Հայկը մեկ ամսից ավելի տանը կրիա էր պահում։ Դա մի փոքր կրիա էր, ազատ տեղավորվում էր նրա բռի մեջ, գտել էր Էրգան սեռ կոչված սարի լանջերում, բերել էր տուն, ձեռքով կերակրում էր, կրիան էլ արդեն սովորել էր նրան, այլևս վախից գլուխը պատյանի մեջ չէր քաշում, և Հայկին սկսել էր թվալ, որ կրիան ճանաչում է իրեն, սիրում է, գիտի, որ ինքը Հայկի կրիան է, ամեն ինչ այստեղ նրան դուր է գալիս, և դրա համար երախտապարտ է նրան։ Մի խոսքով կապվել էր, ինչպես երեխան կարող է կապվել իր խնամած կենդանուն, և ցանկանում էր բերել Երևան։
Ես ասացի, որ քաղաքում նա արկղի մեջ պիտի ապրի, մենք նրան կզրկենք բնությունից, և նա կարող է սատկել, մինչդեռ ազատության մեջ նա կարող է ապրել երկար, նույնիսկ, ինչպես ասում են, հարյուր, երկու հարյուր տարի։ Կրիան նորածին էր, ուրեմն՝ այսօրվանից երկու հարյո՜ւր տարի։ Հեքիաթներից եկող այդ թիվը նախապաշարում է, սակայն ի՞նչ նշանակություն ունի, որ նրա կյանքն ավելի կարճ է իրականում, մարդը նրան դարձրել է կենդանիների մեջ ամենաերկարակյացը, թող այդպես էլ լինի, դրա մեջ նա ուրիշ իմաստ էլ է դրել, ես չեմ, որ պիտի կարճացնեմ կրիայի կյանքի տարիները։ Հայկը լսեց և ընդունեց իմ ասածը, խղճաց կենդանուն, որոշեց թողնել։
Եվ այդ օրվանից նրա բնավորությունը փոխվեց, լրջացավ, դեմքն ընդունել էր տխրալի արտահայտություն, առավոտյան արթնանալուն պես կրիան առած մտնում էր այգի, արդեն գիտեր ինչ բույսերով է նա կերակրվում, քաղում էր, կերակրում էր, ջուր էր տալիս և շարունակ ինչ-որ բան էր խոսում նրա հետ, ամբողջ օրն էլ մտահոգ ու թախծոտ էր։ Դա բաժանվելու դժվարությունն էր, հրաժեշտի ցավալի, սրտամաշ ապրումներն էին։ Արդեն բոլորի վրա ազդում էր երեխայի տխրությունը։ Նա սիրում էր կենդանուն և ցանկանում էր, որ նա ապրի, միաժամանակ անչափ դժվար էր նրանից բաժանվելը։ Նորից խոսք եղավ տանելու կամ ազատ արձակելու մասին։ Այդ սահմանագծում ինչ-որ բան էր փոխվում։ Եթե տանում ենք, տանում ենք մի փոքր կենդանի, եթե չենք տանում՝ մի ծանր բաժանում էր սպասում երեխային։ Դա նրա առաջին, լուրջ, գիտակցված զգացմունքներից էր, որ ակամա համակում էր նաև մեզ։ Մայրն ասաց.
«Տանենք, երեխան այսինչ է դարձել, ոչ մի բանի մասին չի մտածում, չի խաղում, հացից կտրված ամբողջ օրը կրիայի հետ այգում է»։
Մեկնման օրն առավոտյան շուտ նրա անկողինը դատարկ էր, մտել էր այգի, կրիայի հետ ծառի տակ նստած, նրա հետ խոսում էր, խոսքերը չէին լսվում, բայց հասկանալի էր, որ բաժանման խոսքեր էին։ Երբ բոլորս մեքենայի մեջ էինք, եկավ նաև Հայկը։ Նա մեզ հետ չէր խոսում, չէր նախաճաշել, ախորժակ չուներ, և մայրը դարձյալ ասաց.
«Եղածն ինչ է, տանենք, թող բերի»։
Մենք դուրս եկանք գյուղից, ետևում մնաց վերջին տունը, մեր դեմը դաշտի ճանապարհն էր։ Հայկն անընդհատ նայում էր մեքենայի պատուհանից, տեղ էր փնտրում կրիային թողնելու համար և հավանաբար ոչ մի տեղ նրա սրտովը չէր կամ հետաձգում էր բաժանման պահը։ Երբ արդեն դուրս էինք գալիս մեր հողերի սահմաններից, նա ձեռքը դրեց ուսիս, հասկացնելով, որ մեքենան կանգնեցնեմ։ Այստեղ նաև Ղարաբաղի արևելյան սահմանն էր։ Նա կրիան առած դուրս եկավ ու գնաց։ Խոնարհվել էր կենդանու վրա, դարձյալ ինչ-որ խոսքեր էր շշնջում, մեկ-մեկ էլ շրջվում էր ետ, տեսնելու՝ երևում ենք արդյոք, բաժանման պահին նա ցանկանում էր միայնակ մնալ, որպեսզի ոչ ոք չտեսնի իր արցունքները։ Մենք նայում ու զգում էինք, որ հուզիչ բան է կատարվում, թեթևակի հուզվել էինք բոլորս։ Հրաժեշտի ծանոթ պահը, այն սահմանագիծը, երբ անցյալդ դեռ ներկա է և ներկադ անցյալ է դառնում։ Մեքենայի ընդունիչից երաժշտություն էր տարածվում, այդ երաժշտությունը, մանր սիջախոտերով ծածկված բլուրները, առավոտյան արևը, որ կարմրով էր ողողել գագաթները, արդեն ջերմացող կապտավուն ստվերներով լեցուն ձորակները, ամեն ինչ տխուր ու գեղեցիկ էր կամ այդպիսին էր դարձել այդ պահի մեր զգացողությունից։
Երեխան այնտեղ չէր կարողանում բաժանվել, մայրը չդիմացավ, ասաց.
«Թող բերի, գնացեք կանչեք, բավական եղավ արդեն»։
Հայկը հեռվում իջավ ձորը և ուշացավ, այնտեղ արտույտները բարձրացան երկինք ու ասես անտես թելերից կախված, ճախրում ու երգում էին։ Եղբայրս գնաց նրա ետևից, և քիչ անց տեսանք, որ Հայկը գլուխը նրան հենած լաց է լինում։ Կրիան նրանից մի քանի քայլի վրա էր, նա կարող էր վերցնել, բայց միայն լաց էր լինում։ Ու երբ մայրն ասաց.
«Թող բերի…»
Երևի պետք չէր, չբերեցինք։ Մեր զգացմունքների փոխարեն մենք կունենայինք ընդամենը մի կրիա, կավերվեր այն պատրանքը, որը վերափոխել, մեկ այլ երանգ էր տվել մեր շուրջն ամեն ինչի։ Ճանապարհին բոլորս լուռ էինք, բայց զգացվում էր, որ լռության, տխրության ամենամեծ խտացումն այնտեղ էր, ետևի նստարանին կծկված երեխայի սրտում։ Նրա թախիծը ցրելու համար ես կրկին ասացի, որ նա ճիշտ է վարվել, այդ կրիան դեռ երկար կյանք ունի, նա այստեղ կապրի հարյուր, գուցե նաև երկու հարյուր տարի, ո՞վ գիտի, այդպես ասում են։ Մեր գյուղն այն ժամանակ երևի այլևս չի լինի, շատ բան կփոխի ժամանակը, իսկ այսօրվա կատարվածը կունենա երկու հարյուր տարվա վաղեմություն, մեր գյուղը, մեր տունը, մենք և այն ամենը, որ տեսել է կրիան այդ մեկ ամսում, երկու հարյուր տարի անց չի հիշելու, դրանք կլինեն այնքա՜ն վաղուց կատարված, որ նրան կթվա մի ամբողջ հավիտենություն։ Իսկ նա դեռ կապրի։ Թերևս հենց այս բլուրների մոտերքում, թերևս ընդամենը մի քանի հարյուր մետր այն կողմ։ Նա կապրի, տարիները կանցնեն, մենք բոլորս մոռացված կլինենք, այս ճանապարհը չի լինի, այս այգին չի լինի, կլինեն ուրիշ այգիներ կամ գուցե դա էլ չլինի, այս հեղեղատն այնքան փոխված կլինի, որ իր ողջ կյանքն այստեղ անցկացրած գեղջուկը, եթե հնար ունենար աչքերը բացելու, չէր ճանաչի, չէր հավատա, որ իր մանկության օրերի ձորն է, այդքան տարիներ անց անգամ մեծ գետերը փոխում են իրենց հունը, չգիտես ինչ է պատահում, բնակավայրերը ավերվում են, ամայանում, մարդիկ գնում մեկ այլ տեղ են տուն շինում, այստեղ մնում են հին գերեզմանոցը, հին տների ավերակները, և անցորդը մի պահ կանգ առնելով խորհում է, որ ժամանակին այստեղ մարդիկ են ապրել, կյանք է եղել և այս լանջերում երեխաներ են խաղացել։
Մեր անմոռանալի օրերից մեկն էր երևի։ Հայկը կհիշի, չի հիշի, չգիտեմ։ Մերոնցից ով կհիշի, դարձյալ չգիտեմ, կրիան չի հիշի։ Ես վերադառնում էի Երևան։ Ես վերադառնում էի Երևան իմ հին մեքենան վաճառելու, այդ պահին մեքենան դեռևս իմն էր, նրա ամեն մասը, ամեն պտուտակը, ինձ չարչարած նրա բոլոր հանգույցները, բոլոր թերի ու առավել կողմերն իմն էին, ես գիտեի ու ճանաչում էի իմ մեքենան, որքան վեց տարվա մեջ տերը կարող է ճանաչել իր երիցս անիծված և սիրված մեքենան։ Ես դեռ չգիտեի, թե որքան դժվար է անգամ անշունչ առարկայից բաժանվելը։ Եվ ահա վերադարձից մի քանի օր անց անհայտության խորքերից հայտնվեց այդ մարդը, անծանոթ, օտար, և դարձավ ծանոթ, համարյա հին ծանոթ, մեքենայի նոր տերը։ Երբ պետհամարանիշը հանձնում էի ավտոտեսչությանը, փոքր պատուհանից մի ձեռք առավ ու տարավ։ Գնաց, խորքերում նա չէր երևում, այնտեղ նա համարանիշը նետեց այլ հին համարանիշների կույտի վրա, և թիթեղը զնգաց, թվաց այնտեղ մորթվեց… Այդ ձայնը վերջինն էր, որ կապում էր ինձ մեզ։
Վերադարձին նոր տերն էր վարում, իսկ ես նստած էի նրա կողքին։ Նրա անվարժ վարելն անասելի հուզում էր, թվում էր հիմա կբախվի արգելքի, ջարդուփշուր կանի իմ մեքենան, որն այլևս նրանն էր, հասկանում էի։ Հասկանում էի, որ բաժանվելու վերջին պահն էլ կա, ու իջնելիս, ակամա եղավ, թեքվեցի, որ համբուրեմ ղեկը, այն ղեկը, որ վեց տարվա իմ ձեռքերի ջերմությունն էր տանում. թվաց կենդանի էակ է, մի էլ կհասկանա։ Ապա անհարմար զգալով, որ անհարմար բան կանեմ, արագ հեռացա։
Կրիան շարունակ մտքերիս մեջ էր։ Այնտեղ, ուր թողեցինք նրան, իմ մանկության օրերի ոտք դրած վայրերն էին. ինչ-որ մեղեդի կար այդ բլուրների մենության, ամայության, բնակավայրերից հեռու լինելու մեջ։ Դա ժամանակի ընթացքն է, որ զգում ես, քանի դեռ մանուկ ես։ Երբ ընկերներից ետ մնացած կանգնում նայում ես ու խորհում, թե ինչ է լինում այստեղ մութն ընկնելուց հետո, այդքան ծանոթ, ուրախացնող, արևով ողողված այս լանջերն ինչպես են թաղվում խավարում, դառնում ուրիշ, անծանոթ, վախեցնող, մոտեցող երեկոն սկսում է ահաբեկել քեզ, և դու փախչում ես դեպի ընկերներդ, դեպի տուն, լույսերը, դեպի ձերոնց։ Այդ մեղեդին ամեն մեկը միայն մեկ անգամ է լսում։ Իսկ երբ այլևս մեծ ես, գիտես, որ խավարում ոչ մի խորհրդավորություն չկա, քեզ համար նույնն է դառնում՝ այստեղ ես, թե՞ մեկ այլ տեղ, խավար է, թե՞ լույս, չկան քեզ կանչող ընկերներդ և մեղեդին էլ չկա, գնում ես քո ճանապարհը լռության մեջ։
Մեր գյուղում չորս տեղ արտեզյան էին փորում, ջուր էին փնտրում և արդեն քանի ամիս մտովին այդ արտեզյանների հետ էի, փորձում էի պատկերացնել այն խորությունը, ուր հասել էին հորատողները, աշխատում էի պատկերացնել, թե ինչ կա պապենական մեր հողի խորքերում, արդյոք ջուր կհայտնաբերվի՞, արդյոք կիրականանա՞ դարավոր մեր երազանքը, մեր դարավոր ծարավը ծարա՞վ կմնա։ Գյուղամիջում ևս փորում էին, և հայրս գրում էր, որ քար է, դժվար է փորվում։ Ուրեմն, մեր գյուղի տակը քար է, իսկ դրսում համարյա քար չկա, հարթ սևահող է։ Պատկերացնում էի այդ քարը, այդ պինդ ապարը, որի վրա մեր պապերը քայլեցին հազարավոր տարի և չիմացան, որ ոտքի տակ քար է։ Պատկերացնում էի, ինչպես հատիչը կրճտում է խորքերում, խողովակն իջնում է քարի միջով, պատկերացնում էի՝ քարի ճեղքերում ջուր է ամբարված, ապա պատկերացնում էի, ինչպես պղտոր ալիքներով ջուրը պիտի հորդա խողովակից, բոլոր կողմերից հավաքված մարդիկ կնայեն, և նրանց հայացքի ներքո ջուրն աստիճանաբար կսկսի պարզել։ Ես չեմ լինի, ինձ կպատմեն հետո, կպատմեն նաև ինձնից հետո, շատ երկար տարիներ։
Հոկտեմբերին կրկին անցնում էի նույն վայրերով, բլուրների սիջախոտը չորացել, մեկ այլ գեղեցկություն էր ամայի բլուրներին։ Հեռուներում մեր գյուղն էր խորը ձորերի մեջ, էլ ավելի հեռվում Քյումբաթի անտառապատ սարն էր, որի լանջին հախճապակե սկուտեղի նման սպիտակին էր տալիս Թռածի փոսը, որն ըստ ավանդության առաջացել է կայծակի հարվածից, բայց երկնաքարի բախումից գոյացած հսկայական մի խառնարան է, որի հատակին աղբյուր կա, միայն խառնարանի հատակին է ջուր հավաքվում։ Կրիան հավանաբար հեռացել էր այս տեղերից, թերևս բնազդաբար ճանապարհ էր բռնել դեպի Էրգան սեռը, որտեղից Հայկը գտել էր նրան։ Եվ ես հեռվից, շատ հեռվից, հարյուր, երկու հարյուր տարվա հեռավորությունից, արդեն ոչ այս աշխարհից, նայում էի ծանոթ սարերին ու սարերը չէի ճանաչում, Թռածը լցվել ու ծածկվել էր անտառով, Էրգան սեռը Էրգան սեռ չէր, իմ տեսած հեղեղատն այն հեղեղատը չէր, իմ անցած ճանապարհները չկային, ովքե՞ր էին ապրում սարերից այն կողմ, ի՞նչ մարդիկ էին, այնտեղ առաջ մեր գյուղն էր։ Ես էլ մի քար էի այնտեղ, ուր Հայկն ազատ արձակեց կրիան։ Այստեղ վերջանում են մեր գյուղի հողերը և Ղարաբաղի արևելյան սահմանն է։ Քարը մի կրիա էր պատկերում, ոչ անուն, ոչ ազգանուն։
