Լուսանկարը՝ Աննա Դավթյանի
Ինչի մասին ա վեպը և ոնց ա ավարտվում
Վեպը տառապելու մասին ա (հենց տառապելու և ոչ թե տառապանքի) և սիրո: Նախ տառապելն ընդհանրապես, հետո տառապելը պատերազմից: Տառապելու և դրանից ազատվելու ելք գտնելու մասին ա: Եվ չնայած ընթերցողի կոկորդն անվերջ սեղմող տառապանքին, անհուսություն չկա: Հույսի մասին չի ընդհանրապես, հավատի մասին ա: Հանձն առնել տառապանքը, դրա մեջ տապակվել՝ ամեն ինչին շիտակ նայելով, շիտակությունից սովորել-հզորանալ, (այստեղ մի տեղ նաև շուշվան ա, որին հետո կանդրադառնամ)՝ հավատալով, որ դա կապրեցնի: Եվ ապրելն արդեն իսկ ելք ա: Բայց ապրելը սիրով: Հիմնական բանաձևը ես սենց եմ հասկացել: Եվ, վեպի պատմությունը լավ ա ավարտվում: Շատ լավ: Ծաղկած այգու աստիճան լավ (եղբոր աղջիկն իր տանձը կուտի՝ իրեն պաշտպանված զգալով): Եվ սենց ավարտը «Զորա՛»-ի պարագայում էթիկական հարց ա իմ համար: Ասել էի: Ինձ համար նաև կարևոր չէր, թե ելքը որտեղ կլիներ, կարևոր էր, որ լիներ: Ենթադրում եմ, որ «Զորա՛»-ի մասին հետագա քննարկումներում դրան անդրադարձ կլինի՝ արդյո՞ք ելքը/առաջարկը/լուծումը արդյունավետ/տեղին/աշխատող ա: Բայց ինձ համար սրանք ընդհանրապես գրականության խոսակցություններ չեն: Ինձ համար կարևոր ա, որ գրական ամփոփում/լուծում (closure) լինի՝ վեպի կոնտեքստում համոզիչ/տրամաբանական closure: Էս վեպի դեպքում նաև հանրային պատասխանատվության/էթիկայի հարցը հաշվի առնվի:
Էս առումներով, իմ կարծիքով, լուծումը ստացված ա:
Վեպի սուբստանցիան
Ուզում եմ համեմատությամբ բացատրել միտքս: Ո՞րն ա նկարիչների համար իրենց արվեստն արտահայտելու տեխնիկական տեղը: Կտավը (canvas)/թուղթը: Ինչ-որ դատարկ մի բան, որի վրա պիտի գույներով ու ձևերով իրենց իդեան պատկերեն: Վեպի դեպքում էդ հենքը սովորաբար, իմ հասկանալով, հեղինակի ընտրած ժամանակն ա, տարածությունը, գուցե ռիթմը, որի վրա հյուսվում ա վեպի տեքստուրան՝ ինչ-որ ոճականությամբ կամ լեզվով, մեջը դրվում են կերպարներ/ֆիգուրներ, որոնց հետ ինչ-որ բաներ են տեղի ունենում:
«Զորա՛»-ում տարածություն ու ժամանակ չկա: Ես տենց եմ տեսնում: Գիտենք պատերազմի, քովիդի տարեթվերը, բայց սա իրական ժամանակ չի դառնում: Ավելի շատ իրավիճակ ա: Վեպում ժամանակը ցրված ա, ռիթմիկ չի (չկան իրար հավասար վայրկյաններ, որ կազմում են րոպեներ, իրար հավասար րոպեներ, որ կազմում են ժամեր, օրեր, տարիներ), տարբեր խտություններ ունի, իրական ժամանակ չի: Իրադարձություններն իրար առանձնապես չեն հաջորդում, չեն զարգանում:
Նաև տարածությունն իրական չի: Երևանը շատ ա նշվում, բայց իրականում դա Երևանը չի, այլ ավելի շատ քաղաքի իդեան, հասկացությունն ա:
«Զորա՛»-ում վեպը պահողը (որ համեմատեցի նկարիչների կտավի/թղթի հետ) ժամանակ-տարածություն, տեքստուրան չի, ուրիշ բան ա, ինչ-որ նոր սուբստանցիա, որը կդժվարանամ անվանել, բայց որոշ հատկանիշներ կարող եմ թվարկել: Ամենակարևորը՝ շարժում: Նաև խտություն, լարում: Պատկերացրու, որ նկարիչների կտավ/թուղթ-ը ոչ թե կայուն լիներ, այլ անընդհատ մասնատվեր մանր մասերի, որոնք շարժվում են, տեղափոխվում, տարբեր ձևերով կպնում, տարբեր բաներ արտահայտում, ու հենց էդ շարժման, փոփոխության մեջ պատկերումը կայանա: «Զորա՛» վեպի սուբստանցիան այդպիսին ա: Այն կայանում ա անվերջ շարժման ու փոփոխության մեջ:
Սա ինձ համար «Զորա՛»-ի ամենաարժեքավոր մասն ա: Սա ոնց որ գյուտ լինի: Ասում եմ ոնց որ, ոչ թե որովհետև կասկածում եմ իմ տպավորության վրա, այլ պարզապես հաշվի եմ առնում, որ ես գրականագետ չեմ, գրականության տեսություն, նաև գրականության մեծ ծավալ չգիտեմ: Այնուամենայնիվ հուսով եմ, որ գրականագիտությունը գոնե Հայաստանում սրան կանդրադառնա, ավելի լավ կձևակերպի, քան ես փորձեցի զգացածս համեմատության միջոցով արտահայտել:
Պլան Բ
Սա ինձ համար արդեն իսկ հանգուցալուծում էր պարունակում: Ձյուն է գալիս, իր հետ ինչ-որ բան բերելով (Առեք մարմինս իբրեւ ծածկոց ու նամ կեղեւ իբրեւ բանվածք ցավի… Իջնում եմ հանց ճամփա ճերմակ իջնում եմ հանց քարտեզ դառնալու ոտնակոխ արահետ ու կնոջական GPS որ ձեզ տեղերն է ցուցանում այնտեղ ուր չեք եղել եւ ուր սպասել է ձեզ սիրտը մեկի պեծ-պեծ սիրտը մեկի որի գոյությունն անգիտացել եք…, և այլն) և սիրո մասին մտածելով:
Նաև Պլան Բ-ում շուշվան ա, որը վեպի պատասխանն ա, ապագայի պլանը:
Ու չնայած Պլան Բ-ն արդեն իսկ ինձ բավարարող լուծում էր, բայց նաև պիտի ընդունեմ վեպում գրվածը, որ Պլան Բ-ն ողբն ա ու Գ-ն ա լուծումը: Ինձ թվում ա՝ Գ-ում պարզապես լուծումը վերահաստատվում ա (հասկանալով հանդերձ, որ վեպի որոշ գծերի հանգուցալուծումը Գ-ում ա), մինչդեռ մինչ այդ ամեն բան արդեն կայացել էր պլան Բ-ում:
Պլան Բ-ի մասին միայն կարամ ավելացնեմ հետևյալը. խրթին ա, առանձին տողերի մտահղացումները/ասելիքը հասկանալը հեշտ չի, բայց անսահման-անսահման-անսահման սիրուն ա: Ու, արդեն ասեցի, որ իր մեջ պատասխան ունի: Հանգուցալուծում ունի:
Վեպի ձայները
Սկզբում թվում ա, թե տեքստերի տարբեր ֆորմատները, տարբեր ձայները վեպի տեքստուրան են ստեղծում: Բայց հետո հասկանում ես, որ դա ոչ թե վեպի կայուն հարթության (որ համեմատեցինք նկարիչների կտավ/թղթերի հետ) հատկանիշն ա, ձևը, այլ վեպի նյութի՝ սուբստանցիայի հատկանիշը կամ ֆունկցիան: Իր շարժման մեջ, կարծես իրենով ա անում այլ տեքստեր ու իր ձևով ի ցույց դնում նորովի:
Այս տարբեր տեքստերի ու ասելիքների ներծծումը չգիտեմ որքանով կարելի ա բազմաձայնություն անվանել: Անվստահությունս նրանով ա պայմանավորված, որ դրանց ասելիքը շատ բազմազան չի, մոտավորապես նույնի շուրջն ա: Եվ հենց դրանով ա իմ համար թանկ. բոլորը տարբեր ձևերով ճչում եմ իրենց տառապանքը, փրկության հույսը, էլի ուրիշ բաներ, որ հիմա շատ ճշգրիտ չեմ կարող գրել: Սա նաև կարծես մեր (հայ) իրականության պատկերումը լինի: Մարդիկ շատախոս են՝ անզորությունից ելնելով, որ ինչ էլ ասում են, հիմքում իրենց ցավն ա: Վեպի միջի ֆեյսբուքյան ստատուսներն էլ եմ այս կոնտեքստում դիտարկում: Որոշ տեղերում հայտնի մեջբերումները նենց սիրուն, տեղին, հմուտ, ազդեցիկ են կոնտեքստավորված, որ ավելի հուզիչ են դառնում, քան մինչ այդ էի կարծում:
Զորա, Զորա՛
Զորան երկու կողմ ունի մարդկային/անձնավորություն և երևույթ/էություն: Առաջին ընթերցման ժամանակ ինձ թվաց, որ սխալ եմ սկսել իրան կարդալը՝ որպես անձնավորություն, որովհետև երևույթ է, մարդ չէ: Զորային այդպես նայելը դուրս շատ էկավ, վեպն ամբողջովին իր հունի, իր ֆունկցիայի մեջ ա գցում, օգնում ա իր սուբստանցիայի կայացմանը: Զորային մարդ չհամարելուն նպաստում ա իրա նկարագրությունը, բնույթի բացահայտումը վեպի տարբեր մասերում, բառացի նշումն իր այլ բան լինելու: Դա ա հաստատում նաև իր ժամանակներից դուրս լինելը, որովհետև մենք չենք տեսնում երբ/ոնց ա ծնվել, ոնց ա կյանքն ապրում, Զորայի ժամանակը չկա: Ապրելու տեղ չունի, էն առումով, որ իրա ապրելն, ըստ էության, չենք տեսնում, չի ուտում, ծնողներ չունի (միայն մի տեղ նշվում ա, որ մասիվում հայր ու մայր ունի), երեխա չունի, ընտանիք չունի (ամուսնու մասին խոսվում ա, բայց ըստ էության հարաբերություն չկա): Զորան ոչ մեկի հետ հարաբերություն չունի, ընկեր-հարազատ: Կա վերաբերմունք, մեծապես Զորայի վերաբերմունքը և վերաբերմունքը Զորային, բայց ոչ հարաբերություն: Վահիկն ու Վչոն ավելի շատ կարծես Զորայի ֆունկցիաները կամ ատրիբուտները լինեն, քան մարդիկ, նրանք էլ շատ մարդկային չեն, որովհետև կենսագրություն ու հարաբերություններ/կապեր, տեղ չունեն (մի տեղ նշվել ա, որ տղա ունի Վչոն, բայց վստահ չեմ, որ դա նշանակալից ա), ցանկություններ/նպատակներ/ձգտումներ չունեն, անցումներ չունեն, միշտ հայտնվում են, երբ նրանց կարիքը զգացվում ա: Եվ սա ինձ դուր ա գալիս: Էս ամեն ինչը Զորային դարձնում ա երևույթ, ուժ, բայ, շարժում, մի բան, որ վեպում միշտ կախված ա ամեն ինչի վրա, ձյուն: Չգիտեմ ինչպես կարելի ա Զորայի աննյութական/անանձնավոր կողմն անվանել, բայց պայմանական ասենք Ձյուն: Եթե իհարկե ճիշտ եմ հասկանում, որ պլան Բ-ում Զորան ա ձյունը: Կարծում եմ պետք ա Զորան լինի:
Բայց նաև, երկրորդ ընթերցման ժամանակ հասկացա, որ, այնուամենայնիվ, որոշ անձնայնություն էլ ունի Զորան, չենք կարող անտեսել: Ստեղ հետաքրքիր բան կա: Չգիտեմ դու ոնց ես մտահղացել, ինքն ինչքանով պետք ա լինի անձնավորություն, ինչքանով էություն, կամ, այսուհետ կասեմ Ձյուն Զորա: Ինձ, որպես գաղափար դուր ա գալիս, որ Զորան իրա մեջ երկուսի էլ պարունակը լինի՝ և՛ անձ/մարդ Զորա և Ձյուն Զորա, բայց մյուս կողմից վեպի մեջ անձ Զորան ինձ օտար մնաց, ինձնով չարեցի: Սիրեցի, ընդունեցի, հասկացա միայն Ձյուն Զորային: Ու շատ սիրեցի, շատ գնահատեցի: Նենց, որ կուզեի անձի մասը չլիներ: Տեսնում եմ, թե վեպի մեջ մի քանի մանր փոփոխություններ ոնց կարելի ա անել, որ Զորան լինի միայն Ձյուն, բայց դրա մասին արժի խոսել միայն եթե քեզ համար առաջնահերթություն չի պահել Զորայի անձ կողմը: (Օրինակ կարելի ա նենց անել, որ ծնող ընդհանրապես չլինի: Միայն մի փոքրիկ հատված ա, որտեղ ծնողները կարծես իսկական մարդիկ լինեն, ոչ թե հայրիկ-հայրենիք: Գուցե դա կարելի ա վերանայել կամ հանել: Կամ էլի մի փոքր հատված կա, որտեղ հայրիկի եղբայրը անձի ա նմանվում, գուցե դա էլ կարելի ա հանել կամ վերանայել, ամուսինը գուցե որոշ տեղերում (ոչ նամակի մեջ) կարա դառնա ամուսիններ, ծխելու պահն ա շատ մարդ դարձնում, գուցե կարա չծխի, այնպես, ինչպես չի ուտում: Էդ չուտելը դուրս էկել ա): Շատ անհամարձակ եմ էս առաջարկներն անում, որովհետև վախենում եմ, որ գուցե կարևոր բաներ կամ քեզ համար կարևոր բաներ ճիշտ չեմ ընկալել: Բայց նաև ուզում եմ զգուշավորության մեջ չպարտակել կարդալու իմ փորձառության նյուանսները:
Էլի այն դեպքում, եթե որոշես պահել միայն Զորա-Ձյունը, գուցե կարելի ա տեքստում տարբեր տեղեր Զորայի Ձյուն էությունը բացահայտող նախադասություններն ավելացնել: Հիմա կան, ինձ դրանք շատ դուր էկան, բայց գուցե կարելի ա ավելացնել, որ վեպի ողջ տարածության մեջից իրա էությունը հավաքվի:
Ադամ
Ադամի գիծը տեսնում եմ, որ անխուսափելիորեն պետք ա առանձնանա (Խորենի և Դանիելի մասը կարդալուց կհասկանաս, թե ինչու ա մոտս այդ հարցն առաջանում): Տեսնում եմ, որ ֆունկցիա ունի՝ Ձյուն-Զորային կայացնելո՞ւ (կայացնելու մայրության և կանացիության հետ կապվա՞ծ), հորը հաղթահարելո՞ւ, ճակատագրի և այն հանձն առնելու հարցը առաջ քաշելո՞ւ: Հարցականներով եմ գրել, որովհետև շատ խրթին ա ինձ համար էս գիծը հասկանալը (բռնում եմ, փախնում ա, էլի եմ բռնում, մեկ էլ նորից փախնում ա): Նաև Ադամ-Դանիել-Զորա եռանկյունին ա դժվար ըմբռնել: Ինչո՞ւ Ադամը վերցրեց Դանիելի տեղը: Չգիտեմ: Ադամի մասին, չնայած ամենակարևոր գիծն ա, չեմ կարող շատ բան ասել, հասկացածս չի հերիքում: Գուցե պարզապես մի գծի շուրջ հավաքելն ա էն ամեն ինչի, ինչ վեպն ասում/անում ա:
Խորեն և Դանիել
Սկզբից կարծեցի, թե սա քվիրի պահն ա, որ քո համար գրականության մեջ կարևոր ա, բայց հետո հասկացա, որ չէ, ուզել ես սիրո մասին գրել, ընդ որում, սեր ոչ թե պարզապես երկու մարդու միջև, այլ ինչ-որ բանի/մեկի հանդեպ բացության, հոգատարության, չվախենալու՝ վստահելու առումով և հետևաբար համարձակվելու/համարձականալու: (Չնայած իրականում ամեն ինչ արել ես, որ ընթերցողը էրոտիկ սիրո մեջ մոլորվի: Չէ, հատուկ չես արել, բայց շատերի համար դժվար ա լինելու տղամարդկանց միջև էրոտիկ սիրուց դենը բան տեսնել: Գուցե շուշվայություն սովորեցնելու համար ես արել՝ որպես վեպի տարածքի նպատակ: Գուցե վեպի տարածքից դուրս գտնվող բան ա՝ հեղինակի հավաստումն ա ընթերցողից ավելին ակնկալելու, քան ինչին պատրաստ ա):
Վեպի մեջ ունեցած նրանց ֆունկցիան ինձ սիրելի ա, բայց կերպարները դժվար եմ յուրացնում: Տեքստի միջի նշումներից կտեսնես, թե ինչ փորձառություն եմ ունեցել այս կերպարների հետ: Անհարմարություն եմ ունեցել, որ Դանիելն այդքան նման ա «Ընկեր Դասատու» տղային: Ուշ եմ հասկացել, որ նույն մարդն ա: Նաև Դանիելի ու Ադամի նմանությունը կա: Եվ իրենց նմանությունը Զորային: Էլի նույն հարցն ա գալիս, թե որքանով ենք նրանց ընկալում որպես անձ-կերպարներ և որքանով որպես երիտասարդության, զինվորության և այլ հասկացություններ: Վեպի նոր սուբստանցիան ամեն ինչից անձնայնությունը հանում ա, հասկացություններն են կարպարներ դառնում: Ու միշտ կա էդ սահմանայնությունը՝ ոնց հասկանալ ա՞նձ, թե՞ հասկացություն: Եթե Խորենին ու Դանիելին հասկանում ենք որպես հասկացություն-կերպարներ, վեպում նրանց գիծը երևի պետք ա հասկանալ, որ ավարտվում ա նրանով, որ Զորա-Ձյունը պաշտպանում ա զանցառությունը (երևի մասնավորապես համարձականալուն ուղղված զանցառությունը): Եթե Խորենն ու Դանիելը անձ-կերպարներ են, ապա, կարծես, իրանց գծի հանգուցալուծումը տեղ չի հասնում: Գուցե ես պեդանտ ընթերցող եմ, չգիտեմ:
Դրա համար մտածել եմ, իսկ ի՞նչ կլինի, եթե Խորենի, Դանիելի, որոշ տեղերում նաև Ադամի մասին հատվածներում տղաների տարբեր անուններ լինեն: (Ադամի անվան ընտրությունը, հասկանում եմ, որ մոտավորապես նույնն ա, ինչ Խորենին, Դանիելին, որոշ տեղերում Ադամին վերաբերող տարբեր հատվածում տարբեր տղաների անուններ լինեն: Առաջարկս անում եմ մտածելով, որ գուցե Դանիելն ու Խորենը կարող են տարրալուծվել ընդհանուր երիտասարդ տղաների շարքերում): Եթե խոսքը հասկացության մասին ա, թվում ա, կամ պետք ա մեկ անուն լինի, կամ շատ: Չգիտեմ: Տենց երևի կվերանա Խորեն և Դանիել անձ-կերպարների հետ կապված գծի հանգուցալուծման ակնկալիքը: Պարզապես գաղափար ա, որ պետք ա մտածել, արդյո՞ք չի խախտի կարևոր գծեր: Ես էլ իրականում շատ լավ չեմ պատկերացնում՝ ինչ կլինի էդ դեպքում: Դու ավելի լավ կմտածես դրա շուրջ, քան ես, դու վեպի ծակուծուկն ավեի լավ գիտես:
Մայրական և սեռական սեր
Զորայի վերաբերմունքը տղաներին ինձ շատ-շատ սիրելի ու թանկ ա: Մայրականի ու կանացիականի խառնվելը, և երկուսի համար էլ տեղ գտնելը: Իմ միտքն էլ ա դա զբաղացրել: Իմ վեպում, կտեսնես, մի հատ փոքրիկ տեղ կա, որ խոսվում ա դրա մասին: Քո նման խորքային ու տարբեր կողմերից պեղած չէ, ավելի կարճ-կոնկրետ, բառացի ա: Իրականում շատ հուզիչ ա էդ մասը: Հուզիչ ա էն, որ պատերազմը մայրացնում ա: Նաև հուզիչ ա էն, որ մայր-կին-սիրողը ձգտում ա սիրել, փաղաքշել, պաշտպանել մեկին, անպաշտպան մեկին, բայց փաստացի էդ անպաշտպան մեկը, էդ գառնուկն ա պաշտպանողը: Շատ դրամատիկ բան ա՝ էդ տեղերով փոխվելը : Հուսով եմ վեպի (ու նաև կյանքի ընդհանրապես) էս նուրբ պահերը աննկատ չեն մնա:
Զորայի հանդեպ մեծարանք
Ադամը, Դանիելն ու Խորենը մեծարում են Զորային: Ենթադրում եմ Ձյուն Զորային: Ուզում եմ հասկանալ ինչու են մեծարում և համեմատում եմ այլ վերաբերմունքի հետ: Օրինակ տենչանքի: Կարծես ավելի լավ եմ զգում նրանց տենչանքը Ձյուն Զորայի հանդեպ: Ավելի լավ եմ հասկանում, թե ինչու նրանք պետք է տենչային նրան: Դա պիտի իրանց ներսի մեծ կարիքը լիներ, որ նաև ապրելու կարիք էր (երիտասարդ են դե :Ճ) և էդ կարիքից բխող տենչանք:
Մարիամը, նրա ամուսինը և Էմման
Նրանց մասին վեպում ահագին խոսվում ա, այնպես, որ նրանք, կարծես, հավակնում են կերպարներ դառնալ, բայց չեն դառնում իմ կարծիքով: Նույնիսկ Էմման, որ Պլան Բ-ում իր տեղն ա ստանում, և ուրեմն պետք ա հասկանալ, որ վեպի կայացման համար ֆունկցիա ունի, էդ ֆունկցիան ես լավ չընկալեցի: Օրինակ Վահիկը, Վչոն, տիկին Փիրուզան, հայրիկի եղբայրները, եղբոր աղջիկը, Մոսինյանը և էլի ուրիշներ դեր ունեն, չեն կարա վեպում չլինեն: Վեպը կայացնելու իրանց փոքր կամ մեծ գործը պետք ա անեն: Նառան ու ամերիկացին էլ դեր չունեն վեպի կայացման համար, բայց նրանք մի անգամ հայտնված, ավելի շատ տեքստուրային նպաստած անուններ են, դրա համար իրանց հետ խնդիր չունեմ: Իսկ Մարիամն ու Էմման շատ են հայտնվում, հավակնում եմ կերպար լինել, բայց չեն դառնում: Ես տեսնում եմ, որ վեպը կարա լինի առանց նրանց, բայց նաև մտածում եմ, որ գուցե հատկապես Էմմայի պարագայում նրանց կերպարները պահելու այլ պատճառներ լինեն: Դրա մասին հարց ունեմ Ընթերցման դիստանցիա-ում:
Spin off
Եթե վեպը spin off ունենար, կուզեի, որ դա լիներ էն բիձու մասին, որ Վչոյին տարել էր Վահիկին ու փոխնախարարին բերելու: Ահավոր-ահավոր-ահավոր հուզիչ կերպար էր ինձ համար ու իրա մեջ շատ ասելիք պարունակող: Ես մի օր էդ բիձուն տեսել եմ ու շատ ուրախ եմ, որ իրա մասին գրվել ա: Նաև հետաքրքիր ա մտածել էդ բիձու փայ շուշվայի մասին: Բայց էդ մի ուրիշ անգամ կմտածեմ, հիմա դեռ մտածածներս ուզում եմ գրել:
«Ես»-ը
Երբ տեսա վերջին գլխի Ես-ը կարծեցի, որ հեղինակն ա: Ընթերցման դիստանցիայի մասին գրածիս մեջ երևի կհասկացվի, թե ինչի էի ակնկալում, որ մի տեղ պետք ա դու հայտնվես որպես դու: Հետո ասացիր, որ դա մոգականն ա: Հասկացա, որ իսկապես հեղինակի հետ կապ չունի, այլ բան ա: Բայց չեմ ուզում անվանել մոգական, որովհետև մոգականը մեր/վեպի աշխարհից դուրս գտնվող մի բան ա: Չեմ ուզում մեր/վեպի աշխարհից դուրս եղածին ապավինել, ուզում եմ կարողությունը/ուժը մեր/վեպի աշխարհի մեջ տեսնել: Դրա համար այդ Ես-ն ուզում եմ համարել ոչ թե մոգականը, այլ անհնարինի հնարավորությունը:
Վերադարձ
Խոսվում ա վերադարձի մասին, և այնտեղ որտեղ խոսվում ա, վերադարձը շատ քաղաքական միանշանակությամբ կարա ընթերցվի, այսինքն՝ որ հայերը դեռ վերադառնալու են Արցախ: Բայց մի տեսակ կասկածում եմ, որ վերադարձի էս նեղ/կոնկրետ իմաստն ի նկատի ունես: Դրա համար գուցե կարաս բառարանային ոճով վերադարձին էլ անդրադառնաս, ոնց որ թասիբ, նամուս, շուշվային: Եթե, իհարկե, ճիշտ եմ հասկանում:
Նաև ստեղ ուզում եմ կիսվել, որ ես իմ միգրացիոն հետազոտություններում շատ եմ մտածել վերադարձի մասին ու հանգել եմ դրա անհնարինությանը զուտ կյանքի ու աշխարհի փոփոխման պատճառով: Որովհետև միգրացիայի կոնտեքստում նույնիսկ եթե մարդը վերադառնում ա իր թողած տեղին, համ էդ տեղը, համ ինքը՝ մարդն արդեն էնքան փոփոխված են լինում, որ նոր մի տեղ ա գալիս, նոր տեղափոխություն ա դառնում:
Սա պարզապես ասում եմ վերադարձի վերաբերյալ իմ մտածմունքներով կիսվելու համար, վեպում կարա, իհարկե, այլ ձևով մեկնաբանվի վերադարձը, այդ թվում նաև բառացի:
Շուշվա
Շուշվան ինձ համար սիրելի ու արժեքավոր գաղափար ա: Դա նաև ինքդ քո մազերից բռնել ու ճահճից հանելը հնարավոր դարձնող մի բան ա: Որովհետև ինքդ քեզ տակնուվրա անելով, քեզ նոր (որը իրականում նոր էլ չի, ուղղակի խորքն ավելի լավ հասկացածն ա) ձևով ճանաչելով սովորելն ու հզորանալն ա: Ինձ շատ դուր ա էկել էդ մասը, որ սահմանումն ես գրել կամ նկարագրություն: Եվ նաև դուր ա գալիս, որ ոչ թե հստակ սահմանում ա, այլ նկարագրություն, որն օգնում ա շոշափել հասկացությունը: Բայց դրանից առավել ինձ դուր ա էկել, որ վեպում տարբեր ձևերով էդ շուշվան կայանում ա: Էդ ձևերից մեկը իրականությունից նյութը բերել գեղարվեստականացնելն ա: Որոշ հատվածներում, որոնց վավերականությունը ես ճանաչում եմ, երևում ա, թե ոնց ա եղելության էությունը բռնած ու էդ բռնած էությունը գեղարվեստական մտահղացմանը ծառայեցված: Օրինակ՝ եղբոր երեխայի տանձ ուտելը (չնայած սա չգիտեմ, բայց զգում եմ, որ վավերականություն ունեցող փաստ ա) բերած վեպի մեջ մի տեղ ա դրած, որ հետո սյուժեն պետք ա հանգի դրան ու լուծում դառնա: Կամ Մարգահովտում հանգստանալը, որ դառնում ա ճակատագրական պահի մասին անտեղյակության, «ամեն նախորդ առավոտ դեռ կար հնար ու հույս»-ի արտահայտման, պատահականությունն ու ճակատագիրը մտածմունքի առարկա դարձնելու առիթ ա դարձրած վեպում:
Ընթերցման դիստանցիան
Նոր ասեցի, որ որոշ դեպքերում, որտեղ ճանաչել եմ դրվագի վավերականությունը, դուրս էկել ա, թե ոնց ես շուշվել ու գրականացրել: Բայց իրականում հետաքրքրված եմ իմանալ, թե ոնց կկարդայի վեպը, եթե ոչինչ չիմանայի քո ու քեզ հուզող իրողությունների մասին: Երբեմն մտածում եմ, որ գուցե ավելի հեշտ լիներ կարդալը, որովհետև չպահանջվեր ջանքը վեպի սահմանների մեջ մնալու:
Իրականում, ես կարծում եմ, որ շուշվվելու կարիք ունի էն հարցը, թե գրողն ինչ կապ ունի իր գրածի հետ:
Մի կողմից, իհարկե, հասկանում ենք, որ հեղինակին չի կարելի նույնացնել անգամ պատմողի հետ, էլ ուր մնաց կերպարներից մեկի հետ, բայց մյուս կողմից ինձ չի բավարարում էս հրաժարումի պահը: Շատ հեշտ ա ասել՝ իմ գրածն իմ իրականությունը չի, ու քաշվել ղրաղ, բայց իրականում հեղինակի ու իրա ստեղծածի միջև կապը տենց հեշտ չի խզվում: Ես կուզեի՝ էս հարցերը քննարկվեին որպես գրական ու գրողական հարցեր: Ու «Զորա՛»-ի մեջ էլ ես կուզեի, որ էս հարցերը իմ ու իմ ընթերցանության մեջ ոչ մի ձև չկանգնեին: Դրա համար եմ մտածում, որ «Զորա՛»-ն մեզնից հետո էկող սերունդների համար ավելի զորա՛ կլինի, քան մենք կարծում ենք:
Եվ ընդհանրապես, էս վեպն իմ կարծիքով չնայած մեր ժամանակի կարիքից ա ծնվել, իրականում իրա տեղը գտնելու ա ավելի լավ ժամանակում, ու էդ ավելի լավ ժամանակներում միայն կհասկացվի դրանց ստեղծման գործում էս վեպի կարևորությունը:
Այս կապակցությամբ մի ուրիշ հարց էլ ա առաջացել մեջս: Ասել ես, որ այս վեպը գրում ես որպես պարտք: Հանրության առջև ստանձնած պարտք ես կատարում (Կարեն Ղարսլյանի հետ զրույցում ասածդ եմ փորձում մեջբերել, բառացի չեմ հիշում): Ինձ համար շատ արժեքավոր ու հարգարժան ա էդ վերաբերմունքը: Իմ կարծիքով՝ մեր հանրությունն ունի կարիք (չեմ կարող հիմա շատ դիպուկ ձևակերպել էդ կարիքը, բայց խոսքը պատերազմը փարատելու, պատասխաններ գտնելու հարցում օգնության կոնտեքստում ա): Բայց նաև ես ոչ մեկի վրա էդ կարիքը բավարարելու պարտավորություն չեմ դնում (նույնիսկ աղետի հաղթահարմար հարցում, իսկ դրանից դուրս ընդհանրապես ես չեմ կարծում, որ որևէ գրող կամ արվեստագետ պարտք ունի որևիցե մեկի առջև): Եվ թեև չեմ համարում, որ որևիցե մեկը պարտավոր ա, այնուամենայնիվ մեծ ցանկություն ունեմ դա տեսնելու պատերազմի փարատման հարցում ու շատ-շատ բարձր եմ գնահատում, եթե ինչ-որ մեկը ստանձնում ա:
Հարցը, որ մեջս առաջանում ա, հետևյալն ա՝ արդյո՞ք հանրության առջև պարտքի զգացողություն ստանձնելուց բացի՝ պարտքի զգացողություն ունես առանձին անհատների հանդեպ: Արդյո՞ք վեպն ունի նաև էդ կողմը:
Պատմություն և այլ փաստային էջեր
Շատ հավանեցի վիպական տեքստի ընդհատումները պատմության, օրենսդրության, կլիմայի ու այլ բաների մասին փաստային տեքստերով: Ոճական, լեզվական, նաև թեմատիկ էդ խզումները, ավելի են ընդգծում վեպի գեղարվեստական տեքստուրան, շեշտադրումներ են անում նաև: Դրանց միակ վատ կողմն էն ա, որ ընթերցողին թռնելու էջեր կարող են տալ: Չգիտեմ՝ քեզ ինչքանով ա հուզում էն, որ ընթերցողը վեպի որոշ էջերի վրայով կարող ա թռնել, զուտ որովհետև տարված ա վեպի գեղարվեստական սլացքով: Մտածում եմ, թե ոնց կարելի ա անել, որ ընթերցողը հեշտությամբ չորոշի դրանց վրայով թռնել: Որպես տարբերակներ մտքովս անցել ա կրճատելը, շեշտադրումներ ստեղծելը, պատմության դեպքում գուցե ժամանակագրությունը փոխելը (ոչ թե անցյալից դեպի ներկա, այլ ներկայից դեպի անցյալ) և տեքստի մեջ մանր-մանր հատվածներով տարրալուծելը: Սրանք ավելի շատ բարձրաձայն մտորումներ են, քան առաջարկներ: Գուցե իրականում քեզ համար խնդիրը կանգնած էլ չէ:
Փրեշըզ բաներ
Իրականում շատ-շատ թանկ, սիրուն, արժեքավոր բաներ կան վեպում։ Օրինակ՝ հայրիկ-հայրենիքի գիծը, եռաբլուրում կորացած մեջքով հայրերը, լիքը-լիքը դիպուկ ու սիրունագույն ձևակերպումներ, բիձեն, Վահիկի չպատմելը, Վչոն ու էլի լիքը-լիքը: Տեքստում որոշ տեղեր նշել եմ՝ սիրտիկ: Իրականում սիրտիկներն ավելի շատ են, քան նշել եմ: Շատ տեղերում պարզապես չեմ նշել, որտև չեմ ուզել ընդհատել ընթերցանությունս, կամ ձեռքերս զբաղված են էղել:
Մուտանտը
Մուտանտի մասին մտածել տվեցիր: Պիտի համաձայնեմ, որ մուտանտն իսկապես մեջը բացասական իմաստ ունի, թեև ես, երբ ասեցի՝ մուտանտ ես ստեղծել, բացասական իմաստով չասեցի: Բայց ո՞րն ա բացասական վերաբերմունքի արժանանալու պատճառը: Գուցե որովհետև շեղվա՞ծ ա տարածված/բնական/աչքին սովոր ձևից, որովհետև տարբե՞ր ա, իր տարբերությամբ ու անծանոթությամբ վախենալո՞ւ ա: Վեպն ունի էս հատկանիշները: Վեպը գրանդիոզ ուրիշություն ունի և դա վախեցնելու ա շատ-շատ ընթերցողների:
Իմ կարծիքով, եթե նույնիսկ այլ արժեքներ վեպը չունենար էլ, իր այդ գրանդիոզ ուրիշությունն արդեն իսկ մեծ արժեք ա:
Դիսքլեյմեր
Գրածս պարզապես ընթերցման՝ մի մարդու փորձառությունից ա բխում: Ինձ էլ ա հետաքրքիր, թե իմ հասկացածի որ մասն ա քո մտահղացածը, հետաքրքիր ա, թե ուրիշներն ընթերցման ինչ փորձառություն են ունեցել (օրինակ Արթուրը):
Շնորհակալություն
Նախ կեղևդ բաց անելու ու սաղիս մեջն առնելու համար:
Նաև վեպի համար: Վեպի համար շնորհակալությունը զուտ ընթերցասերի շնորհակալություն չի, նաև հայաստանցու շնորհակալություն ա:
