Ես աշխատում էի Չիկագոյում, տոմսավաճառ էի Հալսթեղի ուղերթում. ձիաքարշ տրամվայ էր, որը քաղաքի կենտրոնից ուղիղ գնում էր մինչև անասնաշուկա։ Գիշերային հերթափոխի դուրս գալիս գծի վրա մենք մեզ երբեք անվտանգ չէինք զգում, այդ չափից ավելի էր կասկածելի այն խառնամբոխը, որ գիշերները երթևեկում էր այստեղով։ Մեզ արգելված էր կրակելը, որպեսզի պատահաբար մեկնումեկին չդիպչենք, քանի որ տրամվայի ընկերությունը ստիպված կլիներ փոխհատուցում վճարել, ես նույնիսկ ատրճանակ չունեի, այնպես որ իմ միակ ապավենը հաջողությունն էր։ Իհարկե, լրիվ անզեն էլ չէի. ուզածդ պահին կարող էի արգելակի բռնակը պոկել, իսկ դա ինձ հերիք էր։ Լավ էր, թե վատ, սակայն դրանից հարկադրված եղա օգտվել միայն մեկ անգամ։
1886 թվականի նախածննդյան գիշերները տրամվայում անցկացրի առանց որևէ նշանակալից իրադարձության։ Միայն մեկ անգամ անասնաշուկայից վագոն ներխուժեց իռլանդացիների մի բազմություն, ասես ողջ կառամատույցը նստեց։ Արդեն հարբած, նրանք շարունակում էին խմել, սաստիկ գոռգոռոցով ինչ-որ երգեր երգել, և, երևում է, չէին պատրաստվում վճարել, թեպետ վագոնն արդեն շարժվեց։
— Ամբողջ տարին առավոտ-իրիկուն ընկերությանն էինք տալիս մեր արյուն-քրտինքով վաստակած հինգցենտանոցները,- բղավում էին նրանք,- իսկ հիմա Սուրբ Ծնունդ է, դրա համար էլ մտադիր չենք վճարել։
Թերևս նրանք իրավացի էին, սակայն ձրի ուղևորություն ես նրանց, այնուամենայնիվ, չէի կարող թույլատրել, քանի որ վախենում էի «լրատուներից», որոնց վարձում էր ընկերությունը՝ հետևելու, թե տոմսավաճառը ինչպես է կատարում իր պարտականությունները։ Վագոն մտավ ոստիկանը, կանգնեց, քթի տակ ինչ-որ բան մրթմրթաց Ծննդի մասին, օդը հոտոտաց ու դուրս եկավ. չափից ավելի նեղվածք թվաց նրան։ Բոլորից լավ ես գիտեի, որ ոստիկանի մի հատիկ խոսքը բավական էր, որպեսզի բոլոր ուղևորները հանեին իրենց հինգցենտանոցները, բայց լռեցի։
— Ինչո՞ւ մեզ չծախեցիր,- հարցրեց մեկը։
— Մտածեցի, որ ավելորդ է,- պատասխանեցի,- չէ՞ որ գործ ունեմ ջենտլմենների հետ։
Ինչ-որ մեկը փորձեց ծաղրել, բայց մյուսները սատարեցին ինձ ու դեռ վճարեցին բոլորի փոխարեն։
Հաջորդ Ծնունդին ինձ փոխադրեցին Քոթեջի ուղերթ։ Փոփոխությունն ապշեցուցիչ էր։ Հիմա ես սպասարկում էի երկու, երբեմն երեք վագոնանոց կառաշար, որոնց շարժման մեջ էր դնում ստորգետնյա հաղորդալարը։ Այս շրջանում ապրող հասարակությունը նրբակիրթ էր, նրանց հինգցենտանոցները ես հավաքում էի ձեռնոցներ դրած։ Փոխարենն այստեղ հանգիստ էր, իսկ վիլլաների տերերի հանդեպ շուտով կորցրի հետաքրքրությունս։ Սակայն 1887 թվականի Ծննդյան տոների մոտերքը դարձյալ ոչ մեծ մի պատահար եղավ։ Թաթախման օրը,- այդ ժամանակ առավոտյան հերթափոխում էի,- մենք շարժվում էինք դեպի կենտրոն։ Ներս մտավ մի պարոն և իսկույն ինձ դիմեց ինչ-որ հարցով։ Երբ ես անցա վագոնով, նա ինձ սպասեց վերջին հարթակում, որտեղ իմ սովորական տեղն է, և նորից սկսեց խոսել։ Տեսքից նա երեսունին մոտ էր, գունատ, բեղավոր, հագնված շատ նրբագեղ, բայց առանց վերարկուի, թեպետ արդեն ցրտել էր։
— Ես տնից դուրս թռա, ինչպես կայի,- ասաց նա։
— Ուզում էի անպայման կանխել կնոջս։ Ծննդյան նվիրատվություն,- ենթադրեցի ես։
— Ճիշտ այդպես,- պատասխանեց նա ու ժպտաց։
Սակայն ժպիտը տարօրինակ ստացվեց, ծամածռության կամ քմծիծաղի պես մի բան ասես ծամածռեց բերանը։
— Ինչքա՞ն եք ստանում,- հարցրեց նա։
Յանկիների երկրում այդ հարցը զարմանք չի հարուցում, և ես հայտնեցի ճշգրիտ գումարը։
— Ուզո՞ւմ եք տասը դոլար աշխատել։
— Ուզում էի։
Նա հանեց դրամապանակը և ինձ մեկնեց թղթադրամը։ Ասաց, որ ինձ վստահում է։
— Ես ի՞նչ պետք է անեմ,- հարցրի։
Նա խնդրեց նայել չվացուցակը և ասաց.
— Այսօր դուք աշխատում եք ո՞ւթ ժամ։
— Այո։
— Ձեր այսօրվա երթուղիներից մեկի ժամանակ պետք կունենամ ձեր օգնությանը։ Մոնրո Սթրիթի խաչմերուկում մենք պետք է անցնենք դիտահորի վրայով, որտեղից ձգվում է ստորգետնյա հաղորդալարը։ Ես կբարձրացնեմ դռնակը և ցած կիջնեմ։
— Կյանքից ձե՞ռ եք քաշել։
— Ոչ այնքան։ Սակայն ուզում եմ այդպիսի տպավորություն թողնել։
— Ախ, ահա թե ինչ։
— Դուք կկանգնեցնեք տրամվայը և ինձ դուրս կքաշեք հորից, թեպետ ես հուսահատ կերպով կդիմադրեմ։
— Անպայման։
— Շնորհակալ եմ։ Ի դեպ, ամենևին խելագար չեմ, ինչպես կարող է թվալ ձեզ։ Ես այս ներկայացումը սարքում եմ կնոջս համար. նա պետք է իր աչքով տեսնի, որ ուզում եմ մեռնել։
— Ուրեմն՝ ձեր կինը նույնպե՞ս պետք է ուղևորվի այս տրամվայով։
— Այո, նա պետք է նստի «գրիպում»։
Ես կծկվեցի։ The grip՝ այսպես է Ամերիկայում կոչվում վագոնավարի խցիկը, որտեղ նա կանգնած վարում է տրամվայը, այդ տեղը բոլոր կողմերից բաց է քամիների առաջ, և հազիվ թե որևէ մեկին հաճույք պատճառի ձմռանն այնտեղ նստելը։
— Նա կլինի «գրիպում»,- կրկնեց տղամարդը։- Նամակում այդպես է խոստացել սիրեկանին, և եթե կինս գնա այսօր, ապա դա նրա համար ազդանշան կլինի, որ հանդիպումը կկայանա։ Ես նամակը կարդացել եմ։
— Լավ։ Բայց ես ձեզ պետք է նախազգուշացնեմ, որ դիտահորի դռնակի հարցում պետք է շտապել։ Այլապես մեզ վրա կընկնի հաջորդ կառաշարը։ Մեր միջև հեռավորությունը երեք րոպեի է։
— Դա ինձ հայտնի է,- պատասխանեց պարոնը։- Երբ ես մոտենամ, դռնակն արդեն կիսաբաց կլինի։ Այն հիմա արդեն կիսաբաց է։
— Մի հարց էլ. դուք ինչպե՞ս կիմանաք, թե որ տրամվայով կգնա ձեր կինը։
— Ինձ այդ մասին կհայտնեն հեռախոսով։ Իմ լրատուները հետևում են նրա ամեն քայլին։ Կինս կլինի սրճագույն մուշտակով, դուք հեշտությամբ կճանաչեք նրան։ Նա շատ գեղեցիկ է։ Եթե վատ զգա, օգնեք նրան հասնել Մոնրո Սթրիթի անկյունի դեղատուն։
Ես հարցրի.
— Իմ վագոնավարի հետ է՞լ եք պայմանավորվել։
— Այո,- պատասխանեց նա։- Եվ նրան էլ նույնքան եմ վճարել։ Սակայն չէի ուզենա, որ դուք քննարկեիք այս պատմությունը և ծաղրեիք։ Ավելի լավ է նրան ոչինչ չասեք։
— Անտարակույս։
— Երբ տրամվայը մոտենա Մոնրո Սթրիթին, դուք կանցնեք վագոնավարի խցիկը և ուշադիր կհետևեք։ Ինձ նկատելով, կանգնելու ազդանշան կտաք։ Վագոնավարը կօգնի ձեզ ինձ դուրս քաշել դիտահորից, թեպետ ես կդիմադրեմ ու կգոռամ, թե ուզում եմ մեռնել։
Ես միտք արեցի ու ասացի.
— Կարծում եմ դուք կարող էիք ձեր փողերը խնայել և մեզնից ոչ մեկին մասնակից չանել այն ամենին, ինչ մտադրվել եք։ Ձեզ համար կիջնեիք դիտահոր և վերջ։
— Ա՜խ, ողորմած Աստված,- բացականչեց պարոնը։- Բայց չէ՞ որ վագոնավարը կարող է ինձ չնկատել։ Ինչ կլինի, եթե ինձ չնկատի։ Եվ ոչ ոք չնկատի։
— Դուք իրավացի եք։
Հետո խոսեցինք դեսից-դենից, նա հասավ մինչև վերջին կայարան, իսկ երբ տրամվայը հետ դարձավ, մեզ հետ ինքն էլ պտտվեց։ Մոնրո Սթրիթի անկյունում նա ասաց.
— Այ այս դեղատունը կհասցնեք կնոջս, եթե նա վատ զգա։
Եվ ցած թռավ։ Ես հարստացա տասը դոլարով. փա՛ռք Աստծո, լինո՜ւմ են կյանքում հաջողակ օրեր։ Ողջ ձմեռն անցկացրել էի կոնակիս ու կրծքիս հաստ լրագրեր կպցրած, որ մի կերպ ազատվեմ քամուց, իմ ամեն շարժման հետ խշխշոց էր լսվում, որից շփոթվում էի, իսկ մտերիմներս բաց չէին թողնում վրաս խնդալու առիթը։ Հիմա արդեն կարող եմ գնել մի հրաշալի, լրիվ անթափանց կաշվե բաճկոնակ։ Եվ երբ հաջորդ անգամ բարեկամներս բոթեն կռնակս, լսելու համար իրենց այնքան ուրախացնող խշխշոցը, նրանց այլևս այդ հաճույքը չեմ պատճառի…
Մենք քաղաք գնացինք մեկ, գնացինք երկու անգամ, ոչինչ։ Երբ չորրորդ անգամ էի պատրաստվում դուրս գալ Քոթեջ կայարան, բարձրացավ մի երիտասարդ կին և նստեց «գրիպում»։ Սրճագույն մուշտակով էր։ Երբ մոտեցա ուղեվարձը ստանալու, նա վստահող հայացքով նայեց ինձ։ Մատղաշ արարած էր, շատ գեղեցիկ, անմեղ, կապույտ աչքերով։ Խե՜ղճ աղջիկ, ինչ սոսկում է ապրելու այսօր, մտածեցի ես, բայց երևում է՝ ճամփից շեղվել է, և հիմա պատիժն է կրելու։ Նրան խնամքով դեղատուն հասցնելը ինձ իսկական հաճույք կպատճառի։
Մենք սլանում էինք դեպի քաղաքի կենտրոն։ Իմ հարթակից նկատեցի, որ վագոնավարը փսփսում է ջահել կնոջ հետ։ Բայց դե ինչ հետաքրքրական բան կարող է ասել նա։ Նրան առհասարակ արգելված է ուղևորների հետ խոսել աշխատանքի ժամանակ։ Սակայն, ի զարմանս ինձ՝ ջահել կինը տեղափոխվեց մեկ կարգ առաջ, ավելի մոտ այն տեղին, ուր վագոնավարը պտտեցնում էր իր լծակները, և ուշադիր լսում, թե ինչ է ասում կինը։ Շարունակում ենք սլանալ կենտրոն, կանգնում ենք, ուղևորներ վերցնում, նորից ենք կանգնում, ուղևորներ են իջնում, ամեն ինչ ընթանում է այնպես, ինչպես պետք է, Մոնրո Սթրիթն արդեն մոտ է։ Ես մտածում եմ՝ խենթ է, բայց իր տեղը խելացի է ընտրել։ Այդ խաչմերուկը մեկուսի է, ոչ ոք չի արգելի նրան իջնել հորը։ Իսկ հետո մտածում եմ, թե մեկ անգամ չէ, որ ականատես եմ եղել, թե ինչպես է մեր ընկերությանն սպասարկող անձնակազմն իջնում այդպիսի հորանները և կարգի բերում այն ամենը, ինչ կարող է շարքից դուրս գալ այնտեղ, գետնի տակ։ Սակայն եթե որևէ մեկը հապաղի հորանում, և կառաշարը պատահաբար սուրա նրա վրայով, դժբախտը հեչի պես կկարճանա, «գրիպից» դեպի հաղորդալարը կձգվի խարիսխը, այնպես որ անպայման կթռցնի գլուխը։
Երբ մինչև Մոնրո Սթրիթ մնացել էր մեկ թաղամաս, գնացի «գրիպ»։ Վագոնավարն ու ջահել կինը սսկվեցին։ Ես վերջում նշմարեցի, թե ինչպես վագոնավարը գլխով արեց, ասես ինչ-որ բանի համաձայնելով, որից հետո նա, սևեռվելով մի կետի, նայում էր միայն առաջ և սլանում կատաղի արագությամբ։ Մեր վագոնավարն այն ժամանակ Երկար Պատն էր՝ իռլանդացին։
«Slack here a bit», ասացի ես, ինչպես սովորաբար ասում ենք մենք։ Դա նշանակում է՝ «Գցիր արագությունը»։
Այնտեղ, դեպի ուր սլանում էինք մենք, տեսնում էի գետնի տակից դուրս ցցված մի սև կետ, որ նման էր մարդկային գլխի։ Հետո նայեցի ջահել կնոջը. նրա հայացքը գամված էր այդ նույն կետին։ Նա նստել էր ջղաձգորեն կառչած նստարանից։ «Ինչ-որ հնարավոր իրադարձության մասին միտքն անգամ արդեն տակնուվրա է արել նրան,- մտածեցի ես,- իսկ ի՞նչ կանի, եթե իմանա, որ դա սեփական ամուսինն է և ուզում է վերջ տալ իր կյանքին»։
Սակայն Երկար Պատը արագությունը չգցեց։ Ես բղավում էի, որ դիտահորում մարդ կա։ Ոչ մի տպավորություն։ Հիմա արդեն հստակ երևում էր գլուխը. այդ խելագարը կանգնած էր հորանում՝ դեմքը մեր կողմն արած։ Այնժամ ես ճանկեցի սուլիչը և կանգառի խլացուցիչ ազդանշան տվեցի։ Պատը չգցեց արագությունը, մի քանի վայրկյանից անկասելի կլինի դժբախտությունը։ Ես զանգը խփեցի, իսկ հետո դուրս թռա առաջին հարթակ ու հափռեցի արգելակի բռնակը։ Սակայն ուշ էր, մինչ կանգնելը տրամվայը վզզոցով անցավ դիտահորի վրայով։ Ես ցած թռա, ցնցված էի, բայց հստակ հիշում էի, որ մեկին պետք է փրկեի, իսկ այդ մեկը պիտի դիմադրեր։ Եվ անմիջապես կրկին «գրիպ» վերադարձա, խուճապի մեջ էի։ Վագոնավարը կարծես թե նույնպես խուճապի մեջ էր և անմիտ հարցեր էր տալիս. մի՞թե հորանում մարդ կար և այդ ինչպե՞ս կարող էր պատահել, որ ինքը չկանգնեցրեց տրամվայը։ Ջահել կինը բղավում էր. «Սոսկալի՜ է, սոսկալի՜»։ Նրա դեմքը սպիտակել էր, և նույն ջղաձգությամբ կառչել էր նստարանից։ Սակայն նա գիտակցությունը չկորցրեց և շուտով իջավ «գրիպից» ու գնաց։
Բազմություն էր հավաքվել. դժբախտի գլուխը գտան ետնի վագոնի տակ, մարմինը մնացել էր հորանում, խարիսխը դեմ էր առել կզակին և կտրել գլուխը։ Մենք մարմինը ճանապարհից վերցրինք, վրա հասած ոստիկանը այն մի կողմ քաշեց։ Նա գրի առավ բոլորի անունները, իսկ ինչ վերաբերում է ինձ, ապա ուղևորները կարող էին վկայել, որ ես զանգ էի հնչեցնում ու սուլում և ի վերջո ինքս էլ արգելակեցի։ Իրադարձության մասին պետք է զեկուցեին մեր ընկերության փորձագետները։
Երկար Պատն ինձնից դանակ խնդրեց։ Ես նրան յուրովի հասկացա և ասացի, որ այսօրվա եղածը մեզ հերիք է։ Այդ ժամանակ Երկար Պատը ժպտաց ու ցույց տվեց իր ատրճանակը. դանակը նրան ամենևին զվարճանքի համար չէր պետք։ Դանակը ստանալով նա հրաժեշտ տվեց ինձ, բացատրելով, որ այլևս աշխատել չի կարող։ Իր համար դժվար է խոսել այդ մասին, բայց կառաշարը մինչև վերջին կայարան ստիպված եմ հասցնել ինքս, այնտեղ ինձ կտան ուրիշ վագոնավար։ Եվ նա բացատրեց, թե ինչ պիտի անեմ հետո։ Դանակից պետք է ձեռ քաշեմ, ասաց, ինքը կգնա, կփնտրի մի խուլ դարպասատակ և այնտեղ կկտրի համազգեստի կոճակները։
Ինքնուրույն կայարան հասնելուց բացի, ես ուրիշ ոչինչ չէի կարող անել. իմ հետևից կուտակվել էին մի քանի կառաշարեր՝ սպասելով, որ ազատեմ ճանապարհը։ Եվ քանի որ ինչ-որ չափով վարելու փորձ, այնուամենայնիվ, ունեի, ապա կայարան հասա առանց արկածների։
Նոր տարուց առաջ մի անգամ գիշերը աննպատակ թրև էի գալիս քաղաքում։ Հասնելով երկաթուղային կայարան, որոշեցի աչք ածել ներսը, այնտեղ թագավորող աշխույժը ինչ-որ բանով գրավեց ինձ։ Մտա կառամատույց և տեսա մի գնացք, որը շարժվելու վրա էր։ Հանկարծ մեկը անունս տալով ձայն տվեց ինձ. վագոնի սանդղամատին կանգնած ժպտացող մարդն ինձ էր կանչում։ Դա Երկար Պատն էր։ Միանգամից չճանաչեցի նրան. նա նրբագեղ էր հագնված և մանավանդ բաժանվել էր իր փարթամ մորուքից։ Զարմանքի ճիչ դուրս թռավ բերանիցս։
— Սը՜սս, ինչ ես աղմկում։ Ի դեպ, էն պատմությունը վերջացա՞վ,- հարցրեց Պատը։
— Մեզ հարցաքննեցին,- պատասխանեցի ես։- Քեզ փնտրում են։
Պատն ասաց.
— Ես Արևմուտք եմ գնում։ Ինչ պետք է անեմ այս տեղ։ Յոթ-ութ դոլար շաբաթական, որից չորսը՝ ապրուստի վրա է ծախսվում։ Ուզում եմ հող առնել և ֆերմեր դառնալ։ Երևի գլխի ես ընկնում, որ փող ունեմ։ Եթե կուզես միացիր, քեզ համար էլ Ֆրիսկոյի շրջանում մի այգի կճարվի։
— Չեմ կարող գնալ,- պատասխանեցի ես։
— Քանի միտս է, առ քո դանակը։ Շնորհակալ եմ, փրկեցիր։ Բայց գիտե՞ս, տրամվայի ընկերությունում ծառայելը քեզ ոչինչ չի տա։ Ես երեք տարի աշխատեցի, ու այդպես էլ չէի պոկվի, եթե այն դեպքը չլիներ։
Ազդանշանը հնչեց։
— Դե, մնաս բարով,- ասաց Պատը։- Հա, ի դեպ, այդ դժբախտը քեզ ինչքա՞ն վճարեց։
— Տասը դոլար։
— Ինձ էլ այդքան։ Ասենք, վատ չէր, բայց կինն ավելի վճարեց։
— Կի՞նը։
— Դե հա՛, նրա ջահել կինը։ Նա ինձ հետ ոչ մեծ մի գործարք կնքեց։ Մեկ-երկու հազարը նրա համար նշանակություն չուներ, այնքան շատ էր ուզում մարդուց ազատվել։ Ահա հենց այդ փողերով էլ պատրաստվում եմ բարեփոխել կյանքս…
Թարգմանությունը՝ Անժիկ Հակոբյանի
