Լուսինե Խառատյան | Զով

(Հատված անտիպ վեպից)

Առաջին երկու հատվածները կարող եք կարդալ այստեղ և այստեղ

(Շոստակովիչի N 2 վալսը)

Զովը տանն էր։ Նունեն էլ։ Դուռ-պատուհան փակ, վարագույրները՝ քաշած։ Օդորակիչն առավոտից անդադար աշխատում էր։ Արևը ոչ մի տեղից չէր կարող ներս սպրդել։ Նունեն ծալապատիկ նստած էր վառ կարմիր բազմոցին՝ լափթոփը գոգին։ Երեկ վերջապես մոր հետ էր զրուցել ու ձայնագրել նրան։ Հիմա սղագրում էր։ Կողքի ցածր սեղանիկին երեք սուրճի բաժակ կար։ Երկուսն անձեռոցիկի վրա շուռ տված, երրորդը՝ սև մրուրը տակը չորացած, ճաքճքած։ Էդ մեկը դեռ նախորդ օրվանից էր մնացել սեղանին։

Մեծատառերով նոր բացած վորդի ֆայլում գրեց զրուցակիցների՝ մոր ու իր անունները՝ ինչպես ընդունված էր սղագրելիս։ Հետո միացրեց ձայնագրությունն ու սկսեց յուրաքանչյուրի անվան դիմաց ավելացնել հարցերն ու պատասխանները։ Հարցերը խմբագրում էր, որ ճիշտ ու տեղին հնչեն։ Պատասխաններին չէր միջամտում։

ՆՈՒՆԵ․ Ի՞նչն ես ամենաշատը կարոտում։

ՎԱՐՍԻԿ․ Փողոցները, տները, հիվանդանոցի տեղն եմ շատ լավ հիշում, դե դպրոցը, պարզ ա, տողանը մեր։ Ամեն առավոտ տողանի էինք կանգնում, կոմունիստական կուսակցությանը մեր հավատարմությունը հայտնում։ Հիվանդանոցի ճամփեն եմ շատ լավ հիշում, մինչև հիմա մեկ-մեկ երազում տեսնում եմ․․․ Էն որ Հենոն, իմ հորաքույր Շուշիկի տղան, որ ասում եմ սիրահարվել էր ու փորձել էր ինքնասպան լինել, իրան գյուղից մեր մոտ հիվանդանոց բերեցին։ Մենք էինք խնամողը։ Ուտելիք տանողը սովորաբար ես կամ Քնարն էինք, ու ես շատ լավ հիշում եմ գարնանը, որովհետև դա Զատիկի տոներն էին, այսինքն զատիկ-մատիկ չգիտեինք էդպիսի բաներ, բայց էդ հիմա գիտեմ, որ էդ Զատկի տոներն էին, և խոսակցություններ կային, որ հրեաները էդ տոնին քրիստոնյա են մորթում, արյունը շաղախում են ալյուրի հետ, իրենց պասկեն են սարքում և ուտում են դա։ Ու մենք միշտ վախենում էինք էդ տոներին։ Ու ես լավ հիշում եմ, մի անգամ, էդպես էդ Հենոյի մոտից գալիս, հիվանդանոցից գալիս, մութն սկսում էր գալ, գարուն էր էլի, բայց դե համարյա արևադարձային գոտի էր, այսինքն մարտին-ապրիլին ընդեղ արդեն լրիվ տաք էր, մենք բարակ շորով։ Հիշում եմ, որ ես վախեցել էի, որ ինձ կբռնեն-կմորթեն ու հիվանդանոցից մինչև մեր տուն, որ եթե հիմա պատկերացնեմ, երևի մոտ մի կիլոմետր տարածություն կլիներ, էդ մի կիլոմետրը երևի հինգ րոպեում մի շնչում վազելով եմ գնացել, որ ջհուդները չբռնեն՝ մորթեն արյունս խառնեն իրանց պասկեքին։

Սև, չորացած մրուրով բաժակը։ Մեջտեղը մատով ծակած։ Ծակի շուրջբոլորը ճաքճքած մրուր։ Շուռ տված բաժակները։ Ստամբուլում։ Նունեն առաջին անգամ էր։ Մոդայում։ Մեհմեդի հետ։ Խաղաղ, ինչպես ոչ մի անգամ։ Խաղաղ, ինչպես ոչ մի տեղ։ Ափը, քարերը, բալկոններից կախած կարմիր դրոշները։ Քադիքյոյը՝ որպես Քաղկեդոնի բացառում։ Քադիքյոյը՝ որպես Քաղկեդոնի հաստատում։ Մեհմեդի մաս-մաքուր բնակարանը։ Ծովը՝ պատուհանում շրջանակված, երկինքն ուսերին առած։ Բազմոց-բազկաթոռներին բազմած մուգ կարմիր թավշյա բարձերը՝ ծովն ու երկինքը շրջանակած պատուհաններն ուսերին։ Փայտյա հատակին պառկած բալագույն եզրագծերով երկնագույն նախշերով ցորնագույն գորգը։ Մեհմեդը՝ սուրճի բաժակ նայելիս։ Դառը բաժակը բազմոցի դիմացի մետաղյա կլոր սեղանիկին դնելիս։ Մեհմեդը՝ որպես բազմոցի կարմիր բարձերին թիկնած, մուգ կապույտ բրդյա սվիտերով ծովի ու երկնքի մեջ շրջանակված խարիսխ։ Մեհմեդի հոտը՝ մաքրության, ծովի, օճառափրփրի, սուրճի։ Երբ փոքր էի, մեր վերևի հարևանները հայ էին։ Պատմում էր Մեհմեդը՝ ամպի կտորներն աչքերում։ Երբ հաց չէի ուտում, տատս վախեցնում էր՝ կեր, թե չէ քեզ կտամ վերևի հայերին, իրենք քեզ կուտեն։ Ու երբ Պեռո էի կարդում, միշտ էդ հարևաններին էի տեսնում։ Երազում էլ։ Ռեզինե հողաթափերով էին քայլում տանը՝ քստքստացնելով։ Անգամ եթե ներքևում, մեր բնակարանում ոտքերի ձայնը չէր գալիս, ես լսում էի։ Ու պատկերացնում, թե ինչպես են սենյակի մի ծայրից մյուսը քայլում՝ քննարկելով, թե ինչ անեն հերթական զոհի արյան ու մսի հետ։ Մի անգամ տոն էր։ Չգիտեմ ինչ տոն։ Վերևի հայ հարևանուհին մեզ թխվածք էր բերել։ Տատս ասել-խոսելով վերցրեց։ Ես փորձեցի ու հետո փսխեցի։ Մեր շենքում նորածին էր մահացել։

ՆՈՒՆԵ․ Իսկ շահսեյ-վահսեյին ի՞նչ էին անում։

ՎԱՐՍԻԿ․ Դե շախսեյ-վախսեյին բոլոր քրիստոնյաներին․․․ հիմա գիտեմ նաև, որ սուննիներին էր դա վախեցնում, բայց օրինակ էն ժամանակ չգիտեինք, մենք շիա-սուննի չգիտեինք, գիտեինք մահմեդական։ Ուրեմն մահմեդական էդ տոնը սաղ փողոցով գնում էին, երևի մի 200 մարդ, հետո էլի մի 200 մարդ, տենց խմբերով են գնում։ Մեր քաղաքի առաջի չորս փողոցներում թուրքեր քիչ էին ապրում։ Էդ հին քաղաքն էր, որտեղ հիմնականում ռուս, հրեա, հայ և մտավորական թուրքեր էին ապրում։ Մենք ապրում էինք հինգերորդ փողոցում, դա կոչվում էր Շուկայի փողոց, ուլիցա Բազառնայա պաշտոնական անունը։ Եվ շուկան էդ փողոցի վրա էր։ Մեզնից հեռու էր, բայց էդ փողոցի վրա էր։ Եվ ես էդ մեր փողոցից կարող եմ ասել։ Ես չգիտեմ էն մյուս փողոցներո՞վ էլ էր, որովհետև սա թուրքի թաղ էր արդեն, մեր փողոցը արդեն հոծ զանգվածներով էին գնում և ասենք կեսօրից հետո էր դա սկսվում, ասենք մի 200 մարդ գնում են՝ կին, տղամարդ, էրեխա, քաչալ, սաղ քաչալ տղամարդիկ, քաչալանում են հատուկ և թրերով իրանց գլխին խփելով ու կրծքներին ծեծելով շատ մեծ աղմուկ են հանում:

ՆՈՒՆԵ․ Բայց դու դա քո աչքով տեսե՞լ ես։

ՎԱՐՍԻԿ․ Լիքը։

ՆՈՒՆԵ․ Սովետի՞ վախտ։

ՎԱՐՍԻԿ․ Իհարկե։ Սովետի ժամանակ հատուկ պայքար էր գնում դա վերացնելու, բայց էնքան ըմբոստություն էր առաջացնում, որ սովետը գերադասում էր չտեսնելու տար։ Բայց ինքը իմ․․․ Այսինքն ես․․․ Եթե 59ը կամ 60 թվից ենք քաղաք տեղափոխվել, մի երեք տարի հաստատ եմ տեսել ես դա։ Եվ ոչ մեկ չէր մոտենում իրանց իհարկե, բոլորը գիտեին՝ դա իրանց սգո օրն ա։ Եվ կանայք․․․

ՆՈՒՆԵ․ Գիտեի՞ն՝ ինչ օր ա, թե՞ դու քո հիմիկվա գիտելիքով ես ասում․․․

ՎԱՐՍԻԿ․  Ես չգիտեմ՝ ինչ գիտեին, շախսեյ-վախսեյ գիտեին։ Ուրիշ բան չգիտեին։ Եվ նրանք հենց էդ էլ գոռում էին․ «շախ սեյ», «վախ սեյ», որ ինչպես պարզվեց՝ ընդամենը ասում են «շախ սեյ» այսինքն Շահ Հուսեյին, հաջորդը՝ «վախ սեյ»՝ վայ Հուսեյին։ Շահ Հուսեյին- վահ Հուսեյին, շահ Հուսեյին- վահ Հուսեյին։ Եվ դառնում էր դա․․․ Բայց էդ մարդիկ կարծում եմ կարգին չգիտեին էդ «Հուսեյին» բառն ա։ Ուղղակի շախսեյ-վախսեյ էին գոռում, կանայք մազերն էին փիտում, սաղ էրեխեքի դեմքերը մռայլ ճանգռած, արյուն պիտի գար, բոլորը պիտի արյան կաթիլը տեսնեին։

Արյուն տեսնել։ Հստակ չէր հիշում՝ որ թիվն էր, երբ առաջին անգամ արյուն տեսավ։ Վարսիկը չկար։ Եղբորը հյուր էր գնացել՝ Ֆերգանա։ Նունեի կրծքերն արդեն ահագին երևում էին։ Ոչ Սոնայի նման համարձակ, բայց դե․․․Սոնայի ցեխի վաննաներն այդ հատվածում առավել հաճելի էին։ Գիտեր, որ ուր որ է մեջքը բացվելու է։ Վարսիկը մեկնելուց առաջ նախապատրաստել էր։ Ամեն ամիս պիտի արյուն տեսնես, մեջքդ բացվելու է։ Ասել էր։ Երկու օր է մեջքն անասելի ցավում էր, ու Նունեն սպասում էր բացվելուն։ Քնելիս հատկապես մեջքն էր ծածկում։ Ծանր վերմակով։ Տատի շալերով էլ փաթաթում էր։ Փորին բարձ էր դնում։ Վախենալու էր էդ բացվելը։ Ասես քամիներ էին ներխուժելու։ Կողպեք էլ չկար, որ կողպեր՝ տան երկփեղկ դռների կամ ծանր ու մեծ դարպասների պես։ Կոնքի ոսկորները։ Աջ ու ձախ կգնան, կբացվեն ու կհոսի արյունը։  Չյուղած դարպասի նման ցավոտ, ճռճռան։ Նոր երկփեղկ դռան պես, որը դեռ սովոր չէ բացվել-փակվելուն ու էդ անսովորությունից դժվարանում է։ Ներսն ու դուրսը։ Պետք էր պաշտպանել ներսը քամիներից։ Մայրը մեկնելուց առաջ ցույց էր տվել կտրատված, արդուկած, հատուկ դաշտանի համար պատրաստված հին սպիտակեղենի կտորները։ Փակել, չթողնել, կողպել։ Չի ցավա, չի ճռռա։ Սկսվեց դպրոցում։ Ատում էր մորը, որ չկար։ Ատում էր։ Իրենից բացի բոլորը տեսան արյունը։ Չէր զգացել, որ սկսվել է, հագուստին հետքեր էր թողել։ Ներսը։ Արյան սև հետքերը մուգ կապույտ ջինսին ու Ստամբուլի տաքսիստի սափրած, սպիապատ գլուխը։ Շիա է։ Երբ իջան, ասաց Մեհմեդը։ Շախսեյ-վախսեյին գլխին էնքան են խփում, որ արյուն գա։ Ու հետո հատուկ սափրում են, որ երևան սպիները։ Մեհմեդը։ Երևի Մեհմեդի պապերն էլ են էդպես արել։ Մտածեց Նունեն։ Կովկասցի էր։ Չերքեզ, ինչպես նրանց բոլորին անվանում էին Թուրքիայում։ Ռուս-թուրքական հերթական պատերազմին հետևած հերթական բնակչության փոխանակման արդյունքում էին Ստամբուլում հայտնվել։ Էնպես, ինչպես իր ապարանցի ընկերուհու պապերն Ապարանում։ Գուցե մոր մանկության մոլլայի հետ կապ ունե՞ր։ Էս կապը սողոսկեց Նունեի գլուխը հենց նոր սղագրած տեքստին նայելիս։ Քարկապվեց։ Փակվեց։ Առանց ճռռալու։

ՆՈՒՆԵ․ Ինձ հետաքրքիր ա ձեր հիշողությունը, ձեզ տանը ի՞նչ էին ասում շախսեյ-վախսեյի մասին։

ՎԱՐՍԻԿ․ Դուրս չգաք վախենալու ա։ Թե ինչն ա վախենալու և ինչու՝ չէին ասում։ Կուտեն-կսպանեն՝ տենց բառեր չէին ասում։ Ուղղակի ասում էին դուրս չգաք։ Այսինքն, մեր մտքով չէր էլ անցնում հարց տալ՝ ինչու դուրս չգանք։ Ինքնին էդ թափորը էնքան վախեցնող էր ու մռայլ, որ նայում ես ու գիտես, որ պիտի դուրս չգաս ուղղակի․․․ Եվ թափորներով գնում էին մինչև գերեզմաններ։ Թե ի՞նչ էին անում գերեզմանատանը ես չգիտեմ, աչքովս չեմ տեսել։ Բայց փողոցով տենց մի 10-20, այսինքն չէր վերջանում, մի խումբը գնաց, էրկու-իրեք րոպե հետո, հինգ րոպե հետո մյուս խումբն ա անցնում, տենց խմբերով գնում էին։ Էդ մենք պատուհաններից էինք նայում։ Ճիշտն ասած՝ չէին թողում նայել, գտնում էինք ձևերը։ Օրինակ, խոհանոցի պատուհանից մեկս նայում ա, մեկս՝ դռան մոտ ա, էկավ մաման, էկավ մաման։ Փախանք։ Դե հո ամբողջ օրը ընդեղ չի կանգնում նայում, բայց ամբողջ օրը նրանք գնում են, դու կարող ես տեսնել։ Դե կեսօրից հետո մինչև ուշ ժամ գնում էին, երկար էին գնում, թափորներով գնում էին։

ՆՈՒՆԵ․ Ու սովետը տենց հանգիստ նայու՞մ էր։ Ոստիկան-բան չէին բերում՝ արգելեին։

ՎԱՐՍԻԿ․ Իմ տեսածով ոստիկանություն չկար, չնայած կարդացել եմ, որ խորհրդային տարիներին ոստիկանություն գնում էր, որ նախ իրենք ագրեսիվ բաներ չանեին, հետո՝ իրենց նկատմամբ ագրեսիվ բաներ չանեին։ Էդ էլ չեմ ես տեսել, բայց կարդացել եմ, որ ուշաթափություններ են դե լինում, դժվար բան ա էդ ցավերին դիմանալը, շատ լուրջ վիրավորումներ էին լինում, շտապ օգնություն էին կանչում։ Բայց ես դրանք չեմ տեսել։ Ես տեսել եմ թափորի գնալը։ Դա ինձ հետապնդել ա, մինչև ես սկսել եմ կարդալ դրա մասին։ Ես ու Քնարն իրար հետ հերթով պատուհաններից նայում էինք իրար՝ հսկելով։ Մեզ ծանոթ թուրքեր էին գնացողները։ Հարևաններ էին, բան էին։

ՆՈՒՆԵ․ Բա հետո իրանցից չէի՞ք վախենում։

ՎԱՐՍԻԿ․ Հըկը։ Ընդհանրապես, կարելի ա ասել, վախ կար։ Կոնկրետ մեր բակի հարևանից՝ չէ։ Մենք մի բակում երկու հարևան էինք։ Էրկու ընտանիք ա եղել։ Այսինքն մեկը գնացել ա, հետո մյուսն ա եկել, Լավ մարդիկ էին իմ իմացածով։ Ու շատ ջերմ հարևաններ էինք․․․ Դե կոնկրետ էդ հարևաններից չէի վախում, բայց օրինակ էն մոլլից, որ պատմեցի․․․ 61-62 թվերին, ես մի 10-11 տարեկան պիտի էղած լինեմ էդ ժամանակ, գուցե 63 թիվը, սովետում լուր տարածվեց, որ չգիտեմ ինչ պարարտափոշի, քիմիական նյութ են տարածել, հացի պաշարները վերջացել են, ցորենը փչացել ա։ Հացը շատ դժվար էր ճարվում, և հացի խանութներում հերթեր էին։ Մեր տան ճարպիկը ես էի համարվում, կամ համենայն դեպս, որ ինձ ուղարկում էին հացի, դե ընդեղ առավոտից հերթ պիտի կանգնես, որ երբ հացը բերեն գրոհով նետվես հաց գնելու․․․ ցեխոտ, սենց ճմբռած մի սև զանգված էր էդ հաց կոչվածը, և ես այո, պիտի էդ հերթերի, որովհետև դե բոլորը գրոհում են, մեծ մարդիկ են, բան են, պիտի էդ արանքները ճղես, որ քո համար հաց առնես․․․ Ես երբեք առանց հաց տուն չեմ եկել։ Կանգնել եմ երկրորդ հերթին, երրորդ հերթին, ամբողջ օր եմ կանգնել, բայց եթե հացը չի ձեռք բերվել, ես տուն չեմ գնացել, էդ ես լավ եմ հիշում։ Ու դա երկու, երեք, ամառվա շոգերին կամ ձմեռը ցրտերին․․․ շատ ցուրտ չէր լինում, դե բայց զգալի մրսում էիր, դա մի տարի-երկու տարի տևեց էդ պրոցեսը, գուցե ավել էլ, չեմ հիշում հիմա։ Վերջը, էդ հերթերն եմ հիշում, գրոհն եմ հիշում, իրար շպրտելով, աղմկելով, իրար հայհոյելով, հերթ կանգնի, հերթ չկա դե, ի՞նչ հերթ՝ հացը բերեցին, դու գրոհում ես հաց ճարելու համար, տուն տանես, և դեն են շպրտում բոլորին, էդ արանքներով պիտի հասցնես հացը առնես։ Միշտ առնում էի, միշտ բերում էի։ Հա, էս ինչի՞ հիշեցի․․․ հարցնում էիր՝ չէի՞ք վախենում։ Էն մոլլան էլ էր հացի գալիս, ու մոլլային միշտ ճամփա էին տալիս, ինքը առանց հերթի մոտենում էր, հացը վերցնում էր։ Երևի շատ էլ արժանապատիվ մարդ էր, նենց սուսուփուս մարդ էր, իրա էդ գոմէշներով, իրա տերօղորմյայով, թուրքերը շատ հարգանքով էին իրան վերաբերվում, երևի հայերն էլ, չգիտեմ, բայց ինքն էլ էր էդ հացի հերթին ու ես միշտ նայում էի՝ էդ տերօղորմյան ձեռքին էկա՞վ․․․ Միշտ էդ տերօղորմյան ձեռքին էր լինում։

ՆՈՒՆԵ․ Հա՜, էդ հացի հերթու՞մ էիր տերօղորմյան նկատում։

ՎԱՐՍԻԿ․ Չէ։ Ես դա ավելի շատ իմ հիշողության մեջ․․․ դա մենակ ինքը փողոցում մի 50-100 մետրի վրա քայլում ա, մեծ մարդ ա, հիմիկվա իմ հայացքով պիտի որ հաստատ շատ մեծ լիներ, որովհետև դե կորաքամակ, մորուքով ճերմակ, դե, մեծ մարդ մի խոսքով, երևի լիքը ցավեր ունի մարմնի, չգիտեմ։ Բայց ինքը, ձեռները հետևը դրած, սուսուփուս քայլում ա տերօղորմյայով, ես էլ նայում եմ՝ ոնց ա ճոճվում իմ սվիտերի փունջը էդ մոլլայի ձեռքին։ Միշտ սպասում էի դարպասի հետևից, որ ճեղքից նայեմ՝ ինքը երբ ա անցնում, կա՞ դեռ, թե՞ ընգել ա, կամ կորցրել ա, կամ պոկվել ա։

Նունեն կրկին սուրճ դրեց։ Նայեց՝ ինչպես ա բարձրանում, համարյա թափվում։ Լցրեց։ Մի կտոր սև հաց կտրեց։ Վրան բարակ շերտով կարագ քսեց։ Ուգլավոյ մագազինումը կալաբսի օչերեդ ա։ Իննսունականներին էլ հացը կտրոնով էր։ Ու միշտ իրեն էին հացի ուղարկում։ Մարդիկ ամբողջ գիշեր փռերի մոտ հերթ էին կանգնում, որ հաց առնեն։ Հերիք չի՝ կտրոնով էր՝ նաև չկար։ Լույսի պես։ Իրենց թաղամասում միայն մի հացի խանութ կար։ Ժամերով հերթ էին կանգնում մի կտոր խմոր տուն տանելու համար։ Իհարկե, հերթն էլ հերթ չէր։ Առավել ճարպիկները խցկվում էին, երեխաները՝ ոտնատակ ընկնում։ Իրենք ընկերուհիներով էին հացի գնում։ Փորձում արանքներով խցկվել։ Էդ օրը բացառիկ ցուրտ էր։ Երեք օր է քաղաքն անանցանելի մառախուղի մեջ էր։ Մառախուղն իջել էր անսպասելի, ծանր նստել փողոցներին, ծառերին, բորդյուրներին, շենքերին, մարդկանց ուսերին։ Ջնջել եզրագծերն ու որոշակիությունները։ Տեսնես ինչո՞ւ հայերենը մառախուղը պատմելու էդքան բառ ունի․․․ Մեգ, մշուշ, թուխպ, միգամածություն, դուման․․․ Իսկ հստա՞կը։ Թուխպի ու միգամածության պես խորհրդավոր չի, բայց հոգեհարազատ ա․ մաքուր, պարզ, ջինջ, վճիտ, թափանցիկ․․․ Իննըհարկանիների պանելները ճեղքած կամ շուշաբանդերից դուրս հանած վառարանների խողովակները ծխում էին մառախուղի մեջ, դառնում մառախուղ։ Լվացքներն օրերով մնում էին կախված՝ փայտացած ինքնասպանի նման, որին պարանից չեն իջեցնում։ Ու ամեն բան տարրալուծված էր մառախուղի լռության մեջ, մառախուղի խլության մեջ։ Ամենը լուռ էր։ Ամենը լուռ շաղակրատում էր։ Հացի հերթը չէր երևում։ Մշուշված ու լղոզված էր։ Մառախուղը բոլորին հավասարեցնում, բոլոր սրությունները հարթում ու կորացնում էր։ Վերջապես հասել էին բաղձալի կոմունիզմին։ Կորացած մեջքեր։ Կկոցած աչքեր։ Թարմ հացի սուր հոտ։ Հստակորեն կտրում էր մառախուղը։ Ժամեր տևած լռության միջից Նունեն վերցրեց խանութպանի՝ իրեն մեկնած հացը։ Ձեռնոցով չէր։ Հացը ձեռքը վառեց ու ընկավ։ Ոտքերի տակի ցեխի մեջ։ Չէ։ Ինչ որ բան էնպես չի։ Սխալ ա հիշում։ Չէր կարող երկար հերթում կանգնելուց հետո վերցրած հացը տաք լինել։ Էնքան տաք, որ ձեռքը վառեր։ Էդ տարիներին ձեռքը մի անգամ էր վառել։ Երբ փորձել էր բռնվել, կախվել էր պռնկե-պռունկ ուղևորներով լցված տրոլեյբուսից։ Ձեռքը գցել էր հոսանքի լարին ու միայն մի ուղևորի շնորհիվ փրկվել, որն անմիջապես պոկել էր ձեռքն ու իրեն տրոլեյբուսի բաց դռնից դուրս շպրտել։ Ձների մեջ։ Իր դասընկեր Հրանտի բախտն այնքան էլ չբերեց։ Տրոլեյբուսից դուրս շպրտվելու մի էդպիսի դրվագում գլխուղեղի ցնցում ստացավ։ Ու երկու ամիս հիվանդանոցում էր։ Այդ պատճառով համալսարան չընդունվեց։

ՆՈՒՆԵ․ Բայց դու ինչ կերպար ես էղել, մա՛մ։ Հիմա էլ ես։

ՎԱՐՍԻԿ․ Հա, բա ոնց։

ՆՈՒՆԵ․ Դու շատ խիտ մարդ ես։

ՎԱՐՍԻԿ․ Ամեն մարդ էլ խիտ ա իր տեսակի մեջ, ամեն մարդն էլ փորփրես լիքը էս կարգի հիշողություններ ունի։ Եվ հետո հիշում եմ, որ մեր տունը միհարկանի էր, երևի կարելի ա ասել մեկուկես հարկանի էր, որովհետև աստիճաններով, տակը նկուղ էր, աստիճաններով էդ նկուղի մասը պիտի բարձրանայինք, որ տուն մտնեինք, ինքը հիմիկվա ասած քոթեջ էր, դոմիկ էր, էդ ձև, չորս սենյակ ուներ, սենց միջանցք ուներ ու երկու կողմերից էդ սենյակներն էին, ու էն սենյակը, որտեղ ես ու Քնարն էինք քնում, այսինքն բոլոր սենյակների պատուհանները, նայում էին մեր այգու կողմին, պատուհանները էդքան բարձ չէին, ինձ հիմա էնպես ա թվում, որ, այսինքն մենք սենց կարող էինք պատուհանը բարձրանալ ու միանգամից այգի մտնել, բայց ինձ հիմա էնպես ա թվում, որ դա երևի շատ ցածր էր, որովհետև ես երազում միշտ տեսնում էի, բաց պատուհանով էինք քնում, շաաատ շոգ էր լինում ամառները, որ այգու կողմից մի հատ հրացանավոր ասկյար թուրք, ոտը սենց պատուհանից մտցնում ա, ու էն մյուս ոտքը բարձրացնելիս ես գոռում եմ։ Հրացանը սենց ուսին գալիս ա։ Դա իմ մշտական հետապնդող երազներից էր։

ՆՈՒՆԵ․ Բա ի՞նչ գիտեիր, որ ինքը ասկյար էր։

ՎԱՐՍԻԿ․ «Ասկյար» բառը շատ էին կարդում, մայրս կարդում էր տենց գրքեր, գիշերները նստում էինք, էն ժամանակ էլեկտրական հոսանք չկար, լամպի լույսի տակ էր, հայրս շատ ուշ էր տուն գալիս, գիշերները-բան․․․ Դե էդ կարդալը ավելի շատ գյուղից եմ հիշում, բայց գյուղի կարդալուց էդ բառերը կային։ «Թուրք» և «ասկյար» բառերը միշտ իրար հետ էին։ Գրքերում էլ նկար կար հրացանով։ Երևի դա էր տպավորվել, չգիտեմ։ Բայց քաղաքում էի դա տեսնում։ Գյուղում թուրքը շատ ոչ առարկայական բան էր։ Թուրք չես տեսնում գյուղում։ Քաղաքում դու թուրքերի հետ ես ապրում։ Մեր փողոցը լրիվ թուրքական փողոց էր։ Մեր սաղ փողոցում երեք հայկական ընտանիք կար։ Սիրուշենք էին, չորս․․․ Մանյան, Մարգարիտը։ Մանյան ու Մարգարիտը քույրեր էին, դեմ-դիմացի մայթերին, իրար թշնամի։ Վանեցի էին, Վանից փախստական։ Էդ ես հետո եմ իմացել։

Երբ ամառները հայրական տատի մոտ գյուղ էին գնում, Նունեն էլ էր պատուհանը բաց քնում։ Ցածր պատուհան էր, բացվում էր ուղիղ այգու վրա։ Թեք այգի էր՝ դեղձի ու սալորի ծառերով, թթով, թզով, լոբու մարգերով։ Ու գիշերներն անհանգիստ էր քնում, որովհետև իրեն միշտ թվում էր, թե էսա-էսա մեկն էդ պատուհանից ներս կգա։ Ասկյար չէր էդ մեկը։ Ներս կգա ու ծոցը կմտնի։ Էդ մեկերը միշտ տարբեր էին։ Օրինակ՝ քնելիս ոտքերը միշտ պետք է ամբողջությամբ ծածկված լինեին, թե չէ ջադու պառավը կգար կքաշեր ոտքից։ Կամ՝ մութն իջնելուն պես, երբ նստում էր աթոռին, ոտքերն անպայման ծալում-տակն էր դնում, որ չարքերը չքաշեն ոտքից տանեն։ Քաշեն-տանեն։ Ու՞ր տանեն։ Առավոտը բացվելուն պես հենց արևը ծոցն էր մտնում, էդ բոլորը հեռանում էին։ Արևը նրանց կտրում-ծակում էր։ Կտոր-կտոր անում։ Հալեցնում-անհետացնում։ Գնում էին նորից հավաքվելու, մասերն ի մի բերելու, որ գիշերով էլի գային։ Մեկ-մեկ, երբ այգին երեկոյան էին ջրում, խրվում-մնում էին ծառատակերի ցեխում ու չէին գալիս։ Էդ օրերին ծոցն էր մտնում նոր ջրված հողի հոտը ու հետն ամբողջ գիշեր խաղ անում։ Պատմում ներսի, սառնության, խորության ու գնացածների մասին։ Առաքել պապի մասին, որը Կուրսկից հաշմանդամ էր վերադարձել։ Կուրսկի՞ց․․․ Հա էլի, հայերը հիմնականում Կուրսկում էին ընկել։ Առաքելի հոր՝ Պողոսի մասին, որի նկարը կախած էր հյուրասենյակի պատից և որին հեղափոխության կարմիր առավոտը պատահել էր Ավստրիայի մատույցներում։ Բոլշևիկները հայտարարել էին, թե դուրս են գալիս պատերազմից և ռուսական բանակի բոլոր զինվորներին կոչ արել ինքնուրույն վերադառնալ հայրենիք՝ ով ինչպես կարող է։  Ու Պողոս պապը ոտքով Ավստրիայից եկել-հասել էր իր անտառային գյուղը, բարձունքի վրայի իր մինուճար տունը։ Ճանապարհին մի եվրոպական գյուղում մի ամիս հիվանդ պառկել էր ու չեխ թե ավստրիացի կնոջ կաթ կերել։ Ու էդ պատմությունը փոխանցվել էր սերնդեսերունդ` թթի արաղի փոխարեն առավոտները կաթ խմող Պողոս պապի հետ։ Խոհանոցի պատին խփած մեխից կախած, աշխարհ-աշխարհ հետը ման եկած նրա կաթի կռուշկայով, որով տատը կաթ ու ալյուր էր չափում։  

ՎԱՐՍԻԿ․ Մանյայի տանը հեռուստացույց կար, էդ սաղ փողոցում երևի, կամ մեր ճանաչած ընտանիքներում միակ տունն էր, որտեղ հեռուստացույց կար։ Երևի էն սովետական ռեկորդներից էր փոքր, բայց կար։ Կինո էին նայում, արդեն մուլտիկներ կային, տենց բաներ, ու մենք գնում էինք ըտեղ կինո նայելու։

Ինսունչորս թիվն էր երևի։ Հա՞ որ։ Հը՞։ Էդ թվին Բրազիլիան չեմպիոն դառավ։ Ինքն էլ թունդ Բրազիլիայի բալելշիկ էր։ World Cup 1994. Հավաքեց գուգլում։ Հա, ճիշտ էր հիշում, ինսունչորսն էր։ Պատերազմն ավարտվել էր, բայց լույսերը դեռ չէին տվել։ Երևի չէին տվել։ Ննջարանի պատուհանը շենքի հետևի կողմից էր, քառակուսի պանելի ճիշտ մեջտեղում, և նայում էր իրենց շենքերին զուգահեռ շարված մեկ այլ նմանատիպ շենքերի շարքի: Ութսունականներին կառուցված իրենց միմուտքանի իննըհարկանիները կանգնած էին երկու հավասար շարքով, մեջքներն իրար արած:  Դրանց արանքում սովետի վերջին տարիներին, երբ դեռ փոքր էին՝ 3րդ-4րդ դասարանի երեխաներ, մանկական խաղահրապարակներ էին: Իրար թիկունքով կանգնած յուրաքանչյուր երկու շենք իր խաղահրապարակն ուներ: Տնակների նման սարքած սղարաններ, մետաղական տուռնիկներ, պտտվող ճոճանակներ: Սովետի քանդվելուն պես իրենց շենքերի արանքի խաղահրապարակը բնակիչները սեփանակշնորհել, սղարաններն ու տուռնիկները հանել, տեղն ավտոտնակներ էին կառուցել։ Ու երբ երեխաները խաղում էին էդ ավտոտնակների տափակ տանիքներին, շենքերի պատուհաններից ու բալկոններից լսվում էր դրանց տերերի ձայնը՝ հլը արագ իջեք, չգամ ըտե հասնեմ։ Գիշերվա հազարն էր։ Մութը գրկել էր մասիվը։ Ամառ էր, շոգ։ Բակի տղաներն ավտոտնակների տափակ տանիքներից մեկին մի շատ փոքրիկ հեռուստացույց էին դրել, միացրել մեկի մեքենայի մարտկոցին։ Ֆուտբոլի առաջնության ֆինալն էր։ Բրազիլիա-Իտալիա։ Բազմահարկերի բոլոր պատուհաններից մթության մեջ կախված էին տապակած բադրիջանի, բիբարի հոտն ու դրանց տերերը։ Բոլորի աչքերը՝ էկրանին։ Նունեենց վեցերորդ հարկի ննջարանից հեռուստացույցը մթության մեջ մի կետ էր։ Ոչինչ չէր երևում։ Խաղին հետևում էր միայն ներքևից եկող աղաղակներով։ Դրանք խաղը վերապատմում էին բոլորի համար։ Խաղը 0:0 հաշվով վերջացավ։ Ու Բրազիլիան պենալներով հաղթեց։ 3:2: Բաջիոն չկարողացավ գոլ խփել։ Իրենք էլ պատերազմը պենալներով հաղթեցին։ Էդ տարի։ Հա՞ որ։ Ու ինքն ընդունվեց համալսարան։ Առաջնության սկզբում դասընկերոջ հետ գրազ էր եկել, որ եթե Բրազիլիան չեմպիոն դառնա, ինքը կընդունվի։ Եթե Գերմանիան չեմպիոն դառնար՝ ընդունվելու էր դասընկերը։ Նունեն սեպտեմբերին դասի գնաց։ Պենալներով ընդունվել էր։ Իսկ դասընկերը ևս մեկ տարի պարապեց ու միայն հաջորդ տարի բուհ ընդունվեց։ Առանց պենալների։

ՎԱՐՍԻԿ․ Շատ հետո իմացա, որ իմ հորաքույր Լարիսի տղաներից մեկն ամուսնացել ա էդ Մարգարիտի՝ մյուս քրոջ, աղջկա հետ։ Էդ գիտեի ես, բայց էս 88-89ի դեպքերի ժամանակ պարզվում ա, որ դրանք Վանից բերած դեռ ոսկիներ են ունեցել, որ անխաթար պահել են, և Մարգարիտը, էդ 88-89-ի դեպքերի ժամանակ, դե արդեն տարիքով կին, նրա աղջիկը իմ հասակակիցն էր, իմ մոր տարիքին կլիներ ինքը 88-89-ին, դե երևի էդքան շատ մեծ չէին էլի, մի վաթսուն տարեկան էին երևի, էդ ոսկիները հավաքել ա, որ ամեն րոպե կարող ա փախչեն։ Հետո, ուրեմն ութսունութի նոյեմբերին, կարծեմ, աղմուկ ա լսել, դուրս ա եկել փողոց, սենց խալաթով ու քստիկներով, տեսել ա հայերի մեքենաները գնում են, և իրան ասել են՝ արագ, արագ, արագ, բարձրացի մեքենան։ Հա, ինքը էդ ոսկիները դրել ա բարձի վրա, ու դուրս էկել, որ տեսնի ինչ աղմուկ ա։ Հենց սենց խալաթով ու տան դամաշնիկներով նստեցրել են մեքենան ու բերել Հայաստան։ Խելագարվեց ստեղ հետո էդ ոսկիների պատճառով։ Հատուկ հանել-դրել ա բարձին, թողել․․․ Վանից տասնութ թվից հետո, որ թուրքերը․․․ Իմ աչքին իրանց տները լավն էին։ Մեր տունը երևի ավելի լավն էր, չգիտեմ, բայց իմ աչքին իրանք սենց հով, այգիների մեջ էին, ինչ-որ վանեցիական քաղաքային մշակույթ կար իրենց կենցաղում։

ՆՈՒՆԵ․ Էդ ո՞րն էր էդ քաղաքայինը։

ՎԱՐՍԻԿ․ Չգիտեմ։ Իրանց տանը, օրինակ, դաշնամուր կար, ու ես էն տարիներին երազում էի դաշնամուրի ստեղին մատով կպչել, բայց իրա աղջիկը գնում էր երաժշտական դպրոց։ Իսկ ես մեր տանը մի անգամ խոսեցի, վրես ծիծաղեցին։ Հետո մի ուրիշ տեսակ էր նրանց հագնվելը, ավելի հղկված էր, ավելի ընտրված էր, չգիտեմ, դժվարանում եմ նույնիսկ ասել, նույն դպրոցական ֆորման իմ աչքին էդ Մարգարիտի աղջկա վրա շատ սիրուն էր լինում։ Բայց կարող ա էդպես չէր, իմ աչքին էր էդպես գուցե։ Ինքը նախ ռուսական դպրոց էր գնում, իրենք ռուսերեն խոսում էին, մենք չէինք խոսում, մենք հեռուստացույցով ռուսական հաղորդումներից բան չէինք հասկանում, և դա էլ էր իմ աչքին իրենց քաղաքացի լինելու․․․ հետո ամառները իրենք մանիկյուր էին անում էրեխեքը, մեր տանը տենց բաները արգելված էին, չոլկա էին կտրում, մեր տանը տենց բաները արգելված էին։ Ես հիշում եմ, որ մի երկու օր Քնարը գլուխը կապած էր պահում ու ես հետո իմացա, որ ինքը թաքուն չոլկա ա կտրել, բայց որպեսզի տանը չիմանան, գլուխը կապած էր, ու մամաս էլ ուզում էր հասկանալ՝ խի ա գլուխը կապած, հա հարցնում էր, նա էլ չէր պատասխանում՝ դե գլուխս ցավում ա, սենց-նենց։ Դե երեխա ա՝ մի 13 տարեկան, վերջը մամաս որոշեց, որ պտի հանի, տեսնի՝ ինչ կա, ինչ ա իրենից թաքցնում։ Եվ ենթադրում եմ, որ տեսավ ընդամենը մի չոլկա ա, երևի հանգստացավ, բայց շատ ջղայնացած էր, և Քնարը ծեծ կերավ դրանից։

Ծնողների մանկության երազանքը։ Սենյակի անկյունի դաշնամուրը լուռ էր։ Պետրով։ Վարսիկն էր թոռանը նվիրել։ Նունեին ուղարկեց դաշնամուրի, մի օր ուսուցչուհին կանչեց, թե՝ համ ես եմ մեղք, համ էս էրեխեն, անիմաստ տանջում եք։ Սլուխ չունի, չի կարա։ Երկու տարի գնում էր՝ դեռ «Սաբաչի վալսից» էն կողմ բան չէր կարողանում նվագել։ Երբ Նունեի աղջիկը ծնվեց, Վարսիկը որոշեց, որ կնվագի։ Ու դաշնամուր նվիրեց։ Դաշնամուրն էդպես էլ լուռ մի անկյունում կուչ եկած մնաց։ Առիթից-առիթ էր ձայն հանում, երբ Նունեենց հյուրերից որևէ մեկը ցանկանում էր նվագել։ Բա ռուսական դպրոցը։ Գիտեր, որ հայրն ու մայրն էդ թեմայով վիճել էին։ Մայրն ուզել էր, որ Նունեն ռուսական դպրոց գնա, որ հետո իր դժվարությունները չունենա, ռուսերեն հեշտ կարդա, հասկանա, խոսա, ավելի որակյալ կրթություն ստանա։ Հայրը չէր թողել։ Սկզբունքորեն։ Ու Նունեին ուղարկել էին իրենց թաղի հայկական դպրոց։  Բայց չէ, ծնողների կյանքը լավ էլ ստացված էր։ Երկուսն էլ ամեն բանի իրենց ուժերով էին հասել, սիրելով էին ամուսնացել։ Սրանք փոքր դրվագներ են։

ՆՈՒՆԵ․  Ո՞նց էին ծեծում։

ՎԱՐՍԻԿ․ Դե տենց տուտուզին խփում էին, առանձնապես մի ծեծ չէր։

Չէ, երևի այնուամենայնիվ Յունգը ճիշտ էր։ Յու՞նգն էր, թե՞ Ֆրոյդը։ Կլիներ երրորդ կամ չորրորդ դասարան, երբ հայրն իրեն ու եղբորն անտառ տարավ։ Սովորեցրեց լսել անտառը։ Հայրն անտառային մանկություն էր ունեցել ու անգիր գիտեր բոլոր ձայները։ Ծառերն ու բույսերն էլ։ Սա լորենի է։ Կաղնի։ Թխկի։ Ամենքդ ձեզ համար լորենու ճյուղ ընտրեք։ Որ ուղիղ լինի՝ ոչ շատ բարակ, որ կոտրվի ու ոչ շատ հաստ, որ պոկել չլինի։ Շիվ։ Նունեն մանրամասն զննեց, գտավ իր շիվը։ Իր պես ծառի կողքից աճած, ծառից առանձին։ Ուղիղ, ձիգ։ Ներսեսն էլ ընտրեց՝ ծառի վրա, հեռու, որ բոյը չհասներ։ Լավ։ Ասաց հայրը։ Բարձրացավ ծառին, ճշտեց՝ Ներսեսի ընտրածը որն էր։ Կտրեց ու ցած իջավ։ Նունեինն էլ կտրեց։ Ավելի երկար էր։ Հետո նստեցին հենց ծառի մոտ։ Յուրաքանչյուրին հրահանգեց կլպել իր շիվն այնպես, որ երկար ու հաստ կլեպներ ստացվեն։ Կլպած կեղևը մի տեղ հավաքեց։ Բացեց հետները բերած ուտելիքը։ Խաշած կարտոֆիլ, ձու, պանիր, վարունգ, պոմիդոր, աղ ու լավաշ։ Նունեն բանջարեղենին երբեք աղ չէր անում։ Հենց էդպես վերցրեց պոմիդորն ու քիթ-բերանով մտավ մեջը։ Երեկոյան կողմ հայրը ցերեկը հավաքած չոր փայտերից խարույկ արեց։ Նունեին ու Ներսեսին տվեց իրենց շիվերն ու շիվերի թաց կլեպները։ Նախշելու ենք ձեր փայտերը։ Ասաց։ Ցույց տվեց՝ ինչպես։ Շիվի թաց կեղևը վրան էր փաթաթում այնպես, որ արանք մնար։ Խաչուփաչ, կամ պարզապես՝ արանք թողնելով, տեղ-տեղ խիտ, վրա-վրա, տեղ-տեղ` մեծ արանքներ թողնելով։ Հետո շիվը պահեց խարույկի ծայրին։ Փայտի սպիտակ, մաշկազուրկ հատվածը մգվում-սևանում էր, ու հետո հայրը հանում էր վառված կեղևը։ Ստացվում էր նախշերով փայտ։ Նունեին խենթացնում էր թաց փայտի բույրը։ Կեղևը խաչուփաչ հագցրեց ու երկար, ուղիղ շիվը մեկնեց հորը։ Ներսեսը գիծ-գիծ էր փաթաթում։ Բայց չէր կարողանում ամուր փաթաթել, ու հայրն օգնում էր։ Ներսեսի փայտն արդյունքում զոլավոր ստացվեց, Նունեինը՝ քառանկյուն նախշերով։ Երբ ավարտեցին, հայրը յուրաքանչյուրի աշխատանքն իրեն պարզեց։ Նունե, սա քոնն ա, Ներսես՝ սա քոնը։ Ասաց, հանգցրեց խարույկն ու վառեց աստղերը։  Հիշե՛ք՝ որն ումն է։ Ուրախ-ուրախ երգելով, յուրաքանչյուրն իր փայտով անտառի ծառ ու ծաղիկին խփելով ու ճամփա բացելով տուն դառան։ Տանը հայրը Նունեին հրահանգեց երկու փայտերն էլ հյուրասենյակի ստենկայի գլխին դնել։ Ձեռք չտաք, երբ մեկիդ ասեմ փայտդ տուր՝ կտաք։ Ասաց։ Ու Նունեն թեթև, ուրախ փայտերը դրեց ստենկայի գլխին։ Հաջորդ օրը դուրը չեկավ, որ կողք կողքի են, էնպես արեց, որ իրարից հետո լինեն՝ ստենկայի երկայնքով։ Աչքերը փայլում էին խորհրդավոր խաղի սպասումից․ մի ամիս շարունակ ամեն օր սպասում էր, թե երբ է հայրն ասելու իր փայտը տա։ Ներսեսի հետ փորձում էին գուշակել՝ ինչ խաղ է։ Երևի որ օրը փայտն ուզի, էլի անտառ ենք գնալու։ Չէ, կարո՞ղ ա փայտով պիտի թութը թափ տանք։ Չէ, պիտի ինչ-որ կախարդական թուրմ խառնենք, որը եփելու է անտառում, իրա պատմած խոտերից, ու հետո կտանք մեր թաղի Աշոտին, որ խմի ու լուծ կպնի ու հետևիցս էլ չընկնի։ Ասում էր Ներսեսը։ Առաջին անգամ էդ երեկո էր, երբ հայրը Նունեին հրահանգեց իջեցնել իր փայտը։ Նունեն դպրոցից հինգ կոպեկ էր տուն բերել։ Ծնողներն այդ օրը փող չէին տվել և փորձում էին հասկանալ՝ որտեղից է այն հայտնվել Նունեի մոտ։ Գտել եմ։ Ասում էր Նունեն։ Որտե՞ղ։ Նստարանի տակ։ Բոլորին հարցրել եմ, ոչ ոք չի ասել, որ իրենն է։ Իսկ իրականում Նունեի դասընկերոջ գրպանից քսանկոպեկանոց էր ընկել ու Նունեն այն աննկատ վերցրել էր։ Դասամիջոցին բուֆետում կորժիկ էր գնել ու ստացված մանրը հետը տուն բերել։ Նունե, ճի՛շտն ասա։ Ասում էր մայրը՝ հոր խիստ ու մեծ հայացքի տակ։ Ճիշտն եմ ասում, նստարանիս տակից եմ գտել։ Կողքդ ո՞վ ա նստում։ Շարունակում էր մայրը։ Լևոնը։ Իրեն հարցրե՞լ ես։ Հա, ասեց՝ իմը չի։ Նունե՛, ճի՞շտ ես ասում։ Հարցնում էր մայրը։ Դե․․․ քսան կոպեկանոց էր․․․ հարցրեցի Լևոնին՝ ասեց իրենը չի։ Բա ի՞նչ արեցիր էդ քսանկոպեկանոցը։ Կորժիկ առա։ Սոված էի։ Իսկ մյուսներին հարցրի՞ր։ Հա։ Ու՞մ։ Դե դիմացի նստարանի նստողներին, Քրիստինեին ու Ռուբենին։ Իսկ ինչո՞ւ ուսուցչուհուն չտվեցիր։ Հարցրեց մայրը։ Հոր աչքերն ավելին էին ասում, քան մոր հարցերը։ Նունեն տեսնում էր՝ ինչպես է ինքը դրանց կապույտում փոքրանում, փոքրանում, սև կետ դառնում ու ցած գլորվում։ Մնում թարթիչից կախված։ Ձեռքերով բռնվում, որ չընկնի, փորձում հետ բարձրանալ, կրկին ներս մտնել։ Երևի մի ժամ տևեց հարցաքննությունը, որի ընթացքում հայրը ոչինչ չասաց։ Միայն վերջում շատ հանգիստ տոնով Նունեին հրահանգեց ստենկայի գլխից իջեցնել իր փայտը։ Նունեն աթոռը դրեց տակը, ստուգեց՝ որ քառանկյուն նախշերովը վերցնի ու փայտն իջեցրեց։ Հայրը Նունեին հրահանգեց փորի վրա պառկել բազմոցին։ Նունեն հանգիստ ենթարկվեց։ Շրը՜խկ։ Բու՞րդ են չփխկում։ Մտածեց՝ մինչև տեղ հասավ։ Վաաախ։ Վախը։ Գոռաց ու վեր թռավ։ Փայտն իր տուտուզին էր իջել ու էնպես էր դաղել, որ ցավից, անսպասելիությունից, վիրավորանքից, հասկանալու անկարողությունից Նունեն հոր աչքից փամփուշտի պես դուրս թռավ ու այլևս չկարողացավ բռնվել։ Պառկի։ Ասաց հայրը։ Ու Նունեն անձայն ենթարկվեց։ Եվս երկու անգամ փայտը տուտուզին շրխկաց։ Խաբելու համար։ Ասաց հայրը։ Ու գողանալու։ Հետո հրահանգեց փայտը հետ դնել տեղը։

ՆՈՒՆԵ․  Իսկ ինչի՞ն ես ամենաշատը կարոտում։

ՎԱՐՍԻԿ․  Դժվարանում եմ տենց ուղղակի ասել ինչու, բայց էդ տարիներին ես շատ էի կարդում։ Մեր փողոցին զուգահեռ, մեր տան համարյա հավասարությամբ էդ ուղղությամբ, Չորրորդ փողոցում քաղաքային գրադարանն էր։ Հայկական գրադարանը։ Ես էդ քաղաքային գրադարանի հիմնական այցելուներից էի։ Այսինքն, երևի գրադարանավարն էլ էր լավը, ես հիմա իրան դեմքով չեմ հիշում, բայց հիշում եմ՝ ինքն էր իմ համար միշտ ընտրում՝ որը  պետք ա իմ հերթական գիրքը լիներ։ Այսինքն էնպես չէր, որ ես քարտարան նայեի, տենց հասկացողություն չկար։ Բայց էդ գրադարանի գրքերը խելքս տանում էին, տենց դարակների վրա շարված էին, ու էդ գրադարանի հոտը․․․ իմ համար դա կյանքի մի լրիվ ուրիշ միջավայր էր, միշտ երկյուղած ես մտնում ըտեղ, միշտ «շշշշ», ոնց որ մի սրբազան տարածք մտնես․․․ դրանք զգացողություններ էին, գիտակցված բաներ չէին։ Գուցե նաև էն պատճառով էր էդպես, որ ընդհանրապես գրքի պաշտամունքի երևույթ կար։ Գիրքը կարևոր բան էր։ Մի խոսքով ես համարյա շաբաթը մի երկու-երեք անգամ գնում էի գրադարան, էդ գրադարանավարն էլ չէր հավատում, որ ես արդեն նախորդ գիրքը կարդացել եմ, ինձ ասում էր պատմի, ու ես պատմում էի, և ինքը միայն դրանից հետո էր համաձայնվում հաջորդ գիրքը տալ, այսինքն՝ վստահելով, պիտի վստահ լիներ, որ հենց նենց չես տանում, կարդում ես։ Գուցե դա մի մշակույթի տեսակ էր էն ժամանակ, չեմ կարող ասել, դա իր սուբյեկտիվ վարքն էր, թե՞․․․ Բայց շատ սիրալիր էդ բոլորը, ես նույնիսկ ուրախանում էի, որ ինձ հարցնում էր, որովհետև միակ տեղն էր, որտեղ ես իմ կարդացածի մասին պատմում էի։ Էդ գրադարան գնալ-գալու պրոցեսին եմ կարոտում։ Կարոտում եմ, էդ մեր փողոցին կից փողոցում սենց ջրահեռացման, ոչ թե կոյուղու այլ մաքուր ջուր էր հոսում, և գազոն կար էդտեղ, բարձր՝ սենց։ Հատուկ խնամք կար էդ գազոնների, ստվեր էր տալիս, էդ փողոցով անցնելը արդեն բավականություն էր։ Ասֆալտ կար, էդ ասֆալտով էինք գնում։ Եվ էդ, չգիտեմ ինչու էր սառը էդ ջուրը, բայց էդ ջրերում, կողքը, լավ լիմոնադ էին վաճառում, լիմոնադի շշերը հենց ջրի մեջ էին, գնում էիր էդ լիմոնադը առնում, սառն էր լինում, կամ էդպիսի զգացողություն էր, չգիտեմ, բայց սառն էր երևի իսկապես, այսինքն էդ ամբողջ պրոցեսը, օրինակ, ինձ համար շատ մի կարևոր բան էր․ գնալ, լիմոնադ առնել, սառը լիմոնադ խմել․․․ Դա բացառիկ մի բան չէր, բայց շատ լավ բան էր։

ՆՈՒՆԵ․ Գրադարան մենա՞կ էիր գնում։

ՎԱՐՍԻԿ․ Հա։ Գրադարանը մոտիկ էր, երևի մի 200 մետր ընդամենը։ Երևի մնացածն էլ էին գնում, բայց ես չեմ հիշում, որ իրար հետ գնացած լինենք։ Ընդհանրապես գիրք կարդալը մեր տանը շատ ընդունված էր ճիշտն ասած։ Բոլորն էլ կարդում էին։ Ոչ միայն մեր տանը։ Ընդհանրապես ընդունված էր։ Բայց ես իմ գնալը մենակ եմ հիշում։ Ինչու՝ չգիտեմ։ Այսինքն, ոչ մեկը չէր ասում՝ գնա, բեր, գիրքդ փոխի, տենց հարցեր չկային։ Գրադարանավարուհին խնամված էր, կոկիկ էր, հարդարված էր․․․ Քաղաքային այգի էլ կար, և երևի կար ինչ-որ մի ակումբ, որտեղ պատանիների կրթություն կար, որովհետև Քնարը գնում էր ավելի շատ ըտեղ։ Եվ ըտեղ կար հնդկական պարերի խումբ։ Ինքը պարողներից մեկն էր։ Վեց աղջիկներ էին, հիշում եմ, սենց երեքով երկու շարքով կանգնում էին։ Ու մի անգամ իրանք երեկոյան քաղաքային այգում համերգ ունեին, որին մենք ամբողջ ընտանիքով գնացինք, բայց էդ համերգին պետք ա շատ զարդարված լինեիր և մեր տանը էդքան զարդ չկար։ Սաղ հարևանները՝ թուրք-հայ, ականջողեր, չգիտեմ՝ ապարանջան, ով ինչ ուներ, բերել էին, որ Քնարիկը պետք ա, էդ համերգին բարձրանում ա պարելու, հնդկական զարդեր պիտի ունենա՝ ճակատին խալ, սենց ներկեր և գլխավորը՝ էդ զարդերը, շատ պիտի ոսկեղեն լիներ։ Ես էդ շատ լավ եմ հիշում, սաղ հարևաններով հավաքված ջոկում էին, և հետո իմ ու մամայիս գլխավոր խնդիրն էր հետևել, որ մի բան չկորչի։ Հենց որ գա, անմիջապես տանք տերերին հետ էդ ոսկեղենը։ Սաղ ոսկի էր իսկական, էն ժամանակ տենց բան չկար առանձնապես՝ բիժուտերիա։ Եվ արծաթ էլ չեմ հիշում, կամ գուցե ոսկեջրած արծաթ էր, բայց դրանք բոլորը իմ հիշողությամբ ոսկի էին։ Եվ լիքը մատանիներ՝ տաս մատներին։ «Տիհի տիհի տանա, նիկոլի բան ա, իիի», տենց երգերով, մենք էլ նայում էինք, էն էլ ի՜նչ ուրախությամբ։ Ամեն մեկս մեր ընտրյալին էինք նայում, ուրախանում էինք իրա պարով։ Որ ասես, հիմա էլ կպարի մորաքույրդ։

Նունեենց դպրոցի գրադարանավարուհին նաև միջոցառումների հիմնական կազմակերպիչն էր։ Միայն ընտրյալներին էր բեմ բարձրացնում։ Նունեն էդ ընտրյալներից էր։ Գլխավոր ասմունքողը։ Երրորդ դասարանից հայրենասիրական թեմաներով դահլիճներ էր լացացնում։ Բառիս բուն իմաստով։ Բայց ամենահիշվողն էդ օրն էր։ Էն խառը տարիներն էր, երբ Սովետը դեռ չէր քանդվել, բայց ամենուր պերեստրոյկա ու գլաստնոստ էր։ Սուխոյ զակոնի հետ միասին։ Հայաստանում՝ Ղարաբաղ, Սումգայիթ, Եղեռն։ Էդ տարի կարծես առաջին անգամ էր, որ գրադարանավարուհին որոշել էր ապրիլի 24-ին իրենց բեմ հանել։ Նունեն գլխավոր դերում էր։ Մայր Հայաստանի, որը գարուն էր, բայց ձյուն էր արել։ Հագել էր կանաչ երկարաթև վերնաշապիկ։ Էս քեզ գարուն։ Վրայից՝ սպիտակ սավանից կարած երկար, մինչև ոտքերը հասնող անթև թիկնոց-ծածկոց։ Էս էլ քեզ ձյուն։ Գլխին՝ իսկական մետաղական փշալարերից պսակ։ Նունեն բեմի մեջտեղում էր ու հետևում մոմերով մյուսներն էին։ Նրանց սպիտակ սավաններից մեջքին սառնություն էր փչում։ Նունեի թիկունքին իրենից երկու տարով մեծ Էդգարն էր՝ չաղ ու կատակասեր։ Ճարպակոլոլ, գանգրահեր Էդգարը կռացած, ծանրության տակ ճկռած, ուսին պահում էր հայ ժողովրդի մեծ ու ծանր խաչը։  «Խանգարե՞լ: Ինչի՞ համար…»։ Զրնգաց Նունեի ձայնը։ Խանգարել, որ չխանգարվել։ Թիկունքից շշնջաց Էդգարը։ «Գարուն էր: Չեկած ամառ`
փուլ եկավ երկնակամար»։ Ու սաղով տակը մնացինք։ Շշնջաց Էդգարը։ «Ձյուն մաղեց մեր բաց գլխին, ձյուն մաղեց՝ կրակի՜ պես»։ Էդգարը, թե՝ հողերս գլուխդ, գլխիդ ձուն գա, ո՞նց ես էդ փշալարերը մազերիդ միջից հանելու։ Նունեի ձայնը դողում էր հազիվ զսպվող ծիծաղից։ Վախենում էր, որ կփռթկա։ Ու ծիծաղը զսպելու լարումից աչքերից արցունք էր հոսում։ Էնքան լավ արտասանեց, էնպես հուզիչ, որ ամբողջ դահլիճը հոնգուր-հոնգուր լացում էր։ Նունեն էլ՝ անմարդկային ջանքերով զսպվող ծիծաղից։ Ոչինչ, որ վերջում մազերը մկրատով կտրեց, որ մազերը մեջը խճճված փշալարը հաներ։ 

ՎԱՐՍԻԿ․  Ես տենց խմբակների չեմ գնացել, ինձ նույնիսկ խաղընկեր չէին ընտրում։ Չգիտեմ, ես երևի վատն էի։ Չեմ հիշում։ Ես մենակով զբաղվող էի։ Այսինքը խմբերում չկայի։ Նույնիսկ քարկտիկ խաղալուց իրանք որ նստում էին խաղալու, ես մոտենում էի, ինձ քշում էին, խանգարում էի։ Ես ծաղիկ էի հավաքում, մի առու էի փորփրում, բայց չէի խաղում։ Չէ․․․ Պաղկվոցի-բան խաղում էի, ճիշտ ա։ Մեր այգում կար շատ եգիպտացորեն։ Դա բարձր էր ու մեջը կարելի էր թաքնվել։ Ու առաջին աչքերը փակողը միշտ նայում էր՝ շարժվու՞մ են եգիպտացորենները, թե՞ չէ։ Եթե շարժվում էր, ուրեմն մեջը մարդ կա։ Ես խմբային գործերում չկամ, չեմ եղել, ես տենց մենակ մարդ էի։ Տենց, իմ մտքով չէր անցնում խմբերին մոտենալ, միանալ, ես գրքամոլ էի, այսինքն, ես ամեն թաքուն հինգ րոպե էղած ժամանակը օգտագործել եմ գիրք կարդալու համար։ Այսինքն, էնպես չի, որ ես ինձ մեկուսացած կամ շրջանցված եմ զգացել, էդպես չի, ուրեմն ինչ-որ բանով զբաղված եմ եղել։

Սիմինդը։ Կոլխոզի։ Հայրական գյուղում գողանում ու խորովում էին։ Բռնվելու վախը հետը։

ՆՈՒՆԵ․ Ձմեռը ո՞նց էր։

ՎԱՐՍԻԿ․  Տաք էր ընդհանրապես։ Պլաշով կարելի ա ասել էլի, բարակ կուրտկայով։ Երևի, ենթադրում եմ, որ մինչև պլյուս 11-12 աստիճան կարող էր լինել։ Հիմա եմ ենթադրում։ Բայց տենց որ մենք հատուկ տաք հագուստ ունենայինք․․․ այսինքն բատինկա և այլն, դրանք արդեն Հայաստան գալուց հետո երևույթներ էին։ Ընդեղ կոշիկով էին ձմեռը լինում։ Ընդեղ ձյուն, սառույց, տենց բաներ չկային։ Տաք տարածք էր։

ՆՈՒՆԵ․ Իսկ մենակ հայերե՞ն էիր կարդում։

ՎԱՐՍԻԿ․ Հա, իհարկե մենակ հայերեն, ոչ մի ուրիշ լեզու չգիտեի։ Իբր ռուսերեն սովորում էինք։ Կար ռուսերենի դասեր։ Ընդ որում, մեր դպրոցը երկու սեկտոր էր։ Դա Կառլ Մարքսի անվան դպրոցն էր և էդ միակ հայկական սեկտորն էր ըտեղ։ Ուրիշ հայկական դպրոց չկար։ Կային մի չորս-հինգ ռուսական դպրոց և կային թուրքական դպրոցներ։ Էդ ամենակարևոր դպրոցն էր, և մենք ունեինք վայեննի գառադոկ, որտեղի էրեխեքը, որ բոլորը ռուսերեն էին սովորում, սպաների համար էր էդ գառադոկը, դրանց էրեխեքը մեր դպրոցում էին սովորում։ Բայց մենք իրարից անջատ էինք, իրար հետ շփում չունեինք։ Որքան ես եմ հիշում։

ՆՈՒՆԵ․ Տները քարի՞ց էին, թե՞ փայտից։

ՎԱՐՍԻԿ․ Էրկուսն էլ կար։ Գերմանացիների ժամանակից մնացած․․․ մենք ապրում էինք նախկին գերմանացիների տանը։ Մերը փայտից էր։ Կարծեմ փայտից էր։ Բայց պետք է հարցնեմ, ես լավ չեմ հիշում։ Որովհետև գիտեմ ինքը բան էր, էսպես քոթեջի նման էր, իմ հիշողությամբ, կարող ա դա վերարտադրվող ոչ ճիշտ հիշողություն լինի, փայտ ա թվում։ Բայց կարող ա աղյուս էլ լիներ։

ՆՈՒՆԵ․ Իսկ գերմանացիներ էլ կայի՞ն։

ՎԱՐՍԻԿ․ Մեր ժամանակ չկային, որովհետև պատերազմի տարիներին իրանց աքսորել էին, բայց կային վաթսունական թվականներին վերադարձողներ։ Հենց իմ էդ մանկական տարիքում խոսակցություններից էի լսում, որ էս ինչը էկել ա և իրա տունն ա ուզում, բայց էդ տանը ուրիշ ապրողներ են։ Մենք էլ էինք աքսորվածների տանն ապրում։ Դա կոլխոզի տունն էր, հայրս էդ կոլխոզի, մեծ կոլխոզ կար ու շատ մեծ գարաժ ուներ, ինքը էդ գարաժի գլխավոր վարպետն էր, մեխանիկն էր, և ինքը էդ տունը ստացել էր ընտանիքի համար ապրելու, էդտեղ աշխատանքի բերումով։ Բայց մեր տան տիրոջը ես չեմ հիշում վերադարձ եղած լիներ։ Բակը, որը ասում եմ և մի թուրքի ընտանիք էր և մենք էինք, ցանկապատված բակ էր։ Նույն-նույն տունն էր, այսինքն դա ոնց որ ստանդարտ մի տուն էր։ Բայց մյուս կողմից հիշում եմ, որ մեր փողոցում դա միակն էր։ Էն մնացածը իրենց սեփական տներն էին մարդկանց։

ՆՈՒՆԵ․ Բա որտեղի՞ց էիք սալթիսոն, կռավինայա կալբասա սարքել սովորում, եթե գերմանացի չկար ըտեղ։

ՎԱՐՍԻԿ․ Դրանք նախ մինչև նրանց գնալն էին սովորել, տեղի հայերը գերմանացիներից սովորել էին, բայց դա կոչվում էր գերմանական, բոլորը դա գիտեին։ Եվ մյուս կողմից մի ազգական ունեինք, էդտեղի շատ հին բնակիչ էր, նրանք հենց առաջին փողոցում էին ապրում, դպրոցի մոտ, իրանք մեծ բակ էին, էդ բակը նենց մտավորական բակ էր, ըտեղ ապրում էին դպրոցների ուսուցիչներ, բժիշկներ, ընդհանրապես տենց համարվում էր․․․ առանձնապես բարեկարգ մի բան չէր, բայց նենց գիտե՞ս, էն Թիֆլիսի, Շուշիի ցանկապատներով տներ կային, էդ կարգի բակ էր․․․ բայց փողոցից դա չէր երևում, պիտի բակ մտնեիր, որ տեսնեիր էդ։ Եվ մենք էդ բակ շատ էինք գնում։ Մենք շատ մոտ ընտանիքներ էինք։ Նախ իրենց էրեխեքի հետ տարեկիցներ էինք, իրենք մեր բակ էին գալիս մենք իրանց։ Էդ ամբողջ բակը, մեծ մասը հայեր էին, մեր դպրոցի ուսուցիչները, օրինակ՝ իմ գրականության-լեզվի ուսուցիչը, մեր քիմիայի ուսուցչուհին, շաաատ, էն մեր աչքին գռոզնի կին էր բռունցքով, մաթեմատիկայի ուսուցիչը [․․․] Հիշում եմ դպրոցից մեզ մի շաբաթ, գուցե ավել, ամեն օր տանում էին, ինչ-որ պուրակ պիտի սարքվեր, մենք ծառերն էինք տնկում։ Դա ենթադրում եմ, որ կրթության թեմա էր դպրոցական և էդ պուրակի ամբողջ գործը՝ հողը փորել, ծառը տնկել, հետո տանում էին մեզ ջրելու, էդ ամբողջ պրոցեսը իմ համար շատ մի կարևոր պրոցես էր։ Եվ ես հիշում եմ, որ հետո երկուհազարականներին, մի օր մեկը ֆեյսբուքով մի լինք էր ուղարկել, մեր քաղաքի մասին, այսօր․․․ ու էդ պուրակն էլ կար։ Գիշեր էր, ես մենակ նայում էի։ Էդ պուրակը տեսա մեծացած, մեծ անտառի նման այգի դարձած։ Էնքան ինձ համար հարազատ ու կարևոր էր, ոնց որ մասնիկս լիներ։ Շատ ջերմ բան էր․․․ ու որ էլ երբեք, երբեք չեմ տեսնի, չեմ զգա, հոտը չեմ քաշի։ Չեմ կարող մեքենա նստել ու գնալ։ Էն որ Ղազախով գնում էինք, երկար․․․

Պատուհանագոգերի ծաղիկները ջուր էին աղերսում։ Ո՞նց չէր նկատել։ Օդորակիչի փչած սառը օդը շարժում էր դեկաբրիստի կանաչը։ Վաղուց չէր ծաղկել։ Վեր կացավ, դատարկ պլաստիկ շիշը խոհանոցում ջուր լցրեց և սկսեց ջրել արևի ուղղությամբ ծռված ու արևից թաքնված սենյակային բույսերը։ Մասիվի կանաչապատումը։ Գազոնները, որոնք վաղուց արդեն գազոն չէին, այլ չորահող։ Դրանք Նունեն ու իր դասընկերները, Նունեի ծնողներն ու հարևանները սովետական շաբաթօրյակներին իրենց ձեռքերով էին շարել։ Բեռնատարով կանաչապատման բաժնից բերում էին հողի մեջ արմատ ձգած խոտի քառակուսի կտորներ և իրենք շարում էին շենքերի բակերից ներքև իջնող բլրակների լանջերին։ Մինչև ասֆալտի հաջորդ կտորը։

ՎԱՐՍԻԿ․ Հիշում եմ բաղնիք գնալու օրերը։ Դե բաղնիք տանը չի լինում։ Ճիշտ ա մեզ երկար ժամանակ տաշտերում էին լողացնում, բայց շաբաթը մի անգամ բաղնիք էինք գնում։ Եվ էդ բաղնիք գնալը մի օրվա ամբողջ պատմություն էր։ Հատուկ հավաքել էդքան էրեխեքին, տանել, լողացնել, բայց նաև ընդհանրապես բաղնիք գնալը օր ա։ Բաղնիքի օր ա։ Էդ բաղնիքի օրվա հետ կապված նախապատրաստություն կա․ ուտելիք նախապատրաստել կա։ Կարտոշկա էին խաշում, ձու էին խաշում, տենց սովորական, հատուկ բան չէր, բայց ուղղակի երկար էր բաղնիքը, ժամերով դու էնտեղ ես։ Ժամերով, և դա մեկուսի տարածք չի։ Ճիշտ ա կանայք առանձին, տղամարդիկ առանձին, կանայք մի դահլիճում են, տղամարդիկ մի դահլիճում են․․․ Սաղ մարմինները բաց սենց մեծ տարածություն ա, տաշտերով ջրերը բերած, վրեդ լցնում են, դա խաղի նման մի բան էր երևի ենթադրում եմ նաև։

ՆՈՒՆԵ․ Ամբողջ թա՞ղն էր էդ օրը գնում բաղնիք։

ՎԱՐՍԻԿ․ Չէ, մարդիկ իրենք օրեր ունեին, իրենց օրերին էին գնում։ Մեր ընտանիքի օրերին բոլորս գիտեինք, որ էդ օրը մեր համամի օրն ա։ Համամ էինք գնում։ Ոտքով էինք գնում։ Դե պարզ ա, էդ հենց մեր փողոցի վրա էր, էդ շուկայի փողոցի, և դեպի շուկայի կողմը, շուկային մոտ էր, որից հետո, բաղնիքից հետո շուկա պիտի անեինք։ Դե էժան էր, էժան տեղ էր, միրգը շատ էր ու շատ մրգեղեն էինք առնում։ Բայց բոլորը տանը միրգ ունեին։ Այգիներ կային, խաղող կար, ես չգիտեմ էլ ինչ էինք առնում։ Շատ մանրավաճառներ կային էնտեղ՝ շաքարաքլոր, չգիտեմ զիզի-պիզի, ժապավեններ-բաներ տենց վաճառում էին։ Մեր ուշքը գնում էր էդ բաների համար։ Եվ մեզ առնում էին դրանցից։ Շաատ հպարտ էինք հետ վերադառնում, շաքարաքլորները լիզելով, բոլորով, ամբողջ ընտանիքով մաքրված։

Սարի ծամո՜ն, շաքարաքլո՜ր։ Կոկորդը պատռում էր վրա-վրա մի քանի գոգնոց կապած, դեղնա-մոխրագույն մազերը կոս արած, մի քանի համար մեծ կոշիկներով պառավը։ Գուցե՝ իր աչքին էր պառավ։ Վառվռուն շաքարաքլորները փայլփլում էին արևի տակ՝ կանաչ, դեղին, կարմիր։ Տա՜տ, փող կտա՞ս շաքարաքլոր առնեմ։ Հարցնում էր Նունեն։ Պուույ, ախչի՛, հլա դրա ձեռներին յաշի, յեղունգի տակի կեղտը։ Գիտե՞ս, դրանք սաղ ընտանիքի կեղտոտ ոտները տազում լվանում են հետո էդ նույն տազի մեջ շաքարաքլոր սարքում։ Ասում էր տատը։ Նունեն պատկերավոր տեսնում էր՝ ցեխոտ ոտքերը տազի միջի ցեխաջրում։ Բայց աչքը մնում էր շաքարաքլորին։ Ու տատից թաքուն հենց մի երկու կոպեկ էր հետ գցում՝ վազում էր շաքարաքլոր գնելու։ 

ՆՈՒՆԵ․ Բաղնիք ձեզ հետ ի՞նչ էիք տանում։

ՎԱՐՍԻԿ․ Սալիկներից սկսած, փայտե սալիկներ ունեինք ոտքերին հագնելու, վաճառվում էին դրանք շուկայում ամեն տեղ։ Սենց հղկած փայտի վրա մի ժապավեն էր։ Դրանք բաղնիքի մենակ համար են, ուրիշ տեղ չես օգտագործի։ Դե և սրբիչներ, օճառեղեն, սպունգներ, չգիտեմ՝ քիսաներ։

ՆՈՒՆԵ․ Ո՞վ էր ձեզ տրորում։

ՎԱՐՍԻԿ․ Իրար էինք տրորում։ Հինգ-վեց տարեկանից հետո տղերքը պապայի հետ էին գնում, աղջկերքը՝ մամայի։ Կողքը, հենց էդ սրահը որտեղ լողանում ես, կողքը թեյ կար մշտական։ Երևի վճարովի էր, դե ես չգիտեմ, էն արմուդի բաժակներով թեյ։ Պարբերաբար դուրս էինք գալիս թեյ խմելու։ Դա պրոցես էր, ասում եմ, դա ժամեր էր տևում։ Էդ մազերը հատուկ մի քանի անգամ օճառելուց հետո սանրելը, հետո մյուսինը, հետո նորից ջուր, հետո նորից․․․ Պրոցես էր, բաղնիքը ծես էր։ Տենց էդ թուրքի բաղնիքների նման, որ քիսայի տեղ լինի պառկես-բան, տենց բաներ չկար։ Նույնիսկ կարծեմ ցնցուղ չկար, կռանթներ էին։ Տաք ջուրը հոսում էր կռանթներից․․․ Չայի տկլոր չէինք դուրս գալիս, սավաններ կային, փաթաթվում էինք։

ՆՈՒՆԵ․ Ձեր հետ տանու՞մ էիք սավանները։

ՎԱՐՍԻԿ․ Հա, բոլորը մեզ հետ էինք տանում։ Սավան էլ, սրբիչ էլ։ Սրբիչով պիտի սրբվես։ Սրբիչը չոր-չոր մնում ա, վերջում ես սրբվում։ Իսկ սավանը փաթաթվելու, թեյ խմելու տեղի համար էր։ Ինձ թվում ա էդ շատ լավ առիթ էր կանանց բամբասելու համար։ Կողք-կողքի նստում էին երկար զրուցում ինչ-որ մեկից, ենթադրում եմ, էրեխեքը ըտեղ դե գզվռտվում էին, լավ չեմ հիշում էդ բաները։

Երբ նոր էին Մասիվ տեղափոխվել, տաք ջուրը շաբաթը մեկ էին տալիս։ Ու շաբաթը մեկ էին մարդավարի լողանում։ Մինչև չեկավ ձմեռը։ Կենտրոնական ջեռուցումով շենքեր էին։ Պառերը եռման աստիճանի տաքանում էին։ Իրենք էլ, բոլոր հարևանների պես, պառից շլանգով ջուրը բերում վաննա էին հասցնում։ Շատ լավ էր հիշում։ Սկզբում, երբ նոր էին բացում, մուգ դեղին, ժանգագույն ջուր էր, մի տեսակ նավթի թե մազութի հոտը մեջը։ Հետո, որ մի քիչ հոսում էր, պարզվում էր։ Միշտ էդ մի փոքր դեղնավուն րիգիդրոլի երանգավորումը մեջը մնում էր, բայց խիտ դեղին չէր լինում այլևս։ Վաննան լցնում էին ու մտնում մեջը։ Ինքը երկար էր մնում։ Տնեցեիք սկսում էին դժգոհել, դուռը թակել։ Պառկում էր վաննայում, ինքն իր մարմինն ուսումնասիրում։ Ձեռքերի մատները, որ ջրի տակ սովորականից ավելի կարճ էին երևում։ Ջրից կնճռոտող մաշկը։ Կրծքերը։ Փորը։ Հետո երբ այլևս ոչ ջեռուցում կար, ոչ ջուր, ոչ լույս, ձմեռներն ամիսը մեկ էին լողանում։ Կիպիտիլնիկով արագ տաքացրած ջրով։ Ամբողջ շենքը միացնում էր կիպիտիլնիկը հենց նույն ժամին, երբ մի ժամով լույս էին տալիս։ Ու ապահովիչները քցում էին։ Ցրտից դողալով։ Ջուրը ոտքով վեց հարկ կրում էին։ Մարմնի մասին վաղուց մոռացել էին։ Ինքը որ հաստատ մոռացել էր։ Տաս շերտ հագած շորերով քնում-վեր էին կենում։ Խոսում հոգուց։ Հոգի կանչում։  Միայն Նոր Տարուն էր, որ մի երկու օրով լույս էին տալիս ու կյանքը դառնում էր մարմնական։ Շոշափելի։ Տաք։

Նունեն վերցրեց շուռ տված բաժակը։ Երկար ճանապարհ էր՝ ծայրն էլ բաժակից դուրս էր գալիս ու ոլոր-մոլոր հասնում բաժակի տակին։ Դրսի կողմից։ Հավաքեց բաժակները, տարավ խոհանոց, դրեց լվացարանում։ Բացեց ջուրը։ Երկար նայում էր, ինչպես է բախտը ջուրը տանում։

Պառերը ձմռանը ջեռուցելուց ու լողանալու համար ջուր տրամադրելուց զատ մեկ այլ նպատակի էլ էին ծառայում։ Հաղորդակցության։ Նույն ուղղությամբ իրար տակ ու վրա ապրող կանայք ամառ-ձմեռ դրանց միջոցով իրար լուր էին տալիս։ Երկաթյա գդալով կամ մեկ այլ պարագայով խողովակին իջնող երկու կարճ և ընդհատումից հետո ևս երեք զարկը սուրճի հրավեր էր։ Երեք իրար հաջորդող զարկով հեռախոսի մոտ էին կանչում։ Սուրճը հիմնականում երեխաներին դպրոց ճանապարհելուց հետո էր։ Կամ շաբաթ-կիրակի ցերեկով։ Սուրճի հետ հրավիրողը սեղանին միշտ միրգ, կոնֆետ, թխվածքաբլիթ կամ խմորեղեն էր դնում։ Ու պատմվում էր կյանքը, երկար, հավեսով, դետալների վրա լռվելով, քննարկելով, բաժակի հատակին մնացած մրուրում դրանց պատասխանները փնտրելով։ 

Փակեց ջուրը։ Հետո մեծ ու փափուկ սրբիչն առած գնաց լոգարան։ Վաննան պռնկեպռունկ լցրեց։ Փրփուր ավելացրեց։ Արցունքները դանդաղ խառնվում էին փրփուրին։ Ձեռքի մատները ջրի տակ՝ կարճ-կարճ։ Իր ունեցած միակ մարմինը։ Միակը, որում ինքը կա։ Փնթիկ։ Ինչու՞ էր մայրն այդպես կոչում իր սիրասունին։ Հետո շատ այլ անվանումներ էր լսել՝ մաստանչիկ։ Ճուճուլիկ։ Տղաներինը հանգիստ կոչում էին։ «Պուպուլդ ուտեմ»։ Տղա երեխաներին հանգիստ սիրում էին։ Կին-տղամարդ։ Բայց փնթի՞կ։ Մայրն էլ երևի իր մորից էր ժառանգել։ Փնթի տեղ։ Կեղտոտ տեղ։ Մութ տեղ։ Չար ու մութ ուժեր։ Փնթիկ։ Հեշտոց բառը շատ ուշ էր լսել առաջին անգամ։ Կրկին մորից։ Երբ ինչ-որ հարցով բժշկի էր տարել։ Ու որոշ ժամանակ չէր կարողանում տեղը բերել, որ փնթիկն ու հեշտոցը նույն բանն են։ Ինչպե՞ս կարող էր փնթին հեշտ լինել։ Հեշտանք բառը դեռ չէր էլ լսել։ Նարեկի սրբիչը։ Լոգարանի գետնին շպրտած։ Երբեք հանածը տեղը չէր դնի։ Տրորում էր ինքն իրեն։ Սկզբում դանդաղ, չկամենալով, հետո ջանասիրաբար, համարյա ցավեցնելով։ Շերտ-շերտ կլպվում էին պատմությունները, ջրի հետ հոսում, միանում քաղաքի հազարավոր պատմություններին։ Մի ամսից ավել է տատին չէր տեսել։ Միշտ մի առիթ գտնում էր։ Չտեսնելու։ Տատի մարմինը։ Փոքրացած, ոսկորները դուրս ցցված։ Միակը, որում տատը կար։ Կա՞ր որ։ Տատը լքել էր մարմինը։ Մարմնից անջատ էր ապրում։ Մեկ-մեկ կրքոտ քորում էր փնթիկը։ Չար ու մութ ուժերն այնտեղ բույն էին դրել։ Այլևս ոչ ոքի չէր տեսնում։ Արյուն վաղուց չէր տեսնում։ Մարմինն ինքն իրեն քորում էր։ Ու մարմնում տնավորվում էին ուրիշները։ Նանեն էստեղ լիներ՝ կհասկանար ովքեր։ Փափուկ սրբիչը գրկեց Նունեին։ Վերջ։ Ամռան։ Վաղը սեպտեմբերի մեկն էր։