Ֆրանսիական գրականության համար 2026 թվականի աշունը սկսվեց մի սկանդալով, որը շատ արագ հատեց երկրի սահմանները։ Աշխարհի ամենահեղինակավոր գրական մրցանակներից մեկը՝ Գոնկուրյան մրցանակաբաշխությունը, իր հավակնորդների ցանկից հեռացրեց մի վեպ, որի հեղինակը մեղադրվում էր տեքստն արհեստական բանականության օգնությամբ ստեղծելու մեջ։
Առաջին անգամ գրական խոշոր մրցանակաբաշխությունը հրապարակավ բախվեց մի խնդրի, որը մինչ այդ քննարկվում էր միայն տեսական հարթությունում. ինչպե՞ս տարբերակել մարդու գրածը մեքենայի ստեղծածից և ի՞նչ անել, երբ հնարավոր չէ լիովին վստահ լինել։
Վեպը, որն ամեն ինչ ուներ
Հայիթիական ծագմամբ կանադացի 38-ամյա գրող Թելիսոն Օրելիենի անդրանիկ վեպը՝ «Կամ դա, կամ մահ» («C’était ça ou mourir»), լույս էր տեսել Կանադայում՝ Boréal, իսկ Ֆրանսիայում՝ Grasset հրատարակչություններում։ Գիրքը վաճառվել էր մոտ 35 հազար օրինակով, ընդգրկվել էր Գոնկուրյան մրցանակի՝ 16 վեպից բաղկացած նախնական ցանկում (սեպտեմբերի 2), ինչպես նաև Ռենոդոյի, Ֆեմինայի և Մեդիսիսի մրցանակաբաշխությունների հավակնորդների ցուցակներում։ Սեպտեմբերի 21-ին այն արժանացավ Fnac-ի վեպի մրցանակին։
Սակայն հենց նույն օրն ամեն ինչ փոխվեց։
«Balance ton Claude»
Սեպտեմբերի 21-ին X սոցիալական ցանցում «Balance ton Claude» անանուն հաշիվը հայտարարեց, որ Օրելիենի վեպը գրեթե ամբողջությամբ գրված է արհեստական բանականության միջոցով։ Որպես ապացույց բերվում էին Pangram ծրագրի արդյունքները. սա գործիք է, որը վերլուծում է տեքստը և գնահատում դրա՝ մեքենայի կողմից ստեղծված լինելու հավանականությունը։ Ավելի ուշ պարզվեց, որ հաշվի հետևում կանգնած խմբի անդամներից է Le Figaro-ի սյունակագիր, էսսեիստ Սամյուել Ֆիտուսին։
Մեղադրանքներին շուտով ավելացան նորերը։ Կանադական La Presse թերթն ուսումնասիրեց Օրելիենի ավելի վաղ գրված տեքստերը և գրագողության դեպքեր հայտնաբերեց թե՛ նրա հոդվածներում ու բլոգային գրառումներում, թե՛ 2012 թվականի մի պատմվածքում, որտեղ տեղ էին գտել Լուի Պովելսի «Կախարդների առավոտը» (1960) գրքից վերցված հատվածներ։
Ակադեմիայի որոշումը
Սեպտեմբերի 25-ին Գոնկուրյան ակադեմիան վեպը հեռացրեց մրցույթից։ Պաշտոնական հիմնավորման մեջ նշվում էր երկու պատճառ. հեղինակի կողմից տարիների ընթացքում թույլ տրված գրագողության դեպքերը և «հետազոտողների ու լրագրողների մի շարք վերլուծությունների համընկնող արդյունքները», ըստ որոնց՝ տեքստն «ամենայն հավանականությամբ, մեծամասամբ արհեստական բանականության արգասիք է»։ Ակադեմիան ընդգծեց, որ այս քայլով պաշտպանում է մրցանակի անաղարտությունը և չի ցանկանում լեգիտիմացնել արհեստական բանականության միջոցով ստեղծված տեքստերը. ինչպես նշվում է հայտարարության մեջ, իր առաքելությունը «կանանց ու տղամարդկանց ստեղծած գրականությունը խթանելն ու մեծարելն է»։ Մյուս մրցանակաբաշխությունների ժյուրիներն ավելի զգուշավոր դիրքորոշում որդեգրեցին՝ նախընտրելով սպասել լրացուցիչ տեղեկությունների։
Հեղինակի պատասխանը
Օրելիենը կտրականապես մերժեց արհեստական բանականության մասին մեղադրանքները։ «Ասում են, թե «Կամ դա, կամ մահ»-ը գրել է արհեստական բանականությունը։ Դա զրպարտություն է և հերետիկոսություն», հայտարարեց նա France 24-ին։ Ըստ գրողի՝ նա երբեմն օգտագործել է թվային գործիքներ հետազոտության համար, հատկապես օտար արտահայտությունների, «բայց այս գրքում ոչ մի նախադասություն չի ստեղծվել մեքենայի կողմից»։
Նա պնդում է, որ ձեռագիրը սկսել է գրել 2017-ին, իսկ սևագիրն ավարտել 2019-ին, այսինքն՝ նախքան ժամանակակից գեներատիվ գործիքների լայն տարածումը։ Իսկ վեպի ոճը, որը կասկածելի էր թվացել, բացատրում է իր հաիթիական և կարիբյան արմատներով. «Պատկերները, կրկնությունները և ռիթմը կենդանի լեզու են, դրանք իմն են»։
Գրագողության հարցում Օրելիենն այլ դիրք ընդունեց. նա խոստովանեց «անընդունելի սխալներ» իր վաղ շրջանի տեքստերում և անվերապահ ներողություն խնդրեց։ «Ինչ-որ մեկով հիանալը քեզ իրավունք չի տալիս վերցնել և քոնը համարել այն տեքստերը, որոնք քոնը չեն», ասել է նա։
Կարո՞ղ է ծրագիրը դատել գրականությունը
Սկանդալի ամենահետաքրքիր և ամենամտահոգիչ կողմը հենց ապացույցների բնույթն է։ Pangram-ը համարվում է այս ոլորտի առավել վստահելի գործիքներից մեկը, սակայն AFP գործակալության՝ վեպի տարբեր հատվածներում իրականացրած ստուգումները հակասական արդյունքներ են տվել՝ «100 տոկոս արհեստական բանականությունից» մինչև «շատ հավանական է, որ գրել է մարդը»։
Որոշ մասնագետներ հարց են բարձրացնում՝ արդյոք նման գործիքները կողմնակալ չե՞ն ոչ ստանդարտ, զուտ գրական կամ ոչ մայրենի լեզվական կաղապարների նկատմամբ։ Մի բան է դպրոցական շարադրությունը կամ գրասենյակային նամակը, մեկ այլ բան՝ ռիթմիկ, կրկնություններով հագեցած արձակը, որը կարող է բխել բանավոր ավանդույթից։ Եթե մեքենան «սովորել է», թե ինչպիսին է միջին վիճակագրական մարդկային տեքստը, ապա այն ամենը, ինչ շեղվում է այդ միջինից, կարող է կասկածելի թվալ։
Le Monde-ն այս պատմությունը նկարագրեց որպես մարտահրավեր «միայնակ գրողի կարծրատիպային կերպարին»՝ այն ռոմանտիկ պատկերացմանը, ըստ որի՝ գրականությունը միշտ մեկ մարդու և դատարկ թղթի մենախոսություն է։ Իսկ Télérama-ն խոսեց «կասկածի դարաշրջանի գրականության» մասին։
Ի՞նչ է փոխվում
Նույն օրը հրապարակվեց հավակնորդների երկրորդ ցանկը՝ բաղկացած ութ վեպից։ Կլոդելի խոսքով՝ բոլորն անցել են արհեստական բանականության կիրառման ստուգում և «փայլուն հաղթահարել թեստը, եթե չհաշվենք մի քանի ծիծաղելի մանրուք»։ Ցուցակում են Բորիս Բերգմանի «Մինոտավրոս» («Minotaure»), Սոնյա Դևիյեի «Հրաշալի դաշնամուրը» («Le fabuleux piano»), Աննա Գոդարի «Մենք նույնպես» («Nous aussi»), Յանիկ Հենելի «Ուսուցիչների մենակությունն անսահման է» («La solitude des professeurs est infinie»), Ֆիլիպ Ժաենադայի «Ժավել առափնյակի անծանոթուհին» («L’inconnue du Quai de Javel»), Կլեմանտին Մելուայի «Իրեր, որոնք կորած էի համարում» («Choses que je croyais perdues»), Սիլվեն Պրյուդոմի «Լճի մյուս ափին» («De l’autre côté du lac») և Օլիվիե Ռոլենի «Հավերժական պատերազմ» («La Guerre éternelle») վեպերը։
Հարցեր, որոնք վերաբերում են նաև մեզ
Օրելիենի պատմությունը դեռ չի ավարտվել, և արդյոք նրա վեպն իսկապես մեքենա՞ն է գրել, մենք, հավանաբար, երբեք հաստատապես չենք իմանա։ Բայց այն արդեն իսկ փոխել է գրականության շուրջ ընթացող խոսակցությունն ամբողջ աշխարհում, և այդ հարցերը վաղ թե ուշ կներխուժեն նաև հայ գրական միջավայր։
• Որտե՞ղ է սահմանը։ Ուղղագրության ստուգիչը, թարգմանչական ծրագիրը, հետազոտական օգնականը և ամբողջական գլուխներ գեներացնող գործիքը բոլորովին տարբեր բաներ են։ Ո՞ր պահից է տեքստը դադարում զուտ «մարդու գրած» լինելուց։
• Ո՞վ է ապացուցելու։ Եթե ստուգող ծրագրերը տալիս են հակասական արդյունքներ, կարո՞ղ է արդյոք մրցանակաբաշխության ժյուրին որոշում կայացնել միայն դրանց հիման վրա։ Եվ ինչպե՞ս պաշտպանել այն հեղինակին, որի ոճը պարզապես «անսովոր» է։
• Ի՞նչ է պետք մեր մրցանակաբաշխություններին և հրատարակիչներին։ Արդյոք արժե՞ արդեն այսօր կանոնակարգերում ամրագրել արհեստական բանականության կիրառման կանոնները, թե՞ սպասել, մինչև խնդիրը մեր դուռն էլ թակի։
• Ինչպե՞ս է այս ամենն ազդելու փոքր լեզուների վրա։ Ստուգող գործիքները հիմնականում վարժեցվել են խոշոր լեզուների բազայի վրա։ Որքանո՞վ են դրանք հուսալի հայերեն տեքստերի դեպքում. այս հարցը դեռ պատասխան չունի։
Գոնկուրյան ակադեմիան իր ընտրությունն արեց՝ պնդելով, որ գրականությունը մարդկային ստեղծագործության արգասիք է։ Մնում է հասկանալ, թե ինչպես կարելի է պաշտպանել այդ սկզբունքը՝ առանց կասկածի զոհ դարձնելու հենց այն մարդկանց, որոնց համար գոյություն ունի գրականությունը։
