Ազդանշանի ուղարկում։ Բառը մտքի արագությամբ դուրս ա գալիս բերանից, ճամփորդում ա օդով Հայաստանից ԱՄՆ։ Ֆրանսիա։ Գերմանիա։ Այլ երկիր։ Էկրանից-էկրան։ Ականջից-ականջ։ Վայրէջք կատարում գիտակցության մեջ։ Մենք կիլոմետրեր հեռու՝ իրար դիմաց ենք։
Ընդունող կողմ։ Լեզուն շոշափում ա օդում բառեր, բառը թրմփում ա լեզվին, լեզուն հետ ա քաշվում դեպի բունը։ Մողես գործողություն։ Բառը՝ ճանճ։ Փակվում ա ատամների մեջ։ Բառերը՝ նետեր բերան։ Անծանոթ մարզանք, օտար մարմին, ջանք էդ «օտարին» բռնելու, մտքի մեջ պահելու։ Զուգորդելու այլ բառի հետ։ Լեզվի անծանոթ վարք բերանի խոռոչում։ Շրթունքների անկանոն ճոճք։ Լեզուն նոր ուղերձներ ունի դեպի կոկորդ, ծնոտ, շնչափող։ Օդի շարժում ու ձայնալարերի տատանում՝ նոր տեղից։ Տառերը՝ աչքի թակարդ, անդադար վրիպում, հետ ու առաջ։ Աչքը սայթաքեց։ Տառը շաղվեց աչքի մեջ: Տողից ընկավ։ Կոպը փակվեց։ Բացվեց։ Մազիկների վերուվար։ Նոր ջանք բռնելու տառերը՝ վազող մժեղ, բառ սարքելու, արտասանելու, արտահանելու։
Լինել ուսուցիչ, նշանակում ա լինել վկա՝ մարդու ու լեզվի հանդիպման։ Ես տալիս եմ հարց ու նայում աշակերտի դեմքին։ Էկրանից էն կողմ, ինչ-որ տեղ՝ ննջասենյակում, հյուրասենյակում, վաղ առավոտվա խամրած լույսի մեջ նստել ու ուղեղը ջանք ա անում։ Ես տեսնում եմ աչքի մեջ տառապանք, ճիգ։ Հիշելու հրճվանք։
Ես ունեմ իմ հարցը ամեն ինչից առաջ։ Տառերից առաջ, բառերից առաջ ու անձնանունից հետո։
Ինչի՞։ Ինչի՞ ես ուզում հայերեն սովորել։
Որովհետև…
Որովհետև իմ սիրածը հայ ա։
Որովհետև իմ հայրը/մայրը հայ ա։
Որովհետև իմ տատիկը հայ ա։
Որովհետև իմ պապիկը հայ ա։
Որովհետև ես հայ եմ։
Որովհետև ուզում եմ երեխաս հայերեն խոսի։
Որովհետև հայագետ եմ։
Որովհետևից հետո, կամ առաջ մի նախադասությամբ մի գերդաստանի պատմություն ա։ Ապրած կյանքեր։ Տեղափոխություններ երկրագնդի մակերեսով։ Տեղահանություն։
Հատած սահմաններ։ Կարուստ ու մեղկություն։ Ցասում։ Խեղճություն։ Հրաժարում։ Ուրացում։ Մոռացում։ Դարձ։ Վերադարձ։
Ծնունդներ ուրիշ լեզվի մեջ։ Բայց էնտեղ՝ մի տեղ մտքի մեջ, կա պահված մի ինքնության փաստաթուղթ։ Մի գտնված ծննդական։ Տեղափոխության թույլտվություն՝ օսմաներենով կամ թուրքերենով կամ պարսկերենով։ Տատի, պապի նկար՝ վրան կնիք։ Ամսաթիվ։
Որովհետևից առաջ կամ հետո մի նախադասություն ա, կամ երկու, կամ երեք։ Կամ ողբերգության համառոտագիր։
Ու կարիք, կարիք ձկնորսության դեպի անցյալ։ Ուռկանը նետել հետ ու թարփի մեջ ձուկիկ-տառեր հավաքել։ Տառեր, որ հետները բերում են լռեցված ձայներ։ Պատմություններ, որ վերապրել են մարդկանց։ Մարմիններ, որոնց հետ կատարվածը փակվել ա լեզվի մեջ։ Գիտելիք, որ լեզվի մոռացման հետ սառել ա, չի փոխանցվել, որպես հուշում մնացել ա ընտանեկան ալբոմի մեջ։ Նկուղում։ Գրքի էջերում։ Երեք սերունդ հետո չիմացած բանի կարոտը արթնանում ա, ահագնանում։ Հրում դեպի լեզու։ Հետ գնալ դեպի բերանը։ Խոսել պապի կոկորդից, խոսել տատի կոկորդից։
Լեզու։ Լինել կորուստը հետ բերելու երազ։ Հայերեն։
Ես հայերենի ուսուցիչ եմ։ Ես սովորեցնում եմ ասել՝ «ես», սովորեցնում եմ ասել, որ «ես»-ը կա, գոյում է։ ԵՍ ԵՄ։ Ի՜նչ հեշտ։ Ես կամ ու խոսում եմ։ Սովորեցնում եմ ասել՝ «սիրում եմ», ասել՝ «չգիտեմ», ասել՝ «չեմ հասկանում», ասել՝ «ուզում եմ հասկանալ»։
Իմ ուսանողների պատմությունները, իրանց գերդաստանները, տատերի ու պապերի անունները, դրանց անգլիականացված կամ ֆրանսիականացված տարբերակները, տեղեհանության թվականները, գաղթած երկրները մտնում են իմ կյանք։
Ես տալիս եմ հարցը՝ ինչի՞ սովորել հայերեն։
Ու երբեմն հարցից հետո ու պատասխանից առաջ լռություն ա։ Մի քանի վայրկյան լռություն։
Լռության մեջտեղում քարեր։ Վրան սեպած տառեր։
Իմ ֆրանսիահայ աշակերտը, շփոթ դեմքով քսանամյա մի պատանի, աչքերը լցրեց ու ասեց. «Մեր տանը արգելված էր խոսել հայերեն, իմ պապը չէր ուզում, որ հայրս հայերեն խոսի։ Նա երբեք չէր խոսում հայերեն։ Հայերեն խոսել նշանակում ա լինել հայ։ Իսկ նա ասում էր՝ «Դուք հայ չեք, դուք ֆրանսիացի եք»»։
Լինել հայ, նշանակում ա լինել չլինելու վտանգի տակ։ Նշանակում ա քեզ սպանելու հրավեր անել։ Ցեղասպանություն վերապրածի փորձը ուրիշ բան չի, քան չհիշելու ջանք։
ՏԱՆՅԱ։
Տանյան տուն եկավ, սեղանին դրեց մրգերն ու ասեց անգլերենով՝ “I showed my parents’ wedding photo to a woman working at a fruit stand. I love sharing their wedding photo with people here—no one believes I’m Armenian. I showed it to her and said:” «Հայրիկ՝ հայ, մայրիկ՝ Լիտվա»:
Հետո գրպանից հանեց հեռախոսը ու նորից ինձ ցույց տվեց իր ծնողների նկարը, արդեն երևի չորրորդ անգամ էս շաբաթ։
«Հայրիկ՝ հայ, մայրիկ՝ Լիտվա»։
Մենք ծիծաղեցինք։
«Ես հայի նման չեմ, բայց ես հայ եմ»,- ասեց Տանյան։
Ասեց ու իր սլավոնական դեմքին հայտնվեցին ջրի կաթիլներ։
Ես ի՞նչ արեցի իմ գրելով։ Ասեցի՝ սլավոնական։ Ասեցի՝ հայ չի՞։ Ես նման բան չասեցի։
«Մի՛ սրտնեղի։ Դու էն ես, ինչ ուզում ես լինել, ինչ որոշում ես լինել, ինչ զգում ես»,- ասեցի։
Տանյան քառասուն տարեկան ա ու նոր ա սկսել հայերեն սովորել։ Դժվարությամբ։ Կռվելով թույլ հիշողության դեմ, վատ բառեր շպրտելով, նեղսրտելով զբաղված առօրյայից ու շատ պարտավորություններից։ Տանյան սկսել ա հայերեն սովորել, փորձելով խոսել, ձախողելով։
Տանյա։ Լինել չհասկացված։ Լինել օտար տեղում, որ հայրենիք չի ու լինել անդադար չհասկացված։
Սովորել լեզու, նշանալու ա հոսել օտարության ջրերով։ Սովորել հայերեն՝ հոսել դեպի։ Հայրենի՞ք։ Հայրենիքն ի՞նչ ա։
Տանյա։ «Ես ծնվել եմ Մայամիում։ Իմ տատիկը Եգիպտոսում՝ Ալեքսանդրիայում»։
Իսկ իր ծնողները Անատոլիայից են գաղթել Եգիպտոս։ Հետո Եգիպտոսից Ֆրանսիա, հետո Ֆրանսիայից ԱՄՆ։ Իսկ Անատոլիայում հայեր այլևս չկան։ Ինչո՞ւ։
Հայերին սպանեցին, մորթեցին, քշեցին անապատ։ Ասեցին՝ էս այլևս ձեր ապրելու տեղը չի։ Սպանվե՛ք։ Մեռե՛ք։ Հեռացե՛ք։ Մի՛ հիշեք։
Որոշները փրկվեցին։ Ողջության գինը դարձավ էդ պատմությունը անդադար վերապրելը։
Նորից կարդացի իմ գրածը ու մտածեցի՝ Անահիտ, լավ էլի, էլի սկսեցիր լալահառաչ տեքստը։ Բայց ես ոչինչ չարեցի, ուղղակի չխոչընդոտեցի ու տեքստը որպես բնազդային հիշողություն հոսեց սպիտակության մեջ։
Հիմա Տանյան չի կարող գնալ Անատոլիա, Տանյան տեղ չունի գնալու, որ մոտենա իր տատին։ Տանյան եկել ա Հայաստան։ Հայաստանը Անատոլիա չի։ Հայաստանը քորոց ա։ Քարե քորոց աշխարհի քարտեզին։
ԹԱՄԱՐ։
Թամարը քսանյոթ տարեկան ա։ Ծնվել ա Գերմանիայում։ Ծնողները հայ են, Գերմանիա են գաղթել Թուրքիայից։ Թամարը ընտանիքում ծնողների հետ խոսում ա թուրքերեն։ Ընտանիքից դուրս՝ գերմաներեն։ Կոլեգաների հետ՝ անգլերեն։ Իմ հետ՝ հայերեն-անգլերեն։ Թամարը իմ բալկոնում ա հիմա։ Մենք նստած ենք սովետական քարե շենքի չորրորդ հարկում։ Թեյ ենք խմում։ Բալկոնից էն կողմ ծավալվում ա մայրամուտը։ Երևանում մայրամուտին վարդագույն փոշի ա շենքերի վրա։ Մենք ինչ-որ բաներ ենք խոսում։ Bumble-ի նկարներ ենք իրար ցույց տալիս։ Ծիծաղում։ Համաձայնում՝ էդ տղան շատ թիթիզ ա։ Ես ասում եմ թուրքերեն բառը՝ kokoş (կոկոշ), որ Թամարը հասկանա։ Կոկոշ տղա։ Թամարը համաձայնում ա ու ծիծաղում թուրքերենի իմ արտասանության վրա։ Ես հարցնում եմ՝ Թամար, ո՞նց ա եղել, որ թուրքերեն գիտես։
Թամար։ «Իմ ծնողները հայերեն չգիտեն։ Իրար հետ միշտ թուրքերենով են խոսել։ Տան լեզուն թուրքերենն ա։ Հետո Գերմանիայում արդեն սկսել են գերմաներեն սովորել։ Իրանց գերմաներենը շատ լավ չի, բայց բավականին լավ ա։ Հիմնականում թուրքերեն ենք խոսում տանը, խառնում գերմաներեն բառեր։ Միայն տատիկս ա խոսել հայերեն, բայց ոչ մեր հետ։ Մենք ուղղակի գիտեինք, որ ինքը գիտի հայերեն։ Հետո, երբ մեծացավ, հիվանդացավ, ալցհայմեր ուներ, երբ տեղափոխեցինք հիվանդանոց, տատիկս անսպասելի սկսեց միայն հայերեն խոսել։ Խոսում էր, խոսում էր։ Բաներ էր ասում բարձրաձայն կամ շատ շշուկով։ Իրան խնամող անձնակազմը չէր հասկանում՝ ինչ ա ասում։ Ծնողներս չէին հասկանում։ Ես ու եղբայր չէինք հասկանում։ Ոչ ոք իրան չէր հասկանում։ Ես չգիտեմ՝ ինչ էր ասում տատիկս։ Ի՞նչ էր ուզում մեռնելուց առաջ։ Երանի էդ ժամանակ հայերեն իմանայի»։
Ես զառամյալ կին եմ, մարմինս թույլ ա, ավյունը գոլորշիացել ա։ Պառկած եմ սպիտակ պատերի մեջ։ Աշխարհ եմ ուղարկում կոդեր, հնչյուններ, հաղորդագրություններ։ Լռություն ա։ Նորից եմ ուղարկում։ Սպասում եմ։ Պատասխան չկա։ Չկա ընդունող կողմ։ Իմ ձայնը հայելային շրջումով որպես հնչողություն վերադառնում ու զնգում ա իմ սպիտակ պատերով սենյակում։
Ինչպիսի՞ն ա ցեղասպանության վերապրածի հրաժեշտը։ Երբ խոսում ես ու չեն արձագանքում։ Երբ չգիտես՝ ուր ես։ Երբ դա կարևոր էլ չի։ Երևի չես սպասում պատասխանի։ Երևի ուղղակի լեզվի մեջ ես։ Ի՞նչ ա լեզուն։ Վերադա՞րձ մանկություն։
Իմ աշակերտները, իմ մեծ մարդուկները, որպես մանկությունից արթնացած ձայներ, գալիս են իմ կյանք, ինձ հուզումներ բերում, ինձ պատմություն շշնջում, ինձ տալիս լեզվի հետ իրենց հանդիպման վկան լինելու շնորհը։ Իմ աշակերտները՝ իրենց անցյալի բեռով ու թախիծով, իրենց տատպապերի անունների ծանրությամբ, շփոթվածությամբ, կորածությամբ, որոնումով։ Գալիս են ու ասում՝ «ԵՍ ԵՄ»։ «ԵՍ ԳՈՅՈւՄ ԵՄ»։ «ԵՍ ԿԱՄ»։
Նյու Յորք, հոկտեմբեր, 2024
«Մի տեսակ արբանյակ» էսսեն գրվել ու առաջին անգամ հրապարակվել է Wasafiri 120: Armenia(n)s – Elevation համարի ‘Meditations’ առցանց շարքի համար: Անգլերեն տարբերակը՝ այստեղ
