Եզրափակիչ հաղթանակ
Նոյեմբերի 3-ին Փարիզի «Drouant» ռեստորանում Գոնկուրյան ակադեմիան, ավելի քան մեկդարյա ավանդույթի համաձայն, հանդիսավոր արարողությամբ հայտարարեց Գոնկուրյան 124-րդ մրցանակի դափնեկրի անունը։ Այս տարի ֆրանսիական ամենահեղինակավոր գրական պարգևը շնորհվեց Ֆիլիպ Ժաենադային՝ «Flammarion» հրատարակչության լույս ընծայած «Ժավելի առափնյայի անծանոթուհին» (L’Inconnue du quai de Javel) վեպի համար։
Ժյուրիի քվեարկության արդյունքն ինքնին ուշագրավ է․ Ժաենադան ստացավ վեց ձայն, իսկ նրա գլխավոր մրցակից Սիլվեն Պրյուդոմն իր՝ «Minuit» հրատարակչությունում տպագրված «Լճի մյուս ափին» (De l’autre côté du lac) վեպի համար՝ երեք ձայն։ Կլեմանտին Մելուան և Յանիկ Էնելը որևէ ձայն չստացան։
Որոշումը կայացվեց առաջին իսկ փուլում, ինչը վկայում է այն մասին, որ ակադեմիկոսների մեծամասնությունն արդեն հստակ կողմնորոշվել էր։ Խուսափելով երկարաշունչ վեճերից ու փոխզիջումներից՝ ժյուրին այս անգամ հանդես եկավ միասնական ու վստահ դիրքորոշմամբ։
Չորս հավակնորդ և մեկ հրատարակչական խումբ
Հոկտեմբերի 27-ին հրապարակված վերջնական ցանկում տեղ գտած չորս վեպերը միավորում էր մի ուշագրավ հանգամանք․ դրանք բոլորը լույս էին տեսել «Madrigall» հրատարակչական խմբին պատկանող տարբեր հրատարակչություններում։ Ժաենադայի վեպը ներկայացնում էր «Flammarion»-ը, Պրյուդոմի ստեղծագործությունը՝ «Minuit»-ը, Կլեմանտին Մելուայի «Այն, ինչ կարծում էի, թե կորցրել եմ» (Choses que je croyais perdues) գիրքը լույս էր ընծայել «Gallimard» հրատարակչության «L’Arbalète» մատենաշարը, իսկ Յանիկ Էնելի «Ուսուցիչների մենակությունն անսահման է» (La solitude des professeurs est infinie) վեպը՝ բուն «Gallimard»-ը։
Այս համընկնումը ֆրանսիական մամուլում բուռն քննարկումների առիթ դարձավ։ Լրագրողներն ու քննադատները կրկին բարձրացրին այն վաղեմի հարցը, թե որքանով են խոշոր հրատարակչական կոնցեռններն ազդում գրական մրցանակների ճակատագրի վրա, և արդյոք փոքր ու անկախ հրատարակիչներն իրական հնարավորություն ունե՞ն ճեղքելու այդ պատը։
Թերևս, այս հարցը դեռ երկար կմնա ֆրանսիական գրական կյանքի օրակարգում։ Այնուամենայնիվ, չորս տարբեր ձայներ և չորս տարբեր գրական աշխարհներ կանգնած էին միևնույն շեմին՝ սպասելով վճռորոշ օրվան։
Արհեստական բանականության սկանդալը
Սակայն 2026 թվականի մրցաշրջանը կհիշվի ոչ այնքան հրատարակչական վեճերով, որքան արհեստական բանականության շուրջ ծագած սկանդալով։ Սեպտեմբերի 25-ին մրցապայքարից հեռացվեց Թելիսոն Օրելիենի՝ «Grasset» հրատարակչությունում լույս տեսած «Դա էր, կամ մահը» (C’était ça ou mourir) վեպը, երբ ապացույցներ ի հայտ եկան, որ տեքստի ստեղծման ընթացքում արհեստական բանականություն է կիրառվել։
Ակադեմիայի նախագահ Ֆիլիպ Կլոդելը հստակ ձևակերպեց սկզբունքը․ Գոնկուրյան մրցանակը շնորհվում է «տղամարդու, կնոջ, մարդ արարածի»։ Եզրափակիչ փուլ անցած ստեղծագործությունների հեղինակային իսկությունը ստուգելու նպատակով Ակադեմիան դիմեց «Pangram 4» ծրագրի օգնությանը՝ միաժամանակ հրատարակիչներին կոչ անելով ներկայացնել ստեղծագործության մարդկային ծագումը հավաստող վկայագիր։
Այսպիսով, ամենահին գրական հաստատություններից մեկը դարձավ եզակիներից, որն այդքան բացահայտորեն սահմանագիծ քաշեց մարդու և մեքենայի ստեղծած գրականության միջև։ Հարցը, որ մինչ այդ թվում էր զուտ տեխնոլոգիական, մեկ օրում վերածվեց գեղագիտական ու բարոյական խնդրի․ ի՞նչ է նշանակում լինել հեղինակ մի դարաշրջանում, երբ տեքստեր կարող է ստեղծել նաև մեքենան։
Գիրքը․ Մոռացված կնոջ վերադարձը
«Ժավելի առափնյայի անծանոթուհին» (L’Inconnue du quai de Javel) խորագրով 528-էջանոց ստվարածավալ գիրքն իրենից ներկայացնում է վաղեմի մի չբացահայտված գործի գրական հետաքննություն։ 1949 թվականի սեպտեմբերի 6-ի լույս 7-ի գիշերը Փարիզի Ժավելի առափնյակում հայտնաբերվում է 29-ամյա Լուիզ Կանսոյի դին․ նա Մոնպառնասի նկարիչների բնորդուհին էր։ Ոչ ոք չի ձերբակալվում, և վեց ամիս անց գործը փակվում է։ 1949-ին ոստիկանությունը զոհին բնութագրել էր որպես «թեթևամիտ ու շահամոլ» կին՝ ասես հենց միայն դրանով իսկ բացատրելով նրա մահը։
Յոթանասունհինգ տարի անց Ժաենադան վերաբացում է արխիվները, որպեսզի Լուիզին վերադարձնի իր արժանապատվությունն ու մարդկային նկարագիրը։ Գիրքը գրելուց առաջ նա ընթերցել է Ժորժ Սիմենոնի՝ կոմիսար Մեգրեի մասին բոլոր 75 վեպերը։ Արդյունքը հեղինակային շեղումներով, հումորով, մարդկային քնքշությամբ և արխիվային խստապահանջությամբ հյուսված մի պատում է, որտեղ ոճը նույնքան կարևոր է, որքան փաստը։
Ժաենադան չի թաքնվում փաստերի հետևում․ նա կասկածում է, հետ է դառնում, ուղղում ինքն իրեն և ընթերցողին դարձնում հետաքննության մասնակից։ Եվ հենց այս ազնվությունն էլ գիրքը դարձնում է ոչ պարզապես դետեկտիվ, այլև խորապես մարդկային վկայություն։
Ո՞վ է Ֆիլիպ Ժաենադան
Ֆիլիպ Ժաենադան ծնվել է 1964 թվականի մայիսի 25-ին Սեն-Ժերմեն-ան-Լեում։ Նախքան գրական ասպարեզ մուտք գործելը նրա կենսագրությունը լի էր անսովոր շրջադարձերով. նա աշխատել է որպես «Minitel rose» ծառայության օպերատոր, իսկ 1997–2021 թվականներին «Voici» ամսագրի համար աստղերի կյանքի մասին հոդվածներ ու բամբասանքներ է գրել։ Մի ամբողջ տարի նա անցկացրել է լիակատար մեկուսացման մեջ՝ նվիրվելով միայն գրելուն։
Նրա առաջին նշանակալի գիրքը՝ «Վայրի ուղտը» (Le Chameau sauvage, 1997), արժանացավ «Ֆլոր» (Prix de Flore) մրցանակին։ 2013-ին «Սյուլակ» (Sulak) վեպով նա անցում կատարեց իրական հանցագործությունների (true crime) գրական հետաքննության ժանրին, իսկ 2017-ին «Մանգաղ» (La Serpe) ստեղծագործության համար արժանացավ «Ֆեմինա» (Prix Femina) մրցանակին։
Ընթերցողները նրան սիրում են ստեղծագործական շեղումների (դիգրեսիաների) արվեստի և մոռացված զոհերին արժանապատվություն վերադարձնելու համար։ Ժաենադան ամուսնացած է նկարազարդող Ան-Կատրին Ֆաթի հետ. նրանք ունեն մեկ որդի՝ Էռնեստը։
Գոնկուրյան մրցանակը, թերևս, այդ երկար ու համառ ճանապարհի արժանի պսակն է։ Վաթսուներկու տարեկանում նա ապացուցեց, որ գրականության մեջ երբեք ուշ չի լինում, և որ համբերությունը նույնպես տաղանդի դրսևորում է։
