— Իմ անցյալ տարին հիմա որտեղ է՞,— հարցրեց մի օր որդիս,— արի գնանք իմ անցյալ տարվա մոտ։
Որդիս քիչ առաջ կոտրել էր մոր սիրած չորս հայելիներից մեկը (մայրը՝ ամենասիրած չորս հայելի ունի, բայց սա իմիջալյոց), իսկ ես երկար փափուկ ու ձանձրալի բացատրել էի, թե հիմա մեծ տղա է, այ եթե նա հայելին անցյալ տարի կոտրած լիներ, ոչինչ, անցյալ տարի նա փոքրիկ էր, չէր հասկանում, թե ինչ է անում։
Իմ այդ խոսքերի վրա որդիս իր սև, վիթխարի աչքերը ավելի մեծացրած՝ մտածեց- մտածեց, հետո ինձ տվեց զարմանալի մի հարց․ «Իմ անցյալ տարին հիմա որտե՞ղ է»։
․․․Եվ ես ստիպված հորինեցի այս հեքիաթը՝ մարդու ապրած-վերջացրած տարիների մասին։
«Ուրեմն, մարդու կյանքը նման է գնացքի, ինչպես մանկական երկաթուղու գույնզգույն գնացքները։ Գնացքի ճանապարհը՝ սար է, ինչպես Արարատ սարը․առաջին քառաուն տարում գնացքը բարձրանում է, մյուս քառասուն տարում՝ իջնում։ Մարդու առաջին տարվա գնացքը մի վագոն է։ Մարդը, ուրեմն, աշխարհ է դուրս գալիս վագոնով։ Երբ լրանում է նրա մի տարին, և նա մտնում է երկուսի մեջ, ճանապարհին նա թողնում է այդ առաջին տարվա վագոնը, նստում ուրիշ մի վագոն, որ մի քիչ ավելի մեծ է։ Այդպես կամաց-լամաց մարդու կյանքի գնացքը բարձրանում է սարն ի վեր՝ ճանապարհի ծաղիկների ու փշերի մեջ թողնելով իր տարիները։ Ամեն կայարանում՝ մեկը:
— Ես քանի՞ տարեկան եմ,— հարցրեց որդիս։
— Չորս,— ասացի,— փետրվարին կլինես չորս։
— Իմ անցյալ տարվա գնացքն եմ ուզում։ Հիմա որտե՞ղ է։
— Դա հիմա շատ հեռու տեղ է,— ասացի, հետո մտածեցի, որ այս հեքիաթը շատ ավելի ինձ համար է, որ շատ ավելի ես կուզեի վերադառնալ իմ մանկության կայարանները։ Այս պատմվածքներն էլ նամակներ են իմ մանկության կայարաններից, ես ետ եմ նայում, ոչինչ չի երևում։ Ես ետ եմ նայում իմ մեջ, իսկ իմ մեջ մանուշակագույն մշուշ է, շատ բան կորել է, մոռացվել, պիտի հորինես․․․
Այսպես ծնվեցին ու գրվեցին այս պատմվածքները, որ նամակներ են, մանկությանս կայարաններից։ Այդ նամակները ես գրել եմ ինքս ինձ։ Որդիս, որ հիմա չորս տարեկան է, գուցե կարդա մի օր, կամ որ ավելի հավանական է, երևի չկարդա․ նրա մանկության գնացքն ուրիշ է, ճանապարհի ծաղիկներն ու փշերն ուրիշ են, ուրիշ են կայարանները… Ասում են, թե ապրած տարիների մոխիրների խարույկից մարդ պետք է կրակներ վերցնի, այլ ոչ թե մոխիրը։ Չգիտեմ՝ կարողացա՞ արթնացնել…
ՄԵՐ ՄԱՅՐԵՐԸ
— Փեսայիցդ բաժանվում եմ,— ասաց Նազելի մորաքույրս,— պրծա՜վ… Մո՛րս ասաց, իսկ Նազելի՝ իր անունն է, որ բացի ինձանից ոչ ոք չի մտաբերում. մնացածներն ասում են՝ տիկին Նազիկ, Նազո մորաքույր, ախչի Նազիկ, հոյ Նազան․․․
Նազելին, իհարկե, այնքան էլ հարմար չի գալիս իմ թանկագին, փափուկ մորաքրոջը, որ ութսունհինգ կիլոգրամ է կշռում, յոթ թոռ ունի, երեք հարս, որ մի անգամ ավտոբուսում այնպես է շրմփացրել գրպանը մտնող մի ջահելի, որ սրան ստիպված են եղել ոչ թե միլիցիա, այլ նախ շտապ օգնության հիվանդանոց տանել։
— Էդ ղըժըվըժի ձենը կտրի,— ես հոկեյ եմ նայում․ ղժվժը՝ հեռուստացույցն է։ Հետո ավելի մեղմ, մայրս դառնում է քրոջը.— Ախչի, խելքդ ե՞տ ես տվել…
— Քառասուն տարի կորցրած խելքս եմ ետ բերում,— սառը կտրեց մորաքույրս,— իրիկունն էլ աշխատանքի մեջ եմ։ Երեկ դիմում տվի, ընդունեցին։
— Նազելի մորաքույր,— որքան հնարավոր է փաղաքուշ հարցնում եմ ես,— հարսներդ ո՞նց են…
Դա իմ հիմնական թեման է, որովհետև մորաքույրս, գիտեմ, իր ոչ մի հարսին չի հավանում.
— Էն օրը Մարգոյին տեսա, սիմֆոնիկ համերգ էր եկել՝ ընկերուհու հետ…
Ես մտածում էի, որ մորաքույրս կպատասխանի՝ «Մեր տա՞նն ինչ պակաս սիմֆոնիկ է, որ Մարգոն տոմսի է փող տալիս» կամ՝ «Բա հո մարդո՞ւ հետ չէր գնալու, խեղճ երեխես գիշեր ցերեկ քափ ու քրտինք մտած փող է բերում, որ դա գնա սիմֆոնիկ…»։ Կամ նման մի բան։
Բայց մորաքույրս դառը-դառը նայեց ինձ, թվաց՝ հիմա լաց կլինի։ Մայրս նախատական դարձավ ինձ, ուզեց ինչ-որ բան ասել, հետո դարձավ քրոջը։
— Մի բաժակ կոֆե տա՞մ,— հետո, ինչ-որ բան հիշելով, դարձավ ինձ,— մի ամիս է աղաչում-պաղատում եմ՝ էն կոֆեն տար աղա։ Տանը բոլորդ աղա եք։ Երեկ ես ասել, մա՛,— հնարավորին չափ քնքուշ հակաճառում եմ ես, ես հասկանում եմ, որ մայրս շախմատային ձիու քայլ գտավ ինձ տանից վռնդելու, բայց ականջներս քոր են գալիս մորաքրոջս պատմությունն իմանալու համար,— գնա՞մ, Նազելի մորաքույր…
— Չէ, ինչի՞ ես գնում, Վիգեն ջան, էսօր չիմանաս, էգուց տելեվիզորով կասեն,— մորաքույրս մի կերպ տեղավորվում է գրասեղանի մոտ, իմ սիրելի, պտտվող բազկաթոռին։ Բազկաթոռս աղիողորմ մլավում է, ճռնչում, ասես օգնություն հայցում ինձնից։ Հետո մորաքույրս մռայլվում է, ուզում է ինչ-որ բան ասել, բառեր չի գտնում և հանկարծ, ինքնաբերաբար, մատը տանում է մագնիտաֆոնիս։ Սենյակը լցվում է «Հիսուս Քրիստոսի» ձայներով։
— Էս ի՞նչ սոդոմ-գոմոր է…
— Հիսուս Քրիստոսն է և ոչ թե սոդոմ-գոմոր,— հանգիստ ասում եմ ես,— օպերա է ձեր Քրիստոսի մասին։
— Հիսուս քեզ Քրիստոս,— խաչակնքում է մորաքույրս,— է՞դ էլ ձեռ առնելու բան դառավ։ Ամոթ չի՞…,— լռում է, հետո հանկարծ բորբոքվում,— ասենք, որ մեծերն են ամոթները կորցնում, ձե՞զ ինչ ասենք…
Այ, սա արդեն նոր նոտա է մորաքրոջս սիմֆոնիայում։
— Մորաքրոջս մարդուն բան չասես,— հանդիսավոր զգուշացնում եմ ես, հետո անջատում եմ մագնիտաֆոնը, հանում «Հիսուս Քրիստոսը» և նոր, մաքուր կասետ դնում։
— Վռամ փեսան իմ թուլությունն է։ Դու հո գիտե՞ս…
— Բա ո՞նց, դու նրան պիտի պաշտպանես,— վրա է տալիս մորաքույրս,— նույն սորտը չե՞ք, իբր թե դու մի բարի պտո՞ւղն ես։ Քսանութ տարեկան տղա ես, օրը մի աղջկա ես շուլալվում…
Մայրս խոհանոցից գալիս է՝ սուրճը ձեռքին, նա բաժակը դնում է մագնիտաֆոնի վրա, ջղայնացած է, հետո մի աթոռ քաշում, տեղավորվում քրոջ կողքին։
— Ախչի, դու Արթիկ չէի՞ր գնացել,— մայրս սրախոսում է,— ինչպես տիեզերագնացները կասեին՝ «գնացի՜նք»։ Հավանորեն ուզում է հետաձգել հիմնական խոսակցությունը՝ մինչև որ ես չքվեմ, նա գիտի, որ եթե հետաքրքիր պատմություն եղավ, ես աշխարհով մեկ եմ անելու, պատմելու եմ հազար տարի…
— Ցո՞ւրտ էր Արթիկում…
— Ոտս կոտրվեր, չգնայի,— դանակով կտրում է մորաքույրս,— Արթիկ էի գնացել, բա ո՞ր ջահաննամն էի գնացել։ Էդ խայտառակությունը բա որտե՞ղ իմացա, հո մատի՞ցս հոտ չեմ քաշել…
— Ի՞նչ խայտառակություն, այ ախչի,— մորս հետաքրքրությունն էլ, ի վերջո, հասնում է եռման կետին. դա լավ է։
— Երեսունչորս թվին, մի՞տդ է, որ Վռամը Բաքու գնաց։ Չորս-հինգ ամիս մնաց։ Մի՞տդ է։
Մայրս շեշտակի նայում է ինձ, բայց հետո հայացքը մեղմանում է. հիմա, հաստատ գիտեմ, նա ինձ արտաքսելու է։
— Վիգե՛ն ջան,— ասում է,— մի հատիկ էլ կոֆե չունենք։ Գնա մի կիլո առ, տղա ջան, միանգամից էլ աղա, բեր։ Գնա, տղա ջան…
— Լա՛վ, մա՛, եթե դուրս ես անում, կգնամ,— ասում եմ ես խռոված, հետո մագնիտաֆոնի վրայից դանդաղորեն դեն եմ տանում սուրճի բաժակը, ու ձեռքիս հետ, աննկատելիորեն, սեղմում եմ ձայնագրելու կոճակը. քառասունհինգ րոպե կձայնագրի, մինչ այդ՝ կգամ։
— Բայց լավ չեք անում, մադամ քույրեր…
— Գնա, գնա,— սաստում է մայրս,— փողը խոհանոցի սեղանի դարակում է։
Վերելակի մոտ հանդիպում եմ Անուշին։
— Վերև՞, թե՞ ներքև,— հարցնում եմ։
— Վերև ո՞ւր,— քրքջում է Անուշը, որովհետև մենք իններորդ հարկում ենք, իսկ շենքը ինը հարկանի է։
— Վերև՞, երկինք,— ես սեղմում եմ կոճակը՝ չնկատելով, որ կիկլոպի կարմիր աչքը վառվում է. հասկանալի է, Անուշը սեղմել է, իսկ վերելակը, որ բարձրանում է ճռնչալով, աղմուկ-աղաղակով, ի վերջո հասնում է մեզ,— ուսիմ-սիմ դուռը բաց,— դռները բացվում են, մենք մտնում ենք ներս, ես սեղմում եմ առաջին հարկի կոճակը, և իմ արևով, Անուշը ծիծաղում է, իսկ իմ մեջ ինչ-որ ներքին դող է արթնանում, վերելակի երկու խորանարդ մետրը միանգամից լցվում է Անուշով. նրա բույրով, նրա հայացքով, նրա մարմնի թրթիռներով։ Ես վաղուց եմ ուզում համբուրել նրան, ես վաղուց եմ նրան սիրում. այսինքն, վաղուցը ո՞րն է, անցյալ տարի այս ժամանակ նա դեռ դպրոցում էր և ես համալսարանն ավարտած կիբեռնետիկս նրան աղջնակի տեղ էի դնում, թեպետ իմ վրա հաճախ էի զգում նրա հիացական (ինձ էր թվում՝ հիացակա՛ն) հայացքը։ Անսպասելիորեն, մի տարում Անուշը դարձավ կատարյալ օրիորդ և դերերը փոխվեցին. հիմա ե՛ս եմ նրան նայում՝ հիացած ու հիմար։
Վերելակն այսօր անսովոր արագությամբ իջնում է։
— Մի անգամ էլ չբարձրանա՞նք,— գյուտ եմ անում ես։
— Գնացի՜նք,— քիչ առաջվա իմ տոնով ասում է Անուշը և սեղմում է կոճակը։
Դանդաղ, ասես բախտից քրթմնջալով, վերելակը նորից է սկսում սիզիֆյան իր վերելքը, իսկ ես մտածում եմ, թե ինչ հրաշք կլիներ, եթե հիմա հանկարծ անջատվեր էլեկտրականությունը։ Մեր շենքի, թեկուզ ողջ քաղաքի, աշխարհի։ Հոսանք չլիներ, մենք մնայինք հարկերի արանքում։ Այդպես եղել է, չէ՞, մի անգամ Նյու-Յորքում. մոտ քսանչորս ժամ քաղաքում խավար է տիրել, ոչ մի մեխանիզմ չի աշխատել։ Ի՜նչ հրաշք՝ մութ կլիներ, Անուշը կվախենար, ես կհանգստացնեի նրան, մութի մեջ, իբր պատահաբար, կդիպչեի նրան, կասեի «ներողություն», նա կասեր «ոչինչ, Վիգեն, վախենում եմ», ես ավելի կմոտիկանայի, մենք կձուլվեինք իրար, շենքը կաղմկեր, մեկը ձայն կտար, թե «տեսնես լիֆտում մարդ հո չի՞ մնացել», բայց ես համբույրով կփակեի Անուշի շուրթերը, մենք համրացած, անշշուկ կմնայինք, կմնայինք…
— Մենք նորից երկրի վրա ենք, պրոֆեսո՛ր,— անջատվում եմ իմ երազանքներից՝ Անուշն է։ Նա ինձ է հառել իր մեծ, շլացուցիչ աչքերը, որոնց մեջ մի քիչ աղջկական խաղ կա, մի քիչ՝ իմաստուն կանացիություն,— նա կարծես կարդացել է իմ բոլոր մտքերը,— եթե ուզում ես, պրոֆեսոր, մի անգամ էլ երկինք համբարձվենք, ես տասը րոպե ժամանակ ունեմ։
— Չեմ ուզում,— զարմանքով լսում եմ սեփական ձայնս,— ես տասը րոպե էլ ժամանակ չունեմ, նազելի օրիորդ, ես առհասարակ ժամանակ չունեմ…
Մենք դուրս ենք գալիս լույս աշխարհ։ Աշխարհը դատարկվում է։ Ծիրանագույն շորի մեջ, որ կրակի բոց է թվում, թպրտում է մի ուրիշ կրակ՝ Անուշի մարմինը։ Ինձ թվում է նույնիսկ, որ ծիրանագույնը նրա կրակ-մարմնի անդրադարձն է, այլ ոչ թե գույն։ Նա ինձ է նայում ինչ-որ բանի սպասումով, իսկ ես հանկարծ հարցնում եմ.
— Սայաթ-Նովան գիտե՞ս ինչ է ասել քո մասին։
— Սայաթ-Նովա՞ն,— իր հերթին հարցնում է Անուշը,— ե՞րբ,— հետո քրքջում է,— հետաքրքիր է, երեք հարյուր տարի առաջ ի՞նչ է ասել Սայաթ-Նովան իմ մասին…
— Դո՛ւն կրակ, հագի՛նդ կրակ։
— Վո՞ւր մե կրակին դիմանամ,— քրքիջով շարունակում է Անուշը, հետո հարցնում,— դեպի ո՞ւր եք ուղևորվում, պրոֆեսոր…
— Դեպի պարենային,— յոթերորդ երկնքից մեր տան բակն եմ շրմփում ես,— սուրճ պիտի առնեմ,— միամիտ-միամիտ ասում եմ,— կիրակի օրերին ես մայրիկիս երեխան եմ։
— Քսանմեկ տարի կլինի չեմ խմել քո առած սուրճը,— ասում է Անուշը, դեպի ինձ ուղղելով իր աչքերի ահավոր լուսարձակները,— հա, քիչ էր մնում մոռանայի, անցյալ օրը սիմֆոնիկ համերգին ո՞ւմ հետ էիր։
Անուշը հեռանում է, ասես ցնդում է, գոլորշիանում՝ երևանյան շոգ օդի մեջ, իսկ ես հիմար, անօգնական՝ գնում եմ դեպի պարենային խանութի դժոխքը։
Ո՞ւմ հետ էի։ Հա, ընդմիջմանը Կարինեն հանդիպեց, կոնստրուկտորական բյուրոյի աղջիկներից է, իսկ ես, պարզվում է, ուրեմն, Անուշին չեմ նկատել… սատանա… Հետո հանկարծ հրճվանքից ուզում եմ ճչալ՝ խանդում է, Անուշը, ուրեմն, խանդում է ինձ, եթե նկատել է Կարինեին…
— Ի՞նչ եք ուզում, երիտասա՛րդ։
Ոտքերս, այնուամենայնիվ, ինձ բերել-կանգնեցրել են պարենային խանութի սուրճի բաժնի մոտ։
Ես մի պահ՝ ասես մուժի միջից, նայում եմ վաճառող կնոջը.
— Սուրճ,— ասում եմ,— մի կիլոգրամ սուրճ…
Սենյակում մարդ չկա, երևի խոհանոց են գնացել, իսկ մագնիտաֆոնը դեռ պտտվում է. մի՞թե քառասունհինգ րոպեն չի լրացել… Ես արագ ետ եմ տալիս ժապավենը, հետո մագնիտաֆոնս առած գնում եմ լողարան։
— Մա, սուրճը բերի,— գոռում եմ լողարանից,— մի քիչ լվացվեմ…
— Լվացվի՛ր, Վիգե՛ն ջան,— լսում եմ մորս ձայնը,— մենք խոհանոցում ենք։
Ես բացում եմ ծորակը և միացնում եմ մագնիտաֆոնը։ Լավ, մաքուր ձայնագրված է։
— Դե ասա։ Ասա, քանի Վիգենը չի եկել։ Ի՞նչ ես խառնվել իրար… Մի՞տդ է, որ Վռամը երեսունչորս թվին գնաց Բաքու…
— Միտս է, ի՞նչ։ Բաքվում, ուրեմն, սիրած է պահել։
— Բաքու ինչի՞ գնաց… Նոր էինք պսակվել, երկու տարի էլ չկար։ Ասաց՝ գնամ, նավահանգստում կաշխատեմ, ասաց՝ շատ փող են տալիս, շոր-մոր կառնեմ։ Առած շորը իրա գլխին կպչեր։ Հա՛, ինձ համար էլ կիշմիրի շալ էր բերել։
— Ո՞ւմ համար չէր բերել…
— Հիմի եմ հասկանում, որ մեր աչքը քոռացնելու համար էր բերել։ Ով գիտի, թե էդ Իվետայի համար ինչեր առած կլինի…
— Ի՞նչ Իվետա…
— Էդ էլի, Վռամիդ սիրածը։ Ախ, մի էդ լի՛րբը ձեռս ընկներ… Իսկ ես քառասուն տարի արել-դրել եմ, երեխեք, թոռներ, տուն-ընտանիք, վերևում աստված, ներքևում՝ Վռամս… Մի ձեռս ընկնեիր, Իվետա աղջիկ…
— Լավ, աչքերդ սրբի, երեխա չես, հիմի Վիգենս կգա։ Էս քառասուն տարի քնել-հիմա՞ ես զարթնել…
— Ա՛յ կնիկ, որ քառասուն տարի հետո եմ իմացել, ի՞նչ անեմ…
— Ո՞ւմից ես իմացել, որտեղ…
— Ասացի, էլի, Արթիկում, Սիրանուշը պատմեց, երկու հատ էլ նամակ ցույց տվեց, ռուսերեն, նկարն էլ՝ մի ճլորած, պեպենոտ երեսով… աղջիկ էլ գտել է. ճաշակդ մեռնի, ճաշակդ…
— Ասում ես Սիրանո՞ւշը պատմեց…
— Հա, հա։ Սիրանուշը՝ իմ հարազատ տալը, քո փեսա Վռամի հարազատ քույրը։ Էդ Իվետա չեղածի հետ փեսադ նավով գնացել է Աստրախան, եկել… Կաթը թափեց…
Դրանից հետո ձայնագրված էր սենյակի աղմուկը. հավանորեն կաթի հետևից գնացել և մնացել են խոհանոցում։ Այ քեզ պատմություն, այ քեզ Վռամ փեսա…
Ես դուրս եմ գալիս լողարանից, մագնիտաֆոնը դնում իր տեղը, հետո, իբր լվացված-վերջացրած, մտնում խոհանոց ու միանգամից անցնում իմ խաչակրաց արշավանքին.
— Մորաքույր,— ասում եմ,— չգնա՞նք Բաքու, ուզում եմ Իվետա մորաքրոջս տեսնեմ, քսանյոթ տարի է չեմ տեսել,— քսանյոթ տարին իմ տարիքն է։
— Լավ էլ անուն է՝ Ի՜-վե՞-տա՜… Նա՞ քեզ ինչ մորաքույր,— ճայթում է Նազելի մորաքույրս։
— Բա մորաքրոջս ամուսնու սիրածն իմ ի՞նչն է…
— Դու սուրճի չէի՞ր գնացել,— շշմած-միամիտ հարցնում է մայրս։
— Ահա սուրճդ, մա՛,— զվարթ սեղանին եմ դնում փաթեթը, մայրս մոտենում, բացում է փաթեթը, տնտղում սուրճը, հոտ քաշում, իսկ ես նստում եմ մորաքրոջս կողքին,— բայց դու սխալ ես անում, որ ուզում ես բաժանվել։ Վռամ փեսան հանճարեղ մարդ է։
Մորաքույրս չի կարողանում շնչավորել «հանճարեղ» բառը, ավելի ճիշտ, երևի «հանճարեղ» բառը ոչ մի կերպ չի հարմարվում իմ խեղճ, փառավոր Վռամ փեսային։ Մորաքրոջս մտքում ուրիշ-ուրիշ բառեր են դասավորվում իմ խեղճ, փառավոր Դոն Վռամ փեսայի գլխին. անառա՛կ, լի՛րբ, անզգա՛մ, կա՛պը կտրած…
— Հիմի էլ խոպան են գնում դրա նմանները,— ասում է մորաքույրս,— մեր հարևան Հեղինեի մարդը չորս տարի է գնում-գալիս է։ Ասում են էնտեղ էլ տուն ունի, կնիկ-երեխեք…
— Լա՛վ, ա՛յ մորաքույր, տա՞լդ ինչի էր քեզ պատմում քառասուն տարի նավթալինի մեջ պահած էդ բամբասանքը…
— Տալս էլ իր մարդուց է վառված։ Մարդը, հիվանդանոցի գլխավոր հաշվապահն է, բուժքույրերից մեկի հետ է կապվել։ Արթիկը դըմբդմբում է։ Գիշերներն էդ անառակը տուն չի գալիս, թե հիվանդանոցում օրը մեկ հերթապահ եմ։ Հաշվապահը հիվանդանոցում ինչ հերթապահ, քեզ եմ հարցնում…
— Հետո՞…
— Հետո ի՞նչ։ Տալս կանչել էր, որ ես իրեն մի խելք սովորեցնեմ, ես էլ ասացի՝ ինչի՞ ես լլկվել մնացել, վեր կաց, արի Երևան… Գնացինք բաղնիք, էդ բուժքույր-չեղածին տեսանք, մի չոփուռ, տղի մազերով, մարդաթող կնիկ։ Գլխից էլ հոտ էր գալիս…
— Բայց Վռամ փեսան…
— Վերջ,— ճայթում է նորից մորաքույրս,— փեսա հա փեսա, էսօրվանից՝ նա քեզ ոչ մի փեսա։ Բա էդ տա՜լս…
— Ես ասում եմ, այ Մայրանո՛ւշ, վեր կաց, արի Երևան, երեխա էլ, փառք աստծու, չունես։ Նա՝ թե քեզ կանչել եմ, որ իմ հարազատ մարդուց ինձ բաժանե՞ս։ Ո՞ր մարդը հիմի չի անում էդ բանը…
— Իմ մարդը,— ասացի։
— Վայ իմ միամիտ գլխին… Դե տալս էլ՝ ամեն բան տեղը-տեղին պատմեց, թաքուն տեղից հանեց-ցույց տվեց Վռամի պահ տված նկարը, նամակները։
— Իվետայի՞ նամակները…
— Էդ լրբի անունը չտաս։
— Մամ,— հանկարծ դիմում եմ մորս, որ դեռ սուրճն է տնտղում և շատ մտահոգ է,— մեր հարևան Անուշին չառնե՞մ…
Մայրս զգաստանում է.
— Անուշի՜ն. ամառ-ձմեռ տկլորի՞ն,— ես հիշում եմ Անուշի ծիրանագույն շորը, ծիրանագույնի մեջ թրթռացող բոցը, որ Անուշի մարմինն էր, հիշում եմ Անուշի աչքերի լճակները,—Էդ տկլորի անունը չտաս,— մայրս մինի-յուբկայի դասակարգային թշնամին է։ Վերարկուն երկար է հագնում, ձմեռ կգա, կտեսնես։ Բայց մայրը բաքվեցի է։
— Աման-աման,— վշվշալով մեջ է ընկնում մորաքույրս,— Վիգեն ջան, բալա՛ ջան, էդ բանը չանես, մեր հարևան Սուսանին կուզենք. Անող-դնող, սուսիկ-փուսիկ աղջիկ է, նրա ձենն ո՞վ լսել, ծնկներից վերև ով է տեսել։ Մանկապարտեզում դաստիարակչուհի է, երեսուն-քառասուն երեխա որ պահում է, իր երեխեքին էլ կպահի։ Էս կնիկն էլ մեղք է։
— Անունը լավը չի, մորաքո՛ւյր։ Որ պսակվենք՝ կասեն Սուսան ու Սեյրան։
— Քո անունը Վիգեն չի՞…
Խանդաղատանքի անզուսպ մի ալիք է հանկարծ խլրտում իմ մեջ՝ դեպի այս միամիտ-միամիտ իմ մորաքույրը, բայց դիմանում եմ, չեմ նահանջում։ Այ, եթե Սուսանի անունը Քրիստինե լիներ, Մարիետա կամ, գոնե, Իվետա…
— Էլի՞ էդ անունը… Հիմի, ինչ է, բաժանվո՞ւմ ես մորաքրոջս մարդուց։
— Երեկ դատարան եմ գնացել։ Ո՛չ ճաշ եմ եփում, ո՛չ շորերն եմ լվանում։
— Ձենդ կտրի, այ ախչի,— միջամտում է մայրս, հետո դառնում է ինձ,— դու գնա ու էդ քո տկլոր Անուշին առ։ Կդառնաք Անուշ ու Սարո…
— Բռավո՛, մա՛մ։
Իսկ Նազելի մորաքույրս դեռ իր մենախոսությունն է մրմնջում.
— Ես իմ տունն ունեմ, իմ տեղն ունեմ. թող ինքը վեր կենա-գնա Բաքու, իր ջեյրանին գտնի։ Էդ ջեյրանն էլ հիմի մի վաթսուն տարեկան կլինի, մարդն էլ՝ կարող է արդեն տուն ստացած լինի էն աշխարհում։ Բաց թողած կլինի մարդուն, կամ էլ՝ խեղճ մարդը մեռած կլինի… դրա դարդից։
— Ավելի լավ,— շարունակում եմ ես,— իրար կգտնեն՝ Վռամն ու Իվետան, ինչ էլ հարմար է վաթսունչորս տարեկանում և ապրել, երեխաներ ունենալ, տառապել ու սպասել՝ առանց սիրո ծիրանագույն հեքիաթի… Հին սերը, գիտե՞ս ինչ քաղցր բան է, Նազելի մորաքույր։
Հետո հարցնում եմ՝ բավական լուրջ.
— Նազելի՛ մորաքույր, դու սիրահարված կա՞ս։
Հետո նույն լրջությամբ դառնում եմ մորս.
— Մա՛մ, դու հորս սիրահարվել—նո՞ր ես առել…
Նազելի մորաքույրս տխուր-զարմացած նայում է ինձ։ Մայրս նույնպես տխուր-զարմացած նայում է ինձ։ Հետո երկուսն էլ անձայն սկսում են լաց լինել։ Հետո, լաց լինելով, մորաքույրս աթոռը մոտեցնում է մորս, երեխայի պես կուչուրում նրա թևի տակ։ Արցունքները հանդարտ գլորվում են նրանց մթնած աչքերից, իսկ նրանց շուրթերը ինչ-որ բան են մրմնջում։ Աղո՞թք։ Տեր աստված, այս ի՞նչ արի ես… Նազելի մորաքույր, մամ…
Քույրերն ասես չեն լսում այս աշխարհի ձայները, չեն տեսնում ինձ։ Հանդարտ, անձայն՝ նրանք շարունակում են իրենց լացը։ Ու ես հանկարծ եմ հասկանում, թե որքան լուրջ էր այս զրույցը նրանց համար և որքան տխմարն եմ ես, սանձարձակ, անսիրտ… Մայրս տասնհինգ-տասնվեց տարեկան է եղել, երբ նրան ամուսնացրել են հորս հետ, իսկ երեսուներկու տարեկանում արդեն կորցրել է նրան… Մորաքրոջս նույն տարիքում տվել են Վռամին… Սիրահարվե՞լ են նրանք… Ի՜նչ անզգույշ հարց էր, որ ես տվի…
Եվ հանկարծ հասկանում եմ նաև, որ կյանքի երկար ճանապարհ անցած այս կանայք որոշ իմաստով դեռ տասնվեց-տասնյոթ տարեկան աղջիկներ են, որովհետև իրենց ներսում այնքա՜ն չապրած զգացմունքներ ունեն։ Չեն զգացել սեր, չեն զգացել խանդ… Անուշի պես, գուցե Անուշից էլ ավելի գեղեցիկ ու բնական են եղել նրանք և կանանց ամենափխրուն զգացմունքները՝ սերը, խանդը, սպասումը սերմեր են ունեցել նաև նրանց հոգիներում, բայց այդ սերմերը մի ծիլ էլ չտվին, մնացին բանտարկված, մնացին անանուն… Մորաքրոջս ուշացած, քառասուն տարով ուշացած խանդը, որ քիչ առաջ ծիծաղելի էր թվում ինձ, իրականում որքան բնական է ու կանացի… Կարողացեք ներել մեկի՛լ, մայրեր, չէ՞ որ դուք ամեն բան կարող եք, եթե ընդունակ եք խանդելու…
Իսկ մորաքրոջս պատմության վե՞րջը։ Նազելի մորաքույրս, իհարկե, չբաժանվեց իմ դոն Վռամ փեսայից, խռովությունը տևեց մի ամսից քիչ պակաս։ Հաշտվեցին։ Մորաքույրս Արթիկից…
Բերել տվեց բաքվեցի գեղեցկուհու նկարն ու նամակները և իր ձեռքով այրեց գազի վրա։ Բայց թատրոնից, որտեղ աշխատանք էր գտել, դուրս չեկավ։ Հիմա էլ, իսկ այն օրերից անցել է վեց տարի, նա շարունակում է աշխատել իբրև հանդերձապահ, և հաճախ, երբ դահլիճի վերջին շարքերում ազատ աթոռ է լինում, մանավանդ, երբ ներկայացման մեջ սեր կա՝ մորաքույրս նստում է, նայում, մորմոքում և հաճախ լաց է լինում՝ իսկական, ամենաիսկական արցունքներով։
