․․․քանի որ Տէրը, ում սիրում է՝ խրատում է,
պատժում է ամէն մի որդու, որին ընդունում է․․․
Թուղթ եբրայեցիներին 12:6
․․․«հնազանդ եղիր ծնողներիդ հանդեպ» այս խոսքերն
ավելացրի իմ՝ հուղարկավորական խոսքում․․․
Ակուտագավա Ռյունոսկե, Հայր
․․․հորդ երազները, որ այդպես, որ համառությամբ
շարունակում ես, նրա վախե՞րը չեն արդյոք․․․
․․․շարունակել, այո՛, շարունակել, բայց ինչո՞ւ, բայց հանուն ինչի՞, չգիտի կամ չի հիշում, ոչ ոք չգիտի կամ չի հիշում, նա քայլում է, գուցե պատկերացնում է, թե քայլում է, տարբերություն կա՞, չկա՛, ուզում է մոռանալ տղամարդուն՝ նրան, ում առաջինն է ձգտել նմանվել, կրկնօրինակել, նաև՝ առաջինը ավյունով տապալել, հաղթանակած ոտքը դնել հևացող կրծքին, ի՞նչ տարբերություն, ո՛չ մի, սակայն չհիշվել նշանակում է չլինել, իսկ շուտով իր հիշողությունը միակ տեղն է դառնալու, որտեղ կարող է, որտեղ լինել տղամարդը․․․ չէ՛, նորի՛ց․․․
․․․ո՛չ սառույց կոտրող կացնի հարված էր, ո՛չ անսպասելի հեռախոսազանգ, ո՛չ էլ փոքրամարմին բժշկի՝ մոմի պես նուրբ ձեռքերը, որոնք միայն այդ օրը, որոնք լվացվել էին հազար անգամ, բայց միևնույն է, բայց կրում էին, բայց մասնագիտական սառնասրտության գարշահոտությունը․ նա, իհարկե, գիտեր մահվան գոյության մասին, սակայն որ ինքն էլ է մահանալու իմացավ զարմանալի հանդարտությամբ՝ տղամարդու՝ մոտալուտ, անբեկանելի մահվան մտքից՝ ճիշտ այնպես, ինչպես ծառն է իմանում աշնան գալստյան մասին․․․ նորի՛ց․․․
․․․երբ վերջապես բացվեցին, երբ ահա դուրս եկավ, ագահորեն իրեն նետեց բազմության մեջ՝ ասես իր բաժին հրաշքը, ասես իր համար պահված փրկությունը որսալու, բայց ինքը, բայց խեղդվողն է այս պատմության մեջ, որի ոտքից, իբրև ծանր քար, կառչած է մեռնող տղամարդը, և բնավ խեղդվելը չէ սարսափելին, այլ՝ չպատճառաբանված, բառերի չվերածվող ամոթը, որը ստիպում է հավատալ գոյություն չունեցող ցամաքին՝ այն անօգուտ, գեղեցիկ միամտությամբ, որով աղոթում են, և կյանքը եռալով լցվելու է թոքերը՝ չընդհատվող, շարունակական, իսկ պնդաճակատությամբ, իսկ սպանելու․․․ չէ՛․․․
․․․գրեթե այնքան, որքան մի ողջ սերունդ դեգերեց անապատում՝ հասկանալու, որ թշնամին ո՛չ կծու արևն է, ո՛չ ճանկռող փոթորիկը, ո՛չ էլ, առավել ևս, օտարի ձեռքին փայլող սուրը, այլ իր ներսի՝ իր ձայնով խոսող և իր դեմքը կրող վախն է, նա պայքարել էր հոր խեղճության դեմ, որը փոքրուց ներարկվել էր իրեն և քրոջը՝ որպես անտեսանելի, թափանցիկ ժառանգություն, պայքարել էր հավատարիմ զինվորի նվիրվածությամբ, ով պաշտպանում է ամրոցը, որը բոլորը վաղուց լքել են, որի պարիսպները նա ինքն է կանգնեցրել իր ատելությունից․ քար քարի վրա դրել պատանեկան զայրույթը, աղյուսներն իրար կապել երիտասարդության մերժման շաղախով, և հիմա, երբ նստած էր Ուռուցքաբանության ազգային կենտրոնի սենյակներից մեկում ու պատուհանից դուրս իբրև ստացված հեգնանք երևում էր Զեյթունի անծայրածիր գերեզմանոցը, հոր աղիները քայքայվում էին ինչպես հին թուղթ մարդու ձեռքում, որը փորձում է կարդալ նամակ գրված չորս սերունդ առաջ, ու պայքարը, ու ամրոցը, ու ցասումը հալչում էին թղթի հետ միասին՝ թողնելով աչքերում խորացող դատարկության պես չվերջացող միտքը՝ ինքը նման է հորը, ինքը իր հայրն է, ինքը նա է, ու այդ նույնությամբ է շարունակվում ոչ թե մարդը, այլ՝ վախը, ոչ թե մարմինը, այլ՝ դրա խոցելիությունը, ոչ թե կյանքը, այլ՝ մեռնել չկարողանալու խիզախությունը․․․
…երբ հասավ Սարյանի անվան պուրակին, անձրևը, որ վստահ էր՝ սկսվել էր դեռ իր գլխում, արդեն դադարել էր, և պուրակը՝ սովորաբար ներկերի բույրով ու մշտապես այնտեղ գտնվող նկարիչների անխուսափելի ներկայությամբ, կանգնած էր մի տեսակ դատարկության մեջ, որը, ենթադրվում էր, մեղմելու է հոր ամենամեծ չստացվածության՝ այդպես էլ նկարիչ չդառնալու մասին հիշողությունների տարերայնությունը, բայց ինքն այդտեղ էր այդ հարվածը ևս ստանալու և ստանում էր լիապես՝ չնայած այգու դատարկ լինելուն, որովհետև բացակայություն կա, որ ներկայություն արժե, իր միտքը չէր, դասախոսինն էր, որը նաև գրող է, գուցե հակառակը՝ գրող է, որը նաև դասախոս է, էականը՝ այն չես գտնի վերջինիս բանաստեղծությունների տասնյակ ժողովածուներում, ոչ էլ թարգմանական, գրականագիտական գրքերում, ասել էր իբրև սրամտություն լսարանում՝ խմբի ավագի բացակայության վերաբերյալ, գուցե հակառակը՝ ասել էր իբրև բացարձակ ճշմարտություն Աստծո մասին, էականը՝ հիմա ինքը հիշել էր այն, իրեն ստիպում էր գնալ մտքի հետևից․ անցնելով Սարյանի՝ ամեն անգամ ավելի գունատ թվացող արձանը, հետո՝ «Տղամարդիկ» արձանախումբը, «Կազիրյոկը», բարձրացավ դեպի «Էրեբունի-Երևան – Կենաց Ծառ» հուշարձանը՝ ոչ թե զմայլվելու քաղաքի՝ չեկանկայի տեխնոլոգիայով պատրաստված հազվագյուտ նմուշներից մեկով, որտեղ ուրարտական արքայից բացի պատկերված է նաև թագուհին, այլ գիտակցության համար դեռ անորոշ, չնյութականացած հակակշիռ գտնելու ու կանգնեց հուշարձանի անմիջապես հարևանությամբ գտնվող, այն ասես կուլ տված «Կետիկնոց» սրճարանի դիմաց, որտեղ մի օր իրեն կիտրոնով Կոլա էր հյուրասիրել հայտնի արձակագիրը, և հարևան սեղանին նստած էր դասախոսը՝ միշտ ազնվական կեցվածքով, բազմություն էր հավաքել շուրջը և խոսում էր, անշուշտ, վեհ բաներից, այդտեղ էր նաև մեկ այլ հայտնի արձակագիր, որը, ի տարբերություն իրեն կիտրոնով Կոլա հյուրասիրողին, ուսերին կրում էր հայ արձակի միակ շառավիղը լինելու անեծքը՝ հարյուր տարի նույն վեպը գրելով և չկասկածելով՝ այդպես էլ մեռնելու է այն անավարտ թողած, որովհետև հոր ընտրյալը միշտ էլ մեկն է, որը դատապարտված է ձախողման, չէ՞ որ նրան տրված չէ սխալվելու շռայլությունը, իսկ հայր դառնալու համար պետք է սխալվել, չլինել ստերիլ սեղանի շուրջը հավաքվածների պես, որոնց շարքում այն ժամանակ կերազեր հայտնվել, բայց այժմ շնորհակալ էր, որ ինքն էր ու իրեն կիտրոնով Կոլա հյուրասիրած հայտնի արձակագիրը, որի լինելիությունը հանրության աչքում ոչ այլ ինչ էր, քան՝ սխալների շարան, իր համար՝ փափագած ազատության հրճվանք․ կարելի է լինել սխալ և սիրված՝ կյանքային պատվիրան, որ իրեն չէին սովորեցրել, որ իր հայրը, հոր հայրը, հոր հոր հայրը չէին իմացել և, որն այդ պահին, կասկած չուներ, փրկում է իրեն՝ չիմանալով ինչից․․․
․․․հերոսը, որը, ի տարբերություն քեզ, այս պատմվածքի առանցքը չէ, և ոչ էլ մեռնելու է վերջին տողում ինչպես դու, դանդաղեցրեց քայլերը ոչ թե հոժարությամբ, այլ բնազդային այն կանխազգացումով, որով մոտենում են երկինք մխրճվող սարին, փոթորկվող ծովին, հրդեհվող անտառին, թեև նախկինում չէր տեսել, առաջին անգամ էր հանդիպում պուրակի անմիջապես կենտրոնում՝ գետնին նստած՝ արտաքնապես անտուն մարդու հիշեցնող, անդառնալիորեն փլուզված երիտասարդ տղամարդուն, սակայն սպասումով նայում էր վերջինիս, ասես կյանքը ճեղքել-անցել էր իր մտքերի աննվաճելի ոսկրե պատյանը, այդ մարդու տեսքով կանգնած էր իրականության շնչառության եզրին, ուր միշտ որոշված է՝ առանց քեզ թե քեզ հետ լինելու է հաջորդ պահը, ու մարդը, իրեն հետևող հայացքը զգալով, կամ նախատեսվածի պես, կամ հենց այնպես, բարձրացրեց գլուխը.
-դժոխք ա չէ՞,- ասաց, և դա ոչ թե հարց էր, այլ՝ պնդում․․․
բառերը կախված մնացին երկուսի միջև ինչպես մետաղե մի լար, որը ամեն վայրկյան կարող էր դառնալ և՛ կամուրջ, և՛ հարված, հերոսը մեխվեց տեղում, որովհետև ինչպե՞ս պատասխաներ, որովհետև չգիտեր՝ ի՞նչ ասել, որովհետև, չնայած ես եմ հորինել, սակայն մարդ է, ուրեմն՝ քայլեց քիչ հեռու ու, կասկած չունենաս, սպասեց, հետո կին երևաց՝ անձրևանոցով և մրգերով լի տոպրակներով, ակնկալում, սրտով սպասում էր, որ հարցը կհնչի նաև կնոջ համար, որ այն ուղղված էր ոչ միայն իրեն՝ այլև ողջ աշխարհին, որ ինքը պարզապես այդտեղ էր հայտնվել՝ այդ պահին, բայց ոչինչ տեղի չունեցավ, կինը անցավ՝ իր հետ տանելով ախորժելի մրգերը և ընտանեկան հոգսերը, հետո երևացին երկու, հավանաբար, ուսանողներ՝ հրմշտելով իրար, վիճելով ինչ-որ բանի շուրջ, որը այդ պահին կարևոր էր, սակայն որը մոռացվելու էր երեկոյան, լարեց ուշադրությունը, ողջ մարմնով դարձել էր լսողություն, բայց նորից ոչինչ, մարդը չշարժվեց, չխոսեց, նույնիսկ չշրջվեց նրանց կողմը, պատանիները անցան՝ տանելով իրենց հետ կենդանությունը տարածքի և նախանձ բորբոքող առողջ ծիծաղը, հետո տարբեր մարդիկ երևացին-անցան՝ տարբեր տարիքի ու սեռի, ու խոցող հարցը հնչեց միայն հերոսի՝ նույն տեղում, նույն դիրքով գետնին նստած տղամարդուն նորից մոտենալուն պես․
-դժոխք ա չէ՞,- կրկնեց և այս անգամ ձայնն ավելի հանդարտ էր, ավելի վստահ, ավելի անխուսափելի․․․
կարծես ողջ աշխարհում միայն երկուսն էին՝ հարցնողը և հարցվողը, դատավորը և դատապարտյալը, ճշմարտությունը և մարգարեն․
-ինչի՞ հենց ինձ,- հարցով պատասխանեց վերջապես․․․
-ես սաղին էլ հարցնում եմ, դու մենակ լսեցիր,- ժպտաց ժպիտով, որում չկար կարեկցանք, չկար խղճահարություն, չկար ցասում՝ պարզապես անհեղեղելի հաստատումն էր այն բանի, ինչը ինքը վաղուց գիտեր, բայց պահը չէր ընդունելու․․․
․․․ու անձայն հեռացավ, որովհետև շարունակել էր պետք․․․ չէ՛, նորի՛ց․․․
․․․ու անձայն հեռացավ, որովհետև հայրն այդպես կաներ․․․ նորի՛ց․․․
․․․ու անձայն հեռացավ, որովհետև հոգնել էր․․․
