Գրական աշխարհը լարված սպասման մեջ է. հոկտեմբերի 8-ին՝ Կենտրոնական Եվրոպայի ժամանակով 13:00-ին, Շվեդական ակադեմիան կհրապարակի 2026 թվականի գրականության Նոբելյան դափնեկրի անունը: Ակադեմիայի մշտական քարտուղար Ինգրիդ Կարլբերգի հայտարարությունից հետո հայտնի կդառնա, թե ով կարժանանա 12 միլիոն շվեդական կրոն (շուրջ 1,2 միլիոն դոլար) դրամական պարգևին, ոսկե մեդալին և դիպլոմին:Հավակնորդների պաշտոնական վերջնացուցակ գոյություն չունի: Քանի որ Ակադեմիան թեկնածուների անունները 50 տարի շարունակ գաղտնի է պահում, շրջանառվող բոլոր անունները զուտ ենթադրություններ են։ Չնայած դրան՝ քննադատներն ու բուքմեյքերները առանձնացնում են մի քանի ֆավորիտների։
Գլխավոր ֆավորիտները
Ըստ բուքմեյքերների սահմանած գործակիցների՝ ցուցակը գլխավորում է չինացի ավանգարդիստ գրող Ցան Սյուեն (10/1)։ Նրա փորձարարական արձակը հաճախ են համեմատում Կաֆկայի ստեղծագործությունների հետ։ Թեև անցյալ տարի նա անսպասելիորեն դուրս էր մնացել լավագույն հնգյակից, այս տարի կրկին վերադարձել է առաջատարի դիրքին:
Երկրորդ տեղում ճապոնացի հեղինակ Հարուկի Մուրակամին է (14/1)։ Նրա համաշխարհային ժողովրդականությունն անվիճելի է, սակայն Նոբելյան մրցանակը դեռևս շարունակում է շրջանցել նրան։
Երրորդ հորիզոնականը կիսում են ավստրալացի Ջերալդ Մուրնեյնն ու ամերիկացի Թոմաս Փինչոնը (երկուսն էլ՝ 16/1 գործակցով): Մուրնեյնը հայտնի է իր հիպնոսացնող և խորապես ինքնահայեցողական ոճով, իսկ Փինչոնը՝ առեղծվածային պոստմոդեռնիստական արձակով: Նրանց հաջորդում են մեքսիկացի Կրիստինա Ռիվերա Գարսան, իսպանացի Էնրիկե Վիլա-Մատասը, պորտուգալացի Լիդիա Խորխեն, ռուս Լյուդմիլա Ուլիցկայան, կանադացի Մարգարեթ Աթվուդն ու ֆրանսիացի Միշել Ուելբեկը (բոլորը՝ 20/1)։
Կին դափնեկրի հավանականությունը
Ըստ AFP գործակալության՝ քննադատներն այս տարի կանխատեսում են չինացի կամ կարիբյան ծագումով կին գրողի հաղթանակ: Դա բազմազանություն կմտցնի դափնեկիրների ցանկում, որը պատմականորեն մեծամասամբ բաղկացած է արևմտյան տղամարդ հեղինակներից: Մինչ օրս 122 դափնեկրից միայն 18-ն է կին, իսկ ասիական կամ մերձավորարևելյան լեզուներով ստեղծագործողները խիստ սակավաթիվ են: 2018 թվականի սկանդալից ի վեր մրցանակը կարծես հաջորդաբար շնորհվում է մեկ կնոջ և մեկ տղամարդու, ուստի այս տարի կին գրողի ընտրությունն առավել հավանական է դառնում:
Այս համատեքստում ուշադրության կենտրոնում է նաև ծագումով Անտիգուայից ամերիկացի գրող Ջամայկա Քինքեյդը (33/1): 77-ամյա հեղինակի ստեղծագործությունները շոշափում են Կարիբյան մշակույթի, ընտանիքի, ինքնության, գաղութատիրության և ռասայական հարցերը: Շվեդական «Expressen» պարբերականի մշակութային քննադատ Վիկտոր Մալմը նշել է. «Ժամանակն է, որ Ջամայկա Քինքեյդն արժանանա այս մրցանակին»: Իսկ «Dagens Nyheter»-ի մշակութային բաժնի խմբագիր Բյորն Վիմանն հավելել է, որ հեղինակի՝ 1990 թվականին լույս տեսած «Լյուսի» վեպից ընդամենը երեք տող կարդալն անգամ բավական է հասկանալու համար, որ գործ ունենք Նոբելյան դափնեկրի հետ:
Լատինամերիկյան հավակնորդները
Շվեդական ռադիոյի քննադատ Լինա Կալմտեգը կարծում է, որ ժամանակն է մրցանակը շնորհել իսպանալեզու լատինամերիկացի հեղինակի: Նրա խոսքով՝ «լատինամերիկյան գրական բումին» հաջորդած նոր սերնդում առաջատար դեր են ստանձնել կանայք, որոնց ստեղծագործություններն աչքի են ընկնում ֆեմինիստական, մռայլ և սյուրռեալիստական մոտիվներով: Այս համատեքստում նա առանձնացրել է 48-ամյա արգենտինացի գրող Սամանտա Շվեբլինին, թեև հավելել է, որ Նոբելյան մրցանակի համար նա գուցե դեռևս չափազանց երիտասարդ է: Հիշեցնենք, որ Հարավային Ամերիկան ներկայացնող վերջին դափնեկիրը պերուացի Մարիո Վարգաս Լյոսան էր՝ 2010 թվականին:
Անսպասելի անուններ
Հավանական թեկնածուների՝ այսպես կոչված «մշտական կասկածյալների» թվում են նաև աբորիգենյան ծագումով ավստրալացի Ալեքսիս Ռայթն ու մեքսիկացի Կրիստինա Ռիվերա Գարսան: Վերջին տարիներին մեծ ուշադրության են արժանանում գերմանացի Յենի Էրպենբեկը՝ 2024 թվականի Բուքերյան միջազգային մրցանակի դափնեկիրն իր «Կայրոս» վեպի համար, և վիետնամցի Զուոնգ Թու Հուոնգը: Գերմանական «DW» պարբերականը որպես ուժեղ հավակնորդներ առանձնացնում է նաև Մարգարեթ Աթվուդին և Սալման Ռուշդիին:
Ի՞նչն է կարևոր Ակադեմիայի համար
Ակադեմիան պնդում է, որ միակ չափանիշը գրողի ստեղծագործության գրական որակն է: Սակայն մասնագետների դիտարկմամբ՝ 1990 թվականից ի վեր բոլոր դափնեկիրների գործերը նախապես թարգմանված են եղել անգլերեն, ֆրանսերեն և գերմաներեն: Լուրջ առավելություն է համարվում նաև այլ հեղինակավոր գրական մրցանակների արժանացած լինելը: Քանի որ անցյալ տարի մրցանակը շնորհվեց նորվեգացի Յոն Ֆոսսեին (կամ՝ քանի որ մրցանակը հաճախ է շնորհվում կենտրոնաեվրոպացի հեղինակների, ինչպես օրինակ՝ Լասլո Կրասնահորկայիի տիպի գրողներին), որոշ քննադատներ ակնկալում են, որ այս անգամ Ակադեմիան կշեղվի եվրոպացի տղամարդ հեղինակներ ընտրելու ավանդույթից:
Թե Ակադեմիան կընտրի Ցան Սյուեի փորձարարական արձակը, Քինքեյդի հետգաղութատիրական շեշտադրումները, Մուրակամիի՝ համաշխարհային սեր վայելող գրականությունը, թե՞ բոլորին կզարմացնի միանգամայն անսպասելի անունով՝ հայտնի կդառնա արդեն վաղը:
