Բոլոր անփոփոխ բաներից՝ քաղաքը, որտեղ աչք ես բացել, ամենաանփոփոխն է։ Միշտ միապաղաղ վայր է դա, բայց միևնույն ժամանակ, երբ մեծանում ես ու փոխվում, հեռանում, հիշում, վերադառնում և նորից հեռանում՝ դա անսպառելի ամենահարուստ վայրերից մեկն է։ Եվ այսուհանդերձ, թե ինչ կա՝ բան չկա այնտեղ, բացի գորշ ու տաղտկալի, միայնակ, կորսված բաներից, և երբեք չես հասկանում, ամեն անգամ երբ ետ ես գալիս, թե այդ ի՞նչն է, որն այդպես ամուր կապում է քեզ իրեն։
Ի՞նչ է դա, եթե ոչ մի սովորական ամերիկյան քաղաք, որը ոչ մի բանով չի տարբերվում տասը հազար այլ քաղաքներից, որտեղ ինչ-որ մի ժամանակ ծնվել են երեսուն հազար ուրիշ մարդիկ և որտեղ այդ մարդիկ ինչ-որ ժամանակ իրենց մանկությունն ու երիտասարդությունն են իմացել ու հեռացել են, կամ՝ մնացել այդտեղ։
Ինչո՞վ է առավել ինչ-որ մի վայրից, ուր երկու կամ երեք տասնյակ մարդ հանգստացել են ինչ-որ տարվա մի օր ու մնացել, և ուրիշներն են եկել ու մնացել, և էլի ուրիշներն են եկել ու չեն մնացել։
Ինչո՞վ է առավել, բացի այն երկու դեպոյից՝ քաղաքի երկու ծայրերում՝ արևելքում ու արևմուտքում, մեջտեղում՝ քաղաքը, շուրջբոլորը տներ ու փողոցներ, ուր բնակիչների ականջից երբեք չի վրիպում գնացքների գալն ու գնալը։
Ինչո՞վ է առավել աշխարհի սկզբից՝ մոտալուտ ձմեռով։
Ինչ-որ բանով առավե՞լ է, քան արթնանալդ մի առավոտյան ու այդ վայրում սեփական ներկայությունդ իմանալը։
Կամ առավե՞լ է դպրոցում աշակերտական նստարանին նստելուց ու երազելուց, որ թվաբանության ամենապարզ մի դասից հասկանաս այդ ամենի ով կամ ինչ լինելը։
Առավե՞լ է ինչ-որ մի տեղից, ուր ի հայտ են եկել փողոցներ, ոչ երազում, ու դու հայտնվել ես այնտեղ ու քայլել։
Առավե՞լ է, քան կարոտը, ամառն ու ձմեռը։ Միայնությունը, չգիտե՞ս, վերջ չի ունենալու։
Առավե՞լ է, քան գեղեցկություն տեսնելը փոքրիկ աղջկա դեմքին և պաշտելն այն ու չիմանալը, որ այդ դեմքի լույսը երբեք դուրս չի գալու քո երազներից։
Փոքր քաղաքը, իսկապես, ինչ-որ վա՞յր է աշխարհում, թե՞ ավելին չէ, քան տղայի երազանքից դուրս բերված ինչ-որ բան։ Ամեն բանի հանդեպ ունեցած իր սիրո՞ւց է դուրս բերված։ Ամեն բանի՝ որը վեր է փոշո՞ւց, ժանգի՞ց ու քայքայումի՞ց, գագաթի՞ց ու կողմերի՞ց, վեր՝ հատակի՞ց. դուրսը, շուրջը, վերը, տակը, ներսը։
Տղայի հասկանա՞լն է, որ թեև սա տխրորեն ճգնելու մի վայր է, տխուր մարդկանց, ովքեր փորձում են լավագույնն անել, դա նաև մի վայր է, ուր երևացող բաների ու իմացած մարդկանց միջով շարժվում է այն ռասսան, որը չի ծնվել, և որ այդ կառուցվածքի ու փողոցների ճչացող վշտի մեջ է գոյացել ամբողջ վեր հառնող աշխարհը։ Ռունգերին հասնող սուրբ բո՞ւյրն է դա, քրտինքի ու փտածի հոտից վեր՝ բույրը բոլոր այն բաների, որոնցում միայն հաճելին է և ուր տեղ չունի մահը։ Ականջներին հասնող լռության անշարժությո՞ւնը, որ ամեն բանի մեջ է ու շուրջը։ Մեղմ, լսելի լռությո՞ւնը՝ շարունակական սկզբի։
Կրկին հայրենի քաղաք եմ վերադարձել։ Անցած գիշեր հասկացա, որ այս քաղաքի ինչ լինելու մեծ մասը, ուր էլ որ գնամ՝ գիշերային երկինքն է. ջինջ, հանկարծահաս ու անսահմանորեն մեծ։
Այսօր վաղ առավոտյան Վենտուրա պողոտայով իջա քաղաք, անցա փողոցներով, որտեղով քայլել էի քսան տարի առաջ։ Ոչինչ չի փոխվել, բացի մի քանի շենքերի վրայի մի քանի նշաններից, մի քանի ծառ է վերացել, մի քանի նորն՝ ավելացել, մի քանիսն ավելի են մեծացել, տներից մեկը քանդվել է, նախամուտքը՝ փտել, բայց մեջն էլի ապրող կա։ Լռությունը նույնն է, ու նույն ձև է խզվում, ինչպես քսան տարի առաջ՝ գնացքների գալ ու գնալով։
Վենտուրա պողոտայից մինչև Թուլեր փողոց Սանտա Ֆե երկաթուղու ռելսերով քայլեցի, և հյուսիսից հարավ գնացող բեռնատար գնացքը եկավ։ Երբ հասավ ինձ, չէի հավատում, թե տարիներն անցել էին, և գիտեի, որ մի մարդ հեռանալու է այս աշխարհից, կյանքում երբևէ ու ինքն իր մեջ առանց գտնելու այն մեծությունն ու ամբողջականությունը, որն իր բոլոր ձգտումների պատճառն էր, երբ դեռ տասը տարեկան էլ չկար։
Երբ գնացքն անցնում էր կողքովս՝ գիտեի, որ մի մարդ հեռանալու է, առանց երբևէ որևէ տեղ հասնելու, և որ երբեք հաճելի այդ պատկերը, որ վեր է ամեն ինչից՝ վերը, վարը ու ներսը եղած բոլոր ծայրերից ու եզրերից, չի դադարելու իր երազներում լինել, քանի դեռ ինքն իսկապես մեկը չէ, ով այլևս կենդանի չէ և ով այլևս բոլորովին չի քնում։
Թարգմանությունը անգլերենից՝ Սիլվա Հովակիմյանի
