Ահա մի մարդ, ով վաղորդայնի շունչն ըմպելուն պես, զարմանքով աչքերը ճպճպացնելուց և սեփական տան չորս պատերի ապահովության մեջ իր մարմինն ու վարագույրի ցանցկեն հյուսքերին խճճված արեգակի ծվենները հայտնաբերելուց հետո, հանկարծ հստակ գիտակցում է, որ կյանքն, այնուամենայնիվ, վատ բան չէ։ Եվ որպեսզի իր հանդուգն մտահղացումը արժևորի լուսաբացի տրամաբանության մեջ, մտովի փնտրում-գտնում է մի ձախողված ինքնասպանի և հետը մի թաս բան է խմում` նրանից կորզելու համար երջանկության բանաձևը։ Մտովի փնտրում-գտնում է մի սովահար մարդու, հացին մեղր ու կարագ է քսում ու դիտում, թե ի՜նչ ախորժակով է ծամում և ինչպես է վերջում մեղրոտած մատները լպստում։ Թե չէ ինչի՞ նման է. քնից զարթնողը գյուտարարի հրճվանքով կյանքն անիմաստ ու սուտ է հռչակում, տեղադրում իր մոգոնած ոտանավորի մեջ և հրամցնելով մեզ` դյուրահավատներիս, ինքն աճապարում է իր պես մի փիլիսոփայի հետ Աստծո պարգևած շնորհները վայելելու և աստղերի խաղի զարմանահրաշ խորհրդից իմաստնություն քաղելու։ Մի՛ հավատացեք գուժկաններին` նրանք տեսնում են լոկ այն, ինչը երբեք չեն տեսնում։ Հավատացեք հորթին և նրա հրճվանքին։ Կյանքն, այնուամենայնիվ, այնքա՜ն շատ է, որ երբեմն քիչ է թվում, որովհետև ընդհատվում է այն պահին, երբ ուզում ես ապրել, և ձգձգվում է, երբ ուզում ես մեռնել։ Այդ բանը դու պարզորոշ գիտակցում ես հենց վաղորդայնին, երբ ամեն ինչ, թվում է, նոր-նոր է սկսվում։ Հարգում եմ սկիզբն ու վերջը տեսնողներին, հիանում նրանց խորաթափանցությամբ ու վտանգը զգալու բացառիկ ունակություններով, բայց ես ճշմարտությունը նկատելու ցանկություն չունեմ։ Համարեք, որ մինչև կոկորդս գործերի մեջ խրված եմ. իբր հազար գլխանի մի վեպ եմ սկսել ու չգիտեմ, թե երբ եմ ավարտելու։ Չեմ ժխտում` երբեմն տագնապն իմ հոգին էլ է կրծում, մտքերս անհանգիստ ներսուդուրս են անում, հուշերս, իրար հրմշտելով, ետուառաջ են ընկնում, ու մեկը` փիլիսոփա՞, թե՞ բանաստեղծ, մոտեցո՞ղ, թե՞ ինձնից հեռացող, բեկբեկուն ձայնով տիրանում է ունկերիս. “Եղած-չեղածն էս էր, ախպերս”։
Ախպեր ջան, գիտեմ, որ էս էր. ձախողված ինքնասպանն էլ գիտի, մեղր ու կարագ երազող քաղցածն էլ գիտի. ինքս վերին արտի ցորեն չեմ և չեմ սիրում բացառությունների մեջ պահ մտածներին։ Վերջ-առաջ լինելու է` մեր չգրած վեպը մե՛նք չենք ընթերցելու։ Ճի՛շտը հագուկապի մեջ մտած մեր մարմինը դուրս նետելն է. Ձեզ և մեզ սուրբ ավետիս, կամ ավելի պարզ` բարի լո՜ւյս, կյանք, վաղ թե ուշ մենք քո հախից գալու ենք։
Լուսաբացի կենսաթրթիռ խորհուրդներով ոգեկոչված` ապրելու հազար տարբերակ եմ հայտնագործում, հազարն էլ թաթախում Բաժբեուկի ամոքիչ ներկապնակի մեջ, օծում մանսուրյանական հնչյուններով, բայց ընտրում եմ ապրելու մեկ այլ տարբերակ, որն անգույն և անհնչյուն է, ինչպես սոցռեալիզմի բանտում փայփայված ազատության տեսլականը։ Կարճ ասած` ապառիկով համակարգիչ եմ գնում և անհապաղ բաժանորդագրվում “Երեքը մեկում” գովազդային կարգախոսով մեկնարկած ինտերնետային ցանցին։ Կինս անչափ ուրախացավ (իմ յուրաքանչյուր գնումից կինս անչափ ուրախանում է)։ Կնոջս ամուսինը, այսինքն` ես, վերջապես ժամանակակից կյանքին մերվելու ճիգ է թափում։ Ինչպես ասում են` սառույցը տեղից շարժվում է, անցյալի նախապաշարումներից թոկով կապված մի ոմն գրող, ում պատմվածքներում բառերը հայ-թուրքական բորբոսով են պատվել, ուզում է համտեսել միջազգային սկուտեղի վրա մատուցվող մեկ այլ կերակուր` ինտերնետային կերակրացանկի ամենահամեղ խորտիկը` ֆեյսբուքը։ Այս և այլ տեխնիկական բառերի իմաստը ես և կինս յուրացրեցինք գերագույն դժվարությամբ (ինչպես ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավորներն ու ՀՀ նախագահներից ամենահետինը կյուրացնեին “Հայր մերը”)։ Մինչև այսօր էլ կինս ֆեյսբուքին ասում է` ֆեսկուկ։ Կարծում եմ` ավելի հնչեղ է, հայ ականջին ավելի հաճո, քան դագաղների ցուցահանդեսից նոր դուրս եկած արվեստաբանի հիացական բացականչությունը. “Ի՜նչ գեղեցիկ դագաղներ են”։
“Վերջապե՜ս”,– ասաց կինս ու գնաց հարևաններին պատմելու, որ ինքը, այսուհետ, Բելգիայում ապաստանած որդու, հարսի և թոռների հետ խոսելու է դեմ առ դեմ` տեսնելով ու վայելելով նրանց իրական պատկերը։ Ժպիտը դեմքին` հարևանների տնից վերադարձավ ու ասաց.
– Ա՜յ քեզ հրաշք,– հետո ավելացրեց,– հրաշքն էն բառը չէ։
– Շարքային գործիք է,– ասացի առանց ոգևորության,– մի առավելություն ունի` չի հակաճառում, եթե դրա կարիքը չկա, և հակաճառում է, եթե դրա կարիքը կա։
Կնոջս հիացմունքն այնքան մեծ էր, որ ակնարկս չլսելու տվեց։
– Ննջարանում կդնեմ,– ասաց,– բարձին թիկն կտամ ու թոռներիս հետ կուշտ կխոսեմ։
– Ոչ,– կտրուկ ասացի,– իմ աշխատասենյակում։ Գործեր կան։
– Չէ մի չէ,– հեգնեց կինս,– գո՜րծ, եփած հավի ծիծաղը կգա։
– Մեկ-երկու կիսատ զրույց ունեմ աշխարհի հետ,– ասացի։
– Աշխարհն ինձ պես հիմար չի,– ասաց,– գիտի` ում հետ ինչ խոսի։
– Քեզ պե՞ս,– զարմացա,– իհարկե` չի։
Լավ բան է համակարգիչը (“ֆեյսբուք” բառը դեռևս չգիտեինք)։ Այն, որ հինգ տարեկան թոռս ազա՜տ վարում-ցանում է ինտերնետային դաշտը, դեռևս չի նշանակում, որ կինս և ես ի զորու ենք։ Կնոջս պարագայում դա բացառվում է. արդեն տասը տարի նա կաշվից դուրս է գալիս բջջային հեռախոսին տիրապետելու համար։ Երբեմն ստացվում է, ավելի հաճախ հայտնվում է ռադիոծածկույթից դուրս։ Ինչևէ, չբամբասեմ, ինքս էլ Էյնշտեյն չեմ, բայց անկարողությունս թաքցնելու ձիրք ունեմ. ձևացնում եմ` իբր զզվում եմ էս ժամանակակից ֆինտուֆլուշկեքից, էս կոճակներից ու կոճակ սեղմողներից։
– Այ կնիկ,– ասում եմ,– կոճակը սեղմում ես, ու Անջելինա Ջոլին քո դեմ հանվում է։
– Դու էլ հանվիր,– ասում է,– մեկ էլ տեսար` կպավ։
Չեմ շտապում հանվել, որովհետև կոճակ սեղմել չգիտեմ։ Մի երիտասարդ, բանիմաց մասնագետ վարձեցի, որ ինձ կոճակների գաղտնիքը բացահայտի։ Համակարգչին տիրելու իմ բուն նպատակի մասին ո՛չ կնոջս ասացի, ո՛չ էլ մասնագետին։ Թող մտածեն, որ ուզածս Անջելինա Ջոլի է։ Հետո՞ ինչ, որ տարիքն առած մարդ եմ։ Եթե ասեմ, որ իմ կյանքի մթագնած ինը ժամն եմ ուզում պարզել, վրաս կծիծաղեն։ Կասեն` ախպեր, մեր ամբողջ կյանքն է մթագնած, դու քո մի քանի ժամվա պոչն ես բռնել։ Կասեն` հեր օրհնած, կյանքդ թոնրից հանած ուլի պես մի քանի ուտող-խմողի դեմ ես դրել, էդ մի պուճուր գաղտնիքն էլ թող հնդկական համեմունքի անծանոթ բույր ունենա։ Ես էլ իմ հաշիվներն ունեմ, որ նույնքան համոզիչ են։ Ի՞նչ իմանամ, թե ինչե՜ր եմ արել այդ մի քանի ժամվա ընթացքում. ո՞ր մի արժանավորի թուշն եմ պաչել կամ անարժանի ձեռքին ջուր լցրել։ Վերջիվերջո, ակնթարթն է մարդուն թագադրում կամ էլ հռչակում սատանա։
Նախապես երիտասարդ մասնագետից խոստում կորզեցի առ այն, որ իմ համակարգչային անընդունակության ու բթամտության մասին կլռի։ “Ապի ջան,– ասաց,– մի մեծ բան չի, վախիլ մի”։ Հավանաբար, բերանբացություն արեց, որովհետև հետաքրքրասեր հասարակությունը սկսեց ինձ խեթ նայել։ Կամ էլ` ինձ թվաց։ Խառնակ օրեր էին, ամենքն ամենքին խեթ-խեթ էին նայում. երեկվա գրողներն էսօրվա ընթերցողներին էին փնովում, էսօրվա ընթերցողները` երեկվա գրողներին. բոլորը ճշմարտություն էին գոռում, իսկ սուտն ամոթից քրտնում էր։ Եվ էդ ամենը լցվում էր ինտերնետային դաշտ։ Գնամ գերանդին սրեմ. առատ հունձք է սպասվում։ Գերանդին սրելուն պես հասկացա, որ իմ համակարգչային գիտելիքներով երբևէ Պենտագոնի գաղտնիքներին հասու չեմ դառնա, ոչ էլ վիկիլիքսյան բացահայտումների ակունքներից ջուր կխմեմ, պարզապես ապրելու այն տարբերակը, որ ընտրեցի, չեմ ուզում խոստովանել, ինձ հուշել էր իմ մեջ ապրող, սակայն միշտ ձախողման դատապարտված ինքնասպանը։ Ապրելու տարբերակների մասին կնոջս չեմ պատմի, թե չէ հուսահատությունից կոռնա և այնքան ֆեյսբուքին ֆեսկուկ կասի, որ Անջելինա Ջոլին իմ դեմ հանվելու իր ինտերնետային խոստումը կուրանա։
ԻՄ ՆՈՐԱՄՈՒՏԻ ՈՒՂԵՐՁԸ` ՖԵՅՍԲՈՒՔՅԱՆ ԸՆԹԵՐՑՈՂՆԵՐԻՆ
Հազար բարի, եղբայրներ և քույրեր։ Ես Մակիչ քեռին եմ։ Ձեր օգնությանն եմ դիմում, որովհետև մեկ ամիս առաջ` վաղորդայնին, իմ բաժին լույսն ըմպելուն պես, հանկարծ մտածեցի, որ Հայաստանի Հանրապետության հերթական նախագահն ինձ պես ընտրող ունենալու բախտին, հնարավոր է, չարժանանա։ Մի քիչ գլուխ գովեմ` կյանքս քիչ-միչ ապրել եմ։ Մեկ-երկու լավ թե վատ պատմվածք եմ գրել։ Մի քանիսին ատել եմ, շատերին` սիրել։ Ուրիշի բերնից պատառ չեմ խլել, չեմ սպանել (նույնիսկ` թուրքի), չեմ շնացել (հանուն հայ գրականության ապագայի` մեկ-երկու բացառությունները կարելի է չտեսնելու տալ), չեմ գողացել (ընդամենը` հանուն տրամադրության վերելքի, կնոջս գրպանն եմ ելումուտ արել։ Մինչև այսօր էլ այդ հիմար սովորույթից չեմ հրաժարվել), չեմ շողոքորթել (հորս արև եմ երդվում)” Էնքա՜ն վատ բան կա, որ չեմ արել։
Չմտածեք, թե Ձեր օգնությամբ ուզում եմ հետմահու դեպուտատ ընտրվել (չնայած` վատ միտք չէ։ Այսօրվա խորհրդարանի պարագայում` նույնիսկ լավ միտք է)։
Անցնեմ իմ ֆեյսբուքյան ուղերձի բուն նպատակին։ Ուզում եմ Ձեր օգնությամբ պարզել, թե որտեղ եմ եղել 1982 թվականի ապրիլի տասնյոթի երեկոյան հինգից մինչև գիշերվա երկուսն ընկած ժամանակահատվածում և ինչե՜ր եմ արել իմ կյանքի մթագնած այդ ինը ժամերի ընթացքում։
Այդ օրը` երեկոյան ժամը հինգին, բժշկական ինստիտուտի կանգառից տրոլեյբուս նստեցի, որը տասը րոպեի ընթացքում ինձ Նորքի զանգվածի իմ բնակարանը պետք է հասցներ։ Այլևս ոչինչ չեմ հիշում։ Սթափվել եմ գիշերվա երկուսին, մեր շենքի բակում` տաքսիի մեջ, որի ցուցիչը հորդորում էր վճարել պատկառելի մի գումար։ Հարցը փողը չէ` կնոջս աչքը լույս. մի քիչ տրտնջաց, բայց խայտառակությունից փրկեց։ Հաջորդ օրերին ապարդյուն փորձում էի ճշտել, թե որտեղ եմ եղել, ինչե՜ր եմ արել։ Վթարի վարկածը նույն տրոլեյբուսի վարորդը ժխտեց, ընկերներս ուսները թափ տվեցին։ Չնայած խմել սիրում էի, բայց հակառակի պես այդ օրը մի կաթիլ էլ չէի օգտագործել։ Երկա՜ր ու ձիգ ինը ժամ, որի պարունակությունը չկարողացա պարզել իմ ամբողջ կյանքի ընթացքում։ Փորձում էի մոռանալ այդ մասին, բայց վերջերս` վաղորդայնին, երբ հաշտվեցի այն մտքի հետ, որ կյանքն անակնկալ ընդհատվելու հիմար սովորություն ունի, երեսունամյա վաղեմության մթագնումի կասկածները տիրեցին ինձ։ Ինը ժամվա ընթացքում մարդն ունակ է աղետ մոգոնելու և դրա դեմն առնելու, կարող է վրաերթի ենթակա երեխա փրկել կամ մարդ սպանել ու դիակը քար ու քարափների մեջ թաքցնել, կարող է սիրել ու ատել, մատնել ու չքմեղանալ։ Հիմա ո՞վ եմ ես և քանի՞ քոռ կոպեկ արժեն իմ պատմվածքները։
Սիրելի քույրեր և եղբայրներ, օգնեք ինձ ազատվելու հնարավոր մեղքի զգացողությունից։
Ձեր` Մակիչ քեռի։
Լավ բան է համակարգիչը. քո գաղտնիքը պահում է, ուրիշներինը` մատնում կամ հակառակը։ Եթե կինս ֆեյսբուքից գլուխ հաներ, քաջնազարյան Ուստիանի պես չանչելով, կասեր. “Հողեմ գլուխդ, է՞ս է քո թագավորական ժողովը”։ Մեկ-երկու, և համակարգիչը լցվեց ֆեյսբուքյան ընթերցողների բազմաբնույթ արձագանքներով։ Մեկը կոպիտ գրել էր. “Մակիչ քեռի, եղունգ ունես, գլուխդ քորիր, թե չէ ժանգոտած անդամդ առել ու խալխի գլխին թափ ես տալիս”։
Անպատասխան թողեցի, չնայած “ժանգոտած” բառն ինձ խոցել էր։
Մեկ ուրիշը, ով ներկայացել էր “Անհատ փաստահավաք” կեղծանվամբ, ինձ հուսադրող շատ բաներ էր գրել. “Մակիչ քեռի, ես, անհիշելի ժամանակներից սկսած, փաստեր եմ հավաքում։ Մեկ առ մեկ գիտեմ, թե ո՞վ, ե՞րբ և ո՞ւմ կնոջն անպատվեց, ո՞ւմ փողերը ում գրպանը հոսեցին։ Գիտեմ բոլոր դավադրությունների շարժառիթների ու մասնակիցների մասին. մարտի 1-ի դեպքերի առնչությամբ ծառայություններս առաջարկեցի, բայց կոպտորեն հրաժարվեցին։ Այն ժամանակահատվածի մասին, որ նշել էիր, իմ մատյանները չեն լռում։ Երկու սպանություն է տեղի ունեցել։ Ընտանեկան վիճաբանության ժամանակ ամուսինը դանակահարել է կնոջը և կամավոր ներկայացել միլիցիա։ Մյուս սպանությունը կողոպուտի արդյունքում է կատարվել։ Հանցագործը ձերբակալվել է դեպքից հինգ տարի անց, իր մեղքը չի խոստովանել, բայց տասնհինգ տարվա ազատազրկման է դատապարտվել։ Երկու դեպքերն էլ, կարծում եմ, քեզ հետ առնչություն չունեն։ Մի փաստ էլ կա. ինչ-որ մեկը` պոետ, ով կոմունիզմի մասին ափեղ-ցփեղ բաներ է շաղ տվել, երեկոյան աշխատանքից տուն չի վերադարձել։ Մինչև այսօր էլ նրա ճակատագիրն անհայտ է։ Ասում են` արտասահմանում է, մի մասն էլ` թե սահմանապահները սպանել են Արաքսն անցնելու փորձի ժամանակ։ Մանր-մունր անցքերի մասին չեմ պատմում։ Մակիչ քեռի, ես այնքան մութ պատմություններ գիտեմ, բայց լռում եմ, որովհետև հասկացա, որ փաստը հետաքրքիր է միայն այն ժամանակ, երբ գաղտնի է մնում. որքա՜ն ձանձրալի կլիներ պատմությունը, եթե գաղտնիքներ չունենար։ Այնպես որ, պետք չէ փորփրել անցյալը` պարզելու համար, թե ուր կորան պոետները”։
Անհատ փաստահավաք
Անհատ փաստահավաքի հետ ևս մի քանի անգամ կապվեցի, բայց նրանից որևէ փաստ կորզել չհաջողվեց։ Վերջին կապի ընթացքում նա խոստացավ իր մահից հետո փաստերի հավաքածուն ինձ տրամադրել` պայմանով, որ դրանցից չեմ օգտվելու։ Այնպես որ, ոչնչից պատմվածք ստեղծելու ինձ վերագրվող մեղադրանքները երբևէ չեն վերանա։
Օրերն անցնում են։ Կինս մեր որդու, հարսի և թոռների հետ կուշտ խոսելուց հետո համակարգիչն ինձ է հանձնում։ Շարունակում եմ գերանդին սրել, բայց դեռևս այն կոճակը, որը սեղմելուց հետո Անջելինա Ջոլին իմ դեմ հանվելու էր, չեմ գտել։ Փոխարենն իմ փրկությամբ մտահոգ ֆեյսբուքյան նոր բարեկամներ եմ ձեռք բերում։ Ահավասիկ այս աղջնակի հետ իմ երկխոսությունը։
ՄԱԿԻՉ ՔԵՌՈՒՆ` ԱՂՋՆԱԿԻՑ
– Թույլ տուր քեզ պապի կոչեմ։
– Եթե լեզվիդ հաճո է։
– Ֆեյսբուքյան ուղերձդ ինձ հուզեց։ Անկեղծ ասած` ուրախացա, որ իմ ծնունդից տասներկու տարի առաջ ինչ-որ մեկի մոտ նույնպես կարճատև մթագնում է եղել, ուրեմն տագնապս զուր է։
– Այսինքն` ի՞նչ։
– Այսինքն` պատճառը սերը չէ։
– Աղջնակ ջան, սերը չի կարող մթագնումի պատճառ լինել։ Սերը լույս է։
– Բայց արևը երբեմն խավարում է։
– “Արևի խավարում”, “Լուսնի խավարում” արտահայտությունները մեր տեսողության բառապաշարից են։
– Բայց երբեմն ամեն ինչ մթագնում է։
– Բաներ կան, որ աչքով չեն դիտվում։
– Սե՞րը նկատի ունես։
– Նաև` սերը։
– Պապի ջան, մտքովս անցավ, որ դու էլ սիրային մոռացության մեջ ես ընկել։
– Ես ընտանիք ունեի ու սիրած կին։
– Դավաճանությունն առանց սիրո չի լինում։
– Բացառում եմ, ուրիշ թթխմորից եմ։
– Ուրեմն քեզ են դավաճանել։
– Աղջնակի պես չես դատում, բառերդ կենսագրություն ունեն։
– Մինչև իմ մթագնումը` աղջնակ էի։
– Հավատում եմ։
– Պապի ջան, գուցե մեր կյանքում ոչ մի մթագնում էլ չի՞ եղել։
– Ինչո՞ւ այդ համոզմունքին հանգեցիր։
– Ներքին ձայնս հուշեց, ասաց. “պապին քո օգնությամբ պատմվածք է գրում”։
– Կօգնե՞ս։
– Եթե հավատաս, որ աղջնակ եմ, անպայման։
– Եթե չգիտեմ, որ յոթանասնամյա կին ես, ինչո՞ւ պետք է չհավատամ, որ աղջնակ ես։
– Պապի ջան, յոթանասուն տարի է աղջնակ եմ։
Աղջնակի հետ մի քանի անգամ ինքս փորձեցի կապվել, սակայն ապարդյուն։ Հետո այդ մտքից ձեռ քաշեցի։ “Չի կարելի հայտնաբերել մարդուն, ով ուզում է անհայտ մնալ,– մտածեցի– չի կարելի սպանել գաղտնիքը, եթե այն ապրել է ուզում”։
Անհատ փաստահավաքին ու աղջնակին պահեցի իմ հիշողության ծալքերում։ Նրան, ում երբևէ չես տեսել, ուզես էլ՝ չես կարող մոռանալ։ Իմ ֆեյսբուքյան ելույթին արձագանքեց նաև մի տարօրինակ կին, կամ տղամարդ, որը ներկայացավ որպես “Իմ մարմինն իմ զենքն է” հասարակական կազմակերպության ատենապետ։ Նա փորձում էր ինձ համոզել, որ մարդկությունը դատապարտված է կործանման, եթե շուտափույթ չճանաչի իր մարմինը։ “Սուտ է,– գրում էր նա,– հոգին առանց մարմնի ոչինչ է”։ Հետո հորդորում էր ինձ սեփական մարմնի մոգական ուժը ըմբռնելուն պես անդամակցել իրենց կազմակերպությանը, որը անդամավճար չի գանձում, իր անդամների քաղաքական հայացքների վրա չի բռնանում, հարգում է նրանց կրոնական և ազգային զգացմունքները և այլն և այլն։ Պարզ է, որ անպատասխան թողեցի. դեռևս իմ մարմնի մոգական ուժը չէի զգում։
Հայր սուրբը իմ ֆեյսբուքյան բնակարանի դուռը թակեց կեսգիշերին, երբ նոր-նոր էի ավարտել Բրյուսելում իր հայերեն թոթովանքները հյուսող թոռանս հետ անչափ հետաքրքիր զրույցը։ Իմ բոլոր քաղցր-մեղցր բառերին թոռս հակադարձում էր. “Ապուշ պապի”։ Ունկերս լցված էին ջերմությամբ։ Իմ հասցեին հնչող ամենագեղեցիկ հաճոյախոսությունն էր դա։
Հայր սուրբից Մակիչ քեռուն
– Աստծու բարին քեզ, որդյակս։
– Բարու մեջ մնաս, հայր սուրբ։
– Քո մթագնումի պատմությունը ինձ մտորելու տեղիք տվեց։
– Ուզում ես մեղքերիս թողությո՞ւն տալ։
– Ո՞ր մեղքերիդ։
– Այն մեղքերի, որ հնարավոր է կատարած լինեմ։
– Եթե ինքդ քո մեղքը չգիտես, ո՞նց թողություն տամ։
– Չգիտեմ նաև, որ անմեղ եմ։
– Որդյա՜կս, լույսը խավարի հակառակ երեսն է։ Հիշիր այն, ինչը քեզ փառավորում է։
– Թոռս ինձ ասում է՝ ապուշ պապի։
– Թոռների բերանից ճշմարտությունն է հնչում. նրան, ով անհայտի մեջ մեղք է փնտրում, այլ ածականով չես մեծարի։
– Հայր սուրբ, հնարավոր է, որ ինը ժամում ինը մեղք գործած լինեմ։
– Իհարկե հնարավոր է, բայց բացառված չէ, որ հաղորդակցության մեջ ես եղել։
– Ո՞ւմ հետ, Աստծո՞ւ։
– Ես չասացի Աստծու, թեկո՛ւզ խղճիդ հետ։
– Ես իմ խիղճը հիշում եմ՝ ինը ժամում ինը անգամ։
– Հիմա ես քեզ ինչպե՞ս օգնեմ։
– Թողություն տուր։
– Մեղքդ խոստովանիր, ես իմ անելիքը գիտեմ։
– Ի՞նչը խոստովանեմ, եթե չգիտեմ։
– Մեղքը պետք է անուն ունենա, չգիտես, հորինիր։
– Մեղքիս անունը Պատմվածք է, ազգանունը՝ Ֆեյսբուքյան։
– Սարսափելի՜ է… Ինը ժամ պատմվածքի մե՜ջ… ապուշ պապի՛։
Որպեսզի համոզվեի, որ հայր սուրբը հայր սուրբ է, աղջնակը՝ աղջնակ, անհատ փաստահավաքն էլ՝ անհատ փաստահավաք, բոլորին միասին ռեստորան հրավիրեցի։ Երկար մտածելուց հետո որոշեցի “Իմ մարմինն իմ զենքն է” հասարակական կազմակերպության ատենապետին չհրավիրել (նեղանում է, թող նեղանա)։ Պատկերացնո՞ւմ եք, նրանցից ոչ ոք չներկայացավ։ Ինքս, կարծեմ, ներկայացա։ Գումարը, որ նախատեսել էի իմ անհայտ բարեկամներին պատիվ տալու համար, ծախսեցի մի քանի ոգելից պոետների վրա։ Այսքան բանից հետո մեջս այն համոզմունքն ամրապնդվեց, որ աշխարհում հայր սուրբեր, աղջնակներ ու անհատ փաստահավաքներ չկան, եթե լինեին՝ կերուխումի գայթակղությանը չէին դիմանա։ Փոխարենը կան ոգելից պոետներ, ովքեր ուզածդ պահին ափեղ-ցփեղ բաներ շաղ տալով մարդկության երեսին, զոհվում են սահմանները հատելու փորձի ժամանակ։
Ֆեյսբուքյան իմ արշավանքներից ինձ մնաց միայն Լեյլան, ում գոյությանը հավատում եմ։ Ոչ այն պատճառով, որ պատմության էջերից անհետացած պոետների չափ իրական է։ Պարզապես վաթսուն տարի կուլ տված մարդը երբեմն մի մեծ ստի կարիք է զգում, որպեսզի նրանից քամի ճշմարտությունը։
Ստից քամված ճշմարտությունը, հավատացնում եմ, այն է, ինչը պակասում է դագաղների ցուցահանդեսից դուրս պրծած հիշյալ արվեստաբանին և ՀՀ նախագահներից նրան, ով դժվար թե արժանանա իմ պես ընտրող ունենալու բախտին։
Մակիչ քեռուն` Լեյլայից
– Ես Լեյլան եմ։
– Անունդ հեռվից է հնչում։
– Այնքան հեռվից, որ իմանալուն պես մազերդ բիզ-բիզ են կանգնելու։
– Ես ճաղատ եմ, նման վտանգ ինձ չի սպառնում։
– Լավ անուն ես ճարել մթագնած մարդու համար։
– Սլաքներով ես խոսում, եթե ինչ-որ բան գիտես, ասա՛։
– Շատ բան գիտեմ, բայց քիչն էլ բավարար է, որ ճաղատ գլխիդ վրա պոզեր բուսնեն։
– Տարիքն առած մարդու հետ խաղ ես խաղում, մեկ էլ տեսար վիրավորանքից շունչը փչեց։
– Եթե ասեմ՝ շունչդ կփչես։
– Ասա, եթե ասելու բան ունես։
– Ամենակարևոր բանը վերջում կասեմ, որ լսելու ուժ ունենաս։
– Լավ սկիզբ է, սուտը որպես ճշմարտություն մատուցելու համար։
– 1982թ. ապրիլի 17, երեկոյան 5-9-ը… դու գամփռի պես բրդոտ էիր, անճակատ շուն…
– Ախ Լեյլա՜… Լեյլա՜, ես պատվախնդիր մարդ եմ. իմ պատմվածքը կարդալուց հետո անգլուհի Բարբարան արտասվել է ու բացականչել. “Այս մարդը սուրբ է”։
– Անգլիացիք իրենց մգլոտած տան ուրվականներին այլ ժողովուրդներին Աստված են հռչակում։
– Լեզուդ հնդկական կերակուրների պես կծու է և թուրքական խոսքի պես` լղոզված։
– Ճամարտակում ես… իսկ այն չարաբաստիկ օրը, երբ որսորդական շան պես ոտնահետքերս հոտոտելով իմ վարձու սենյակը խուժեցիր, արու շուն էիր։
– Ես էգ հոտոտելու սովորություն չունեմ։
– Էն էլ ինչպես էիր հոտոտում… էլ Տերյան… էլ Եսենին… էլ դժբախտ ճակատագիր ու չգիտեմ ինչ զրթ ու զիբիլ։
– Լեյլա՜, սիրելիս, ես էգերի հետ առանձնապես գլուխ չունեմ, ու պոեզիան իմ տարերքը չէ։
– Ես կարող էի բղավել, օգնություն կանչել, բայց հայացքդ ինձ կասեցրեց։
– Ինչպիսի՞ն էր, եթե իմ հայացքն էր։
– Ասելու բան չէ։
– Կարծում ես, որ այդ խելագարը ե՞ս եմ եղել։
– Ուրիշ մեկը չէր։ Միայն մթագնած մարդը կարող էր իր տարփանքով խղճահարություն քաղել։
– Տե՛ս, ծիծաղում եմ՝ հա…հա… հա։
– Ծիծաղո՞ւմ ես, ինքդ քե՞զ վրա… Կլացես, եթե շարունակությունը լսես։
– Կյանքի մթագնած էջերը շարունակություն չեն ունենում։
– Երբեմն ունենում են, երբ անհայտին անհայտ է գումարվում։
– Հոգիս հանում ես, Լեյլա՜…
– Ուզում եմ, որ աչքերդ ճակատիդ բարձրանան, գրածդ տողերը քո դեմ սուր ճոճեն… Կինդ, եթե ունես, քո մեջ ապրող բորոտին տեսնի ու բախտը լա։
– Այսքա՜ն անեծք, այն էլ իր կյանքն ապրած մարդուն, շա՞տ չէ։
– Քիչ է, եթե մինչև վերջ լսես։
– Չեմ ափսոսում, նույնիսկ եթե զարհուրելի բան եմ արել։ Հայր սուրբը մեղքերիս թողություն կտա։
– Դավաճանին ո՛չ Մուհամեդն է ներում, ո՛չ էլ Հիսուսը։
– Խե՜ղճ Մակիչ քեռի, մի էգ հոտոտելու պատճառով դավաճան էլ դարձար։
– Ես ճշմարտությունը կասեմ, որակումը թողնում եմ քեզ։ Ես ադրբեջանուհի եմ, ձեր լեզվով ասած՝ թրքուհի։
– Խե՜ղճ Մակիչ քեռի…
– Ծնողներս Բասարգեչյարում էին ապրում, ձեր լեզվով ասած՝ Վարդենիսում։ Երևանի բանասիրական ֆակուլտետում էի սովորում։ Լավ էի սովորում, Չարենց ու Պարույր Սևակ էի սերտում։
– Հորինում ես, Լեյլա, ավելի լավ, քան միջակ գրողը։
– Եթե ճշմարտությունը քեզ հորինվածք է թվում, ինչո՞ւ ես ուզում պարզել քո կյանքի մթագնած էջերը։
– Այն պահին, երբ ճշմարտության մեջ հայ կամ թուրք է սողոսկում, դառնում է հորինվածք։
– Երբ հորինվածքի մեջ են սողոսկում՝ դառնում է աղետ։
– Ասենք՝ ճիշտ է. հայ տղամարդը, որ թրքուհու հետ է կենակցել, դավաճա՞ն է։
– Երբ այդ մերձեցումից պտուղ է ծնվում, երկկողմանի թիրախ՝ հոգնած նետաձիգների համար, դառնում է ողբերգություն։
– Ի՞նչ պտուղ։
– Խոսքը ծիրանի ու դեղձի մասին չէ։ Պտո՛ւղ, իսկական պտուղ, որը ուր որ է երեսուն տարեկան կդառնա։
– Ուզում ես ասել…
– Այո, ուզում եմ ասել, որ քո մթագնումի պտուղն է, երեսուն տարեկան և այնքա՜ն հայատյաց։ Ղարաբաղի ազատագրության կազմակերպության փոխնախագահն է և տենչում է քո և քո ազգի արյունը խմել։
– Երևի այս մտացածին պատմությունը ուղեղն ես լցրել։
– Թե այդ մասին իմանա, ինքնասպան կլինի։
– Հազարավոր թուրքեր պարզեցին, որ իրենք թուրք չեն և ինքնասպան չեղան։
– Ով գեթ մեկ անգամ իրեն թուրք զգաց, այլևս հայ չի դառնա։
– Լեյլա՜, եթե իսկապես քո անունը Լեյլա է, ես քո ոչ մի բառին էլ չեմ հավատում։
– Մի՛ վախեցիր, ոչ մի օրենքով թուրքը հայից ալիմենտ չի ուզի։ Պարզապես պետք է իմանաս, որ հայն է ինքն իրեն թշնամի ծնում։
– Իսկ դու, հարգարժան Լեյլա, իմացիր, որ ոչ մի մթագնում էլ չի եղել։
– Ես Մակիչ քեռի չեմ, ես ծերացող և ուշացած մի գրող եմ, որն իր պատմվածքն է մտմտում։ Ամեն պատմվածք չէ, որ հայի ու թուրքի մաղձով է սնվում։ Առջևում ինտերնետային տիեզերքն է… այնտեղ մի մոլորակ կա… կինս Ֆեսկուկ է ասում։ Այնտեղի բոլոր երկրներն էլ ազատագրված են։
– Այն, որ Մակիչ քեռին չես, գիտեմ։ Այն, որ ես Լեյլան չեմ, դու չգիտես։ Ամեն դեպքում՝ պատմվածք ես մտմտում, մոլորակ ես հայտնաբերում թե լոլիկի մարգ ես ջրում, հիշիր 1982 թվականը, տրոլեյբուսը, իմ վարձու տունը, ջուր խմող եղնիկների պատկերով գորգը…մեր սերը հիշիր, խոզ, եթե չես ուզում, որ քեզնից թշնամի ծնվի։
– Լեյլա (եթե Լեյլան ես), թե որ սիրուց թշնամիներ ծնվեին, աշխարհն արդեն կործանված կլիներ։
– Սիրուց՝ թերևս, մթագնած հայից՝ անկասկած։
– Լեյլա՜, հենց հիմա կոճակը կսեղմեմ, և դու այլևս չես լինի։ Քո փոխարեն կհայտնվի Անջելինա Ջոլին և դանդա՜ղ, մարդու իրավունքների Եվրոպական կոնվենցիայի ոգուն համահունչ, մաս առ մաս կազատագրի իր մարմինը ավելորդ պաճուճանքներից։
– Դու քո անցյալն ես ջնջելու, խոզ։
Վերջ։ Այլևս Ֆեյսբուքյան թիրախ չեմ ուզում մնալ։ Բավ է, որքան քարկոծեցին։ Էս դուք, էս էլ ձեր համակարգիչը։ Կնոջս կհանձնեմ, թող ննջարանում տեղադրի, բարձերին թիկն տա և զօր ու գիշեր կարոտն առնի աշխարհի չորս ծագերում ծվարած իր հարազատներից, ընկեր-ընկերուհիներից ու հիվանդությունների ավազանի մեջ թաթախված մարդկությանը բուժող իր գործընկերներից։ Թող գնա-գա ու Ֆեյսբուքին այնքան Ֆեսկուկ ասի, որ գիտատեխնիկական հեղափոխությունը ամաչի, որ Անջելինա Ջոլին իր մարմինը չտես մարդկության դեմ ծածանելուց զզվի, որ մեր գյորմամիշ-զավզակլամիշ ընտրյալները (օտար բառեր եմ օգտագործում, որ վերջապես վիրավորվեն։ Ականջդ կանչի, Իշխանյան) հասկանան, թե մթագնումի պահերին ինչերի՜ են ընդունակ։
Թող մեկ օրով թուրք դառնան, որպեսզի հստակ զգան, թե որքա՜ն ծանր է մեղքի զգացողությամբ ապրելը։ Լեյլան միակն էր իմ վիրտուալ ձեռքբերումներից, որ համակարգչից դուրս ելավ։ Նա շրջելու է մեր հնամյա քաղաքների հազարամյա քարերի, մեր մուգ երկնքի, ջինջ ջրերի ու լճերի մեջ լուսե, ամառվա արևի ու ձմեռվա վիշապաձայն բուքի մեջ, հպվելու է մթնում կորած խրճիթների անհյուրընկալ պատերին սև և մեր անուշ Հայաստանի արևահամ բառերով ու թուրքական մտածողության ճկուն մտրակով ձաղկելու է ամենքիս մարմնին ամենամեծ ստից քամված ճշմարտությունը. “Հայն է ինքն իրեն թշնամի ծնում”։
Ապրելու այս տարբերակն էլ փուչ դուրս եկավ։ Վաթսունս բարով-խերով կուլ տվեցի, բայց վաթսունմեկս, ոնց երևում է, մնալու է կոկորդիս։
Երիցս ճիշտ էր կրտսեր թոռս՝ ապուշ պապի… ապուշ պապի…
Թող ինձ ներեն Բաժբեուկն ու Տիգրան Մանսուրյանը, ո՛չ մեկի ներկապնակից, ո՛չ էլ մյուսի հնչյունադարանից չկարողացա կենսահյութ քամել։ Ապրելու հերթական տարբերակը, որ ընտրելու եմ առաջիկա վաղորդայնին, շարժելու է Նորին Սուրբ Օծության ու իմ բոլոր ընթերցողների զայրույթը։ Առանց դես-դեն խփվելու մարմինս փողոց եմ նետելու, գտնելու եմ աղանդներից ամենամոլեգինի հոգևոր հորը և ասելու եմ. “Ես նա եմ, ում դուք փնտրում եք”։
– Զզվացրիր քո Ֆեսկուկով,– անակնկալ իմ աշխատասենյակ ներխուժեց կինս,– հողեմ գլուխդ, է՞ս է քո թագավորական ժողովը։
