Հատված՝ «Մանկություն և պատանեկություն, երիտասարդության սեմին» եռագրությունից
1. ՄՈՒՏՔ
Առաջին բանը, որ ես հիշում եմ, մորս թանաքոտած ստինքներն են։ Ես չեմ հիշում, թե ինչպես այն ժամանակ մայրս պատճառաբանեց իր այդ անթույլատրելի քայլը, չեմ հիշում և այն, թե ինձ բավարարե՞ցին նրա բերած փաստարկումները, թե ոչ… Բայց հետագայում, երբ ես մեծացա, ականատես եղա փոքր եղբայրներիս նմանօրինակ ճակատագրին, պարզվեց, որ այդ մայրական ներկարարությունն անհրաժեշտ մի ակտ էր, որպեսզի արդեն որոշ տարիքի հասած և դեռ մայրական կաթի վրա համառող երեխաներին հիասթափեցնեն կաթի աղբյուրներից։ Այս, ըստ երևույթին, մեղմ, դիվանագիտական միջոցը, սակայն, ինձ վրա պետք է որ ահռելի տպավորություն թողած լինի,— ահա թե ինչո՞ւ դա դարձավ իմ առաջին հիշողությունը։
Սակայն այդպես չպատահեց փոքր եղբորս հետ, երբ մայրս նրա համար թանաքոտեց իր ստինքները և համապատասխան կոմենտարիաներով ներկայացրեց նրան («էլ չու—տես, չուտես, փի՛ս, փի՛ս…»), նա առանց այլևայլության հարձակվեց ստինքներից մեկի վրա և շրթունքներով բռնեց։ Սրա արդյունքը եղավ այն, որ մեր հիմարիկի շրթունքները թանաքոտվեցին։
Այն ժամանակ ես մտքիս մեջ նրան անգիտակից և անխելք համարեցի, որ չկարողացավ ինձ նման ըմբռնել րոպեի լրջությունը և հրաժարվել կաթից։ Բայց հետագայում, երբ նա մեծացավ և դարձավ հանճարեղ կոմեդիանտ, ես հասկացա, որ նա՝ փոքր եղբայրս, ոչ թե չհասկացավ պատահածը… օ, ոչ, նա պարզապես դրանով ուզեց ասել. «Չես վախեցնի ինձ քո ներկերով, ես կաթ եմ ուզում և պիտի ուտեմ…»։
Մորս թանաքոտած ստինքներից հետո ինձ համար բացվեց մի նոր շրջան, և ես սկսեցի ունենալ կոնկրետ և յուրատեսակ պատկերացում ինձ շրջապատող մարդկանց և իրերի մասին։
2. ԻՄ ՏԱՏԸ
Թե ինչո՞ւ իմ մանկական տարիների մեծ մասը ես ոչ թե մորս մոտ, այլ տատիս մոտ անցկացրի, այս մասին գրելը շատ երկար կլինի։ Կասեմ միայն, որ շաբաթվա մեջ հազիվ մի երկու օր հյուր գնայի մեր տուն, մնացած ժամանակը ես ապրում էի տատիս մոտ։ Մայրս ինձ համար «Անուշ էր», տատս՝ մայրիկ, նրանց տունը՝ «մայրիկյանց տուն»… Թերևս տարվա մեջ միայն ձմռան ամիսներին էր լինում տոնը, մնացած ժամանակ նա գյուղ էր գնում և մի կողմից տնտեսությամբ էր զբաղվում, իսկ մյուս կողմից, ինչպես տատս էր ասում, «տաշչակ կոճիտ էր»…
Մայրիկյանց տան այգու դռան դիմաց մի վեհթարի բարձ կար կանգնած։ Նստեր տատս նրա մոտ, կգործեր գուլպա և կպատմեր ինձ զանազան հեքիաթներ։ Հիշում եմ, որ նրա հեքիաթներից մեկը կարողացավ ինձ լացացնել։ «Զամրի-Ֆրոզ» էր կոչվում այդ զարմանալի հեքիաթը, որի բովանդակությունը, սակայն, չեմ հիշում…
Տատս ամեն օր, օրվա մեջ մի քանի անգամ, խոստանում էր ինձ՝ 15 տարեկան դառնալուս պես պսակել. այս ասում էր նա այնպիսի գորովոտ գուրգուրանքով, որ ես մի օր տատիս բավականություն պատճառելու համար ասացի, որ այս հասակիս մեջ էլ պատրաստ եմ պսակվելու, և որ կարիք չկա սպասել մինչև 15 տարեկան դառնալուս։ Իմ այս ծայրահեղ անձնվիրությունը, սակայն, ոչ մի հաջողություն չունեցավ, և ի մեծ զարմանս իմ, տատս սկսեց օգտագործել այս փաստը գյուղի կանանց մոտ և ծիծաղել ու ծիծաղեցնել ինձ վրա… Այնուհետև ես իմ առաջարկությունն այլևս չկրկնեցի հակառակ տատիս, որը նույն հաճույքով շարունակում էր կրկնել.
— Տասնհինգ տարեկան որ չգա, ես Գուրսին կպսակեմ…
Հետաքրքիրն այն էր, որ նա իմ մասին խոսում էր երրորդ դեմքով, կարծես այդ ամենը ոչ թե անմիջորեն ինձ էր վերաբերում, այլ այդ ամենն ասում էր նա ինձ ի գիտություն, մի ուրիշ մարդու մասին…
Տատիս անունը Ցուղաբեր էր։ Հետագայում, երբ ես սովորեցի բարդ բառերի և նրանց կազմությունների մասին, տատիս անունը շատ անգամ վերլուծեցի, բայց ոչ մի եզրակացության չեկա։ Հասակակից կանայք նրան Օղիկ էին ասում պարզապես, իսկ երիտասարդ հարսները՝ Օղի խաթուն։ Թե ինչո՞ւ այդպես անտոհմ կերպով կրճատում էին նրան առանց այն էլ կրճատված անվան վերջին տառը և այդ բարեհամբույր պատասխանը անգիտակցաբար վերագրում մի խելագարեցնող խմիչքի անուն, ես այդպես էլ չհասկացա։ Տուչարների հետ մինչև հիմա էլ չեմ հաշտվում, բայց ահա Օղիկ… լավ է ասված, իսկապես նա մի փոքրիկ, փայլուն օղ էր իմ մանկական հիշողությունների շողշողուն շղթայում…
Տատս ինձ սովորեցրել էր մի քանի աղոթքներ։ Բացի աղոթքներից, նա գիտեր նաև կրոնական բանաստեղծություններ։ Դրանից մեկը ես հիշում եմ։ Գուլպան ձեռքին, նա արագ-արագ գործում էր, տող-տող ասում յուրօրինակ եղանակով, և ես կրկնում էի.
— Դու անխառն ծաղի՛կ ես,
վարդի նման հոտով ես,
փո՛մը մանուշակի աղբյուր ես,
Աստվածածին, մեղա քեզ…
Այս «Աստվածածին մեղա քեզ»-ը կրկնում էի բոլոր տների վերջում, երեք տող մի կերպ ծածկծմում էի տատիս հետ, չորրորդին բարձրաձայն հպարտությամբ վրա էի տալիս.
— Աստվածածին, մեղա՛ քեզ…
Ամառային արևը կկանգներ ուղիղ զենիթում (երբ ես դեռ փոքր էի, արևը մե՛ծ, շատ մե՛ծ էր…), ու մի թանձր լռության կիսաբառ շուրջը։ Տեսար՝ մի թզևը թավալ, և նրա բոլոր չալից օդում միլիոնավոր բզեզների թևերի բզզոցը ուժգնությամբ, կամ մի թեթև հովից Այգեստանի ծառերի տերևները շրջվեցին, և լսվեց այդ ձայնը ծովի ալեկոծության պես ալիք-ալիք թավալումով։
Օրվա այդ պահերին այգու դռանը կանգնած վեհթարի բարձին ավելի երկար էր թվում ինձ և ավելի ուղիղ։ Այժմած տատս աչքը կբարձրացներ վեր և կասեր.
— Կեսօրվա դիվան կայեն…
Ո՞ր բան էր այդ ողիվանջը, ես իսկի չհարցրի, հիմա էլ չգիտեմ նրա նշանակությունը։ Մի միխտական բան էր թվում ինձ այդ, մի ֆանտաստիկ տպավորություն էին թողնում ինձ վրա տատիս այդ խոսքերը, և նա չէի հարցնում, որովհետև ինձ թվում էր, որ գիտեմ դրա նշանակությունը…
— Կեսօրվա դիվան կայեն…
3. ՀԱՅՐՍ
Հիշում եմ, որ մեկը մեռավ, թե՛ սպանեցին, թե՛ իրեն սպանեց։
— Անձնեից պարոնն Քրիստոֆը…
— Քո խոր՝ քեզնից սպանեց, — ասաց գրեթե շշնջալով՝ ինձանից մի քանի տարով մեծ, մեր գրացի Ծերունին։
— Ինչի՞…
— Դեղզ, չե՞ս գիտե, հերդ արմենական էր, քեռիդ՝ դաշնակ։
— Բա քո խե՞րն ինչ…
— Հնչակ…
Հնչակ, դաշնակ, արմենական, — միայն ա՛յս մնաց հիշողության մեջ, այս եղերական զրույցից։
Բայց մի անգամ ես մորս հարցրի.
— Քրիստոֆ աղեն գո՞ր ի…
Նա պատասխանի փոխարեն արտասվեց, մեծ ցավ պատճառելով ինձ, չեմ մոռանում, ես նայում էի մորս դեմքին, նրա արցունքներին, ու նա փոքրիկ աղջկա պես էր լալիս։ Հիշտ էլ ևս ինձ այդպես է պատկերանում և այդ թզուկը։ Մայրս շա՜տ մանկամարդ էր, հայրս թողեց աշխարհը…
Մի անգամ, երբ ես մայրիկյանց տանն էի և նիրհում էի տաք քուրսու տակ, մտածում էի այն մասին, որ դրսում ձյուն է գալիս և որ հարկավոր է անպայման դադարեցնել այս մխիթար տանելը, զանգել այնտեղ, ուր մազգում են բարձրատարիներն ու զամբյուղները, որպեսզի ձյունը նրանց վրայից շուտ հալչի, և նրանք շուտ ծաղկեն։ Ես այս մտքերի մեջ կիսաթուն օրորվում էի, իսկ տատս գուլպա էր գործում, ներս մտավ խուսի Խաթունը՝ մեր դրացուհին, և տատիս հետ սկսեց խոսել։ Ինչի՞ց սկսեցին՝ չգիտեմ, բայց ահա տատս պատմեց նրան հորս մահվան խորհրդավոր մանրամասնությունները։
— Ան էլներ են գիշեր՝ լուսնաբա։ Մունջ էսպես նստեր ինք քուրսու տակ. Տիգրան հետեզ, Անուշ հետեզ, Քրիքորն հետեզ… Քրիքոր քովելդ րոտելդ, ասաց՝ պրծե… դեն տար, ասի, Քրիքոր, էլ սատանի բան… ծծղաց, ասաց՝ մի վախենա, մեզ բան չկա… էլ ասելն էր, մեկ էլ՝ կըրըփ… Տրանն ընգավ…
— Ճրա՞գն ինչի ընգավ…
— Ի՞նչ գիտեմ… վառնեցից նրագ… Քրիքոր, Քրիքոր… ձեն չի հան… գյուղեն սրտից էր կպել… մի սրտա արուն չհատավ… Տիգրանին բանտ դրին… արմենականն ասին, որ դաշնակ կոմիտեի զարկեց՝ Տիգրանի ձեռով… Անուշ վկա կաշխավ, որ իր ձեռքից գնաց՝ բաց թողնն…
Պարզվեց ավելի սարսափելին. աղջկանից հետո, երբ քննություն է կատարվել դեպքի վայրում, մայրիկյանց տանն նկուղում գտել են փորված և չծածկված մի փոս. երկաթուղուց հարյուրավոր վերստերով հեռու, գավառական այդ քաղաքում լուր է տարածվում, որ այդ փոսը փորված է եղել նախապես նրա համար, որպեսզի քեռիս հայրիկին սպանելուց հետո նրա դիակը թաղի այնտեղ։
Տատս հավաստիացնում էր, որ այդ ամենը սուտ է, որ, ճիշտ է, նկուղում փորված է եղել փոս, բայց այդ փոսը փորված է եղել նրա համար, որպեսզի այնտեղ թաղեն ձեռնվա համար տղած պահքի մեծ ամանները… Ես լսում էի այս ամենը և ուզում էի հլալ… բայց հլալու փոխարեն ես, առանց աչքս բանալու, սկսեցի հեկեկալ։ Տատս կանչեց.
— Գուրիս, Գուրիս… ի՞նչ էլավ իմ Գուրիսին…
Իսկ խուսի Խաթունը նկատեց.
— Քե՛ն մեզ կոլլա… Օղի՛…
— Գուրիս, Գուրիս, ի՞նչ՝ կոլլա իմ Գուրիս…
Այս պատմությունը, հորս եղերական մահվան պատմությունը, մնաց մտքում։ Երբ ես արդեն մեծացել էի, տարիներ առաջ, երբ քույրս դեռ ողջ էր, մենք տեսվեցինք Ռոստովում։
Նա ինձ հայտնեց, որ, ճիշտ է, գնդակը իր ձեռքից է գնացել, բայց այդ եղել է բոլորին պատահար, չար արկած և ուրիշ ոչինչ։ Մենք մוקուլյով շրջում էինք Դոնի վրա, երբ նա պատմում էր ինձ այս ամենը, էլ ջրի խշշոցի միջից ես լսում էի վազող մահացած խուսի Խաթունի հարցը.
— Ճրա՞գն ինչի ընգավ…
Մունջ։
4. ՔՈՒՅՐՍ
Թե ինչո՞ւ նա խելագարվեց, չգիտեմ, բայց նա խելագարվեց տասնյոթ տարեկան հասակում, քույրս՝ Ադրինեն։
Ոմանք ասեցին, որ նրան խելագարեցրեց հորս մահվան խորհրդավոր մանրամասնություններին տեղյակ լինելուն և ասել չկարողանալու կսկիծը, բժիշկները մի բան ասին, գրացիները՝ մի, և մեջտեղ մնաց իմ խելագարված քույրը՝ Ադրինեն։
Սկսեց մեխանիկայից, հենց որ մթնեն ընկներ, կգնար կնստեր տանիքը և ժամերով կնայեր աստղերին։ Մայրս հարուզում էր և լռում։ Հետո նա ներս էր մտնում ցրված մազերով և շշմած աչքերով։
— Ի՞նչ կանիր, Ադրին, — կհարցներ մայրս։
— Աղոթք կանի, — լինում էր պատասխանը. այսպես ամեն օր։
Բայց ահա նրա խռովվածի մեջ նկատվեց խանգարում. աստիճանաբար այդ խանգարումը շեշտվեց ավելի, և մի օր էլ նա, խոսելու փոխարեն, կարողացավ միայն ինչ-որ հռնյուններ բաց թողնել, ինչ-որ բան հասկացնելու համար։
Չափազանց կարճատև եղավ խաղաղ համբերության այդ շրջանը. դրան հաջորդեց կատաղության շրջանը՝ հեծկլտոց, փչրելու, փշացնելու, անգույն ու զայրույթով լալուն ու ուտելու, ուտելու շրջանը։ Ուտում էր գիշեր և ցերեկ, ուտում էր զազախային մոլորցով, իսկ ով որ չէր համարձակվեր նրան խանգարել, արդեն նման ծանր բոռիցը պատրաստ էր։
Հետո երգում էր։ Ի՞նչ էր երգում, հույզություն ունեցող երգերից և ոչ մեկը. ինչ-որ մելամաղձոտ հնչյուններ էին երգում, ինչ-որ հրդեհող հեծկլտանքներ, որոնք ահավոր էին դառնում գիշերները։
Հանկարծ կորչում էր, փոքր եղբայրներիս հետ վազվզում այս կողմ, այն կողմ, շեփոր գտնում։ Երկու-երեք ժամ հետո մի բարի ոստիկան նրան ձեռքերից բռնում բերում էր.
— Մի՛ թողեք դուրս չելնի, — ասում էին նրանք սովորաբար, — խուզ կուտի, տղանբրաց կտփի։
Մեր թաղամասի համար մեր տունը դարձավ սարսափի տուն։ Մայրս հավատացնում էր, որ մի անիծք է իջել մեր տան վրա. պատմում էր, որ նա դրացիներին, որ այդ դժբախտություններն սկսվեցին այն օրից, երբ հորեղբայրս ագահհեոն, սպանեց մեր բախտասան մեջ բույս է դրած օձին. այդ օձը մեր տան բախտի պահապանն էր. սպանվեց օձը, զգժբախտություններն սկսվեցին մեկը մյուսի հետևից. հայ օձը ոսկի պולպուզլի (կատարը) ունեցել։
Վերջին անգամ նրան տեսա, թե հրապարակի գաղթի ճանապարհին. մեծ ճանապարհի եզրերին ընկել էի սարսափելի տենդի մեջ, մեծ ճանապարհը ուղղորդվում էր մի ձորամիջով, մեծ ճանապարհի վրայով սոսկահար փախչում էր մի ամբողջ ժողովուրդ…
Նա լսում եմ հեռու, ծանոթ մի ձայն և ձիգ եմ անում ծանրացած աչքերս բանալու, այնտեղ, վերևում, մի քարի վրա նստել է իմ քույրը՝ Ադրինեն, և ճչում է ու ծնկները ծեծում. դեղին արևը լողանում է իմ աչքերի մեջ, և ես նորից ուշաթափվում եմ…
Նա այլևս չտեսա նրան։
Ներիր, սիրելի՛ Ադրին, մի անգամ ևս չկարողացա ինձ զսպել և քեզ խփեցի ու փախա. և որովհետև դու համեր չէիր, չկարողացար այդ մասին գանգատվել…
Դու սև աչքեր և ուժեղ գեղեցիկ հասակ, դու աշխարհ եկար և ուներ իրավունք ապրելու, սիրելու և սիրվելու, բայց հենց կյանքից արնոտ առավոտյան, քո կյանքը դարձավ մի զարհուրելի գիշեր։ Քո եղբայրը դեռ ապրում է, սիրելի՛ Ադրին, բայց նա չի մոռացել քեզ. նա կցանկանար, որ դո՛ւ էլ հասնեիր այս արնոտ օրերին…
Իմ քույր, Ադրինե՛..
