Աստիճանաբար իրականություն են դառնում հարազատ վայրերի ուրվագծերը և ցավոտ մխրճվում գիտակցությանս մեջ։ Հևալով վերջին պտույտն է կատարում ավտոբուսը և անշարժանում։ Նույն զորակայանն է, որտեղից ճանապարհել են․․․ Անշարժ քարացել եմ տեղումս, մինչև հետևից հրում են դեպի բաց դուռը․․․
Զինվորական կայանում հրմշտոց է։ Հսկայական բազմություն է հավաքված։ Բոլորն ինչ-որ մեկին սպասում են. հանդիսավոր աղմուկ է, ուրախության բացականչություններ, համբույրներ, զսպված հոգոցներ․․․ Մինչ դիմավորում են պատերազմի մասնակիցներին, օդում՝ բազմությունից ու մտքից վեր, թևածում է զոհվածների ստվերը։
Չեմ հասցնում իջնել ավտոբուսից, երբ ինձ գտնում եմ անծանոթ տղամարդու գրկում․․․ — Տղա՜ս․․․ Զարմացած նայում եմ անծանոթ տղամարդուն։ — Տղա՜ս․․․ Փա՜ռք Աստծո, ողջ-առողջ վերադարձել ես։
Անծանոթ տղամարդը հպարտությամբ ու սիրով ինձ է նայում, իսկ ես աղոտ գուշակում եմ, թե ինչ է կատարվում։ Հայացքով ծնողներիս եմ որոնում, բայց նրանք կամ չեն գտնում ինձ, կամ ուշանում են։ Ճանապարհին մեքենաների մեծ խցանում է. բոլորն են ցանկանում տեսնել պատերազմից վերադարձած զինվորներին։
Անծանոթ տղամարդն ինձ կիսագրկած տանում է դեպի սննդի բացօթյա տաղավարը և նստեցնում հնամաշ աթոռին։ Ուրախ աղմուկ է, համարյա բոլոր սեղանները զբաղված են․․․ Այս անգամ գիրուկ մատուցողն է ինձ մոտենում. նա սեղանին է դնում մատուցարանը՝ բուտերբրոդներով լի և երկու շիշ կոլա. սա այն ամենն է, ինչ հնարավոր էր ճարել այս համեստ տաղավարում․․․ Նա ամուր գրկում է ինձ, բաց չի թողնում երկար ժամանակ՝ ինձ ուղեկցող տղամարդու հայացքի ներքո։
— Վճարում եմ, — ասում է անծանոթ տղամարդը․․․ — Է՛յ դու, ես եմ վճարում հերոսի համար, թող ինձ այդ պատիվը, — ասում է մատուցողը։
Մինչ նրանք կպարզաբանեն այդ «բարդ» հարցը, ես չեմ դիմանում և վերցնելով ուտելիքը՝ հաճույքով կծում ու հարցական նայում եմ տարիքով, ալեխառն մազերով, ներքին լարվածությունը հազիվ թաքցնող տղամարդուն։
— Մինչև ձերոնք կգան, ես քեզ հյուրասիրում եմ։ Վերցրու ինչքան ուզում ես։ Իմ տղան պետք է գար ձեզ հետ, բայց նա չեկավ․․․
Դեմքս աղճատվում է․․․ Չգիտեմ՝ ինչ պատասխանել. այնտեղ տասնյակներով ու հարյուրներով էին զոհվում։ Նայում եմ տղամարդուն և հայացքս շրջում դեպի մգացող հորիզոնները․ այնտեղ էին հեռանում տղաները։
— Պատերազմի դաշտում դժվար էր կենդանի մնալ, — ասում եմ ես, — ցավակցում եմ, ձեր տղան զոհվել է։ Այնտեղ ամեն մեկս կարող էինք մահանալ, ու ոչ մեկը չգիտի, թե ինչպես է դա ստացվում․․․
Այդ պահին նկատում եմ մերոնց և ձեռքով եմ անում։ Նաև ուրախ եմ, որ անհարմար իրավիճակը լիցքաթափվում է, թեպետ մարդն անկեղծորեն տառապում է և կուզեր դեռ երկար զրուցել տղայի հասակակցի հետ ու փոքր-ինչ մեղմացնել ցավը։ Անծանոթ տղամարդը մի անգամ ևս գրկում է ինձ և հեռանում։ Նրա աչքերում լճացած արցունքներ եմ նկատում։ Ծնողներս մոտենում են եղբորս ու կնոջ հետ միասին, այլ հարազատներ էլ կան։ Երկար գրկախառնվում են մահապուրծի հետ։
2020 թվականի դեկտեմբերի 22-ն է։ Ես իջել եմ Երևանի զորակայանում, որտեղից պետք է գնամ իմ հարազատ քաղաքը՝ Վանաձոր․․․ Այս ճանապարհով շատ եմ գնացել ու հետ եկել։ Անսովոր, տարօրինակ բավականությամբ ծվարում եմ ծնողներիս արանքում. այստեղ ապահով է, ինձ պաշտպանված երեխա եմ զգում․․․ Միայն հիշողությունների դեմ չեմ կարողանում պայքարել. նրանք ինձ տանում են մարտադաշտ․․․ Մի՞թե սկսվել է հիշողության դատը․․․ Նրանից չես փախչի։
— Վախենո՞ւմ ես, — հարցնում եմ ես՝ ականջս պայթյուններին։ — Մի՛ հարցրու, չգիտեմ, — ասացիր դու՝ հրվելով դեպի պատը, կուչ գալով աղվեսաբնում ու անշարժանալով։ — Մենք տարբեր տեղերից ենք եկել ու նույն նպատակով. վախենո՞ւմ եմ… դու ինքդ գիտես․․․
Առջևում դաշտն էր, կողքերից տարածվում էին կրակոցներից ու պայթյուններից դեռևս չբզկտված մանրիկ թփերը։ Վերևում՝ կապտամոխրագույն, հսկայական քուլաներով առաջ էին շարժվում ամպերը։ Դանդաղ սողալով՝ նրանք ընդարձակվում էին, տարօրինակ, խորհրդավոր պատկերներ ընդունում ու մի պահի անհետանում, կարծես չէին էլ եղել։ Այդպես էին տղերքը հեռանում։
— Հրամանատար, պատերազմը շատ բան սովորեցրեց, այդպես չէ՞։ — Տղա՛ս, մեր աշխարհը փչացած ժամացույցի մեխանիզմ է, որի ճոճանակները հակառակ ուղղությամբ են պտտվում, կամ էլ կոտրվել են, ու նորոգող չկա։ Մենք կրակում ենք, պաշտպանվում ու ապրում։ Երբ զոհ ենք տալիս, տխրում եմ, նեղվում կյանքի անհասկանալի օրենքներից։ Թեպետ խրամատում էլ ապահով չէ, միակ ապահովությունն ընկերդ է, որ քո նման կծկվել է աղվեսաբնում։ Այնուամենայնիվ, այստեղ մենակ չես։
— Մեր շենքի Տիրա՜նն է եկել, — աղմուկը տարածվում է օդում, — հերոսները եկա՜ն։ Ինձ են մոտենում տղամարդիկ՝ զուսպ, կանայք՝ ճիչ-աղմուկով ու արցունքներով, երիտասարդ աղջիկները՝ հիացմունքով։ Ծաղկեփնջեր են հայտնվում… Ի՞նձ․․․ Ես ինձ հերոս չեմ զգում, որովհետև պատերազմի դաշտում խոստացել էինք մոռանալ «հերոս» բառը։ Միայն մենք գիտենք, որ երբ կենդանի ես մնում, մեկ ուրիշի փոխարեն ես կենդանի մնում։ Հերոսները մահանում են, իսկ մենք չէինք ցանկանում, որ որևէ մեկը մահանա։
Հազիվհազ ազատվում եմ գրկախառնություններից ու բարձրանում տուն։ Տանն ինձ դիմավորում են նույն իրերը. համարյա ոչինչ չի փոխվել։ Իմ սիրելի անկյունն առավել ևս նույնն է՝ նույն գրքերն են, անձնական իրերս։ Գրքերի վրայի փոշին մայրս խնամքով սրբել է։
Այստեղ ավելացել է երեք նկար։ Առաջինում ես մանուկ եմ ու վազվզում եմ կակաչների դաշտում, երկրորդում՝ մինչև պատերազմը նկարս է՝ համազգեստով, պատանեկան հայացքով։ Վերջին նկարում ես պատերազմից հետո եմ՝ մռայլ, լարված դիմագծերով։
Փոքրիկ պահարանի վրա իմ կողմից ավելացնում եմ պատերազմի դաշտերով անցած ուսումնական տետրը՝ հողի հետ անընդհատ շփվելուց մաշված ու ճմրթված։ Զգուշորեն հանում եմ ու վերջին նկարիս տակ դնում մեկ հատիկ փամփուշտը, որը միշտ օձիքիս մեջ էր պատերազմի ժամանակ. ինձ համար էի պահել․․․ գերի չէի ընկնելու։
Հանում եմ համազգեստս, որի հետ երկար ընկերություն ենք արել։ Ներծծել է հողի, վառոդի ու ծխի հոտերը, վրան մուգ բիծը Զավենի արյան հետքն է։ Հագնում եմ քաղաքացիական հագուստները, զինվորական համազգեստը տանում մառան։ Ներսումս անսովոր լռություն է. պատրաստվում եմ ապրել իրականության մեջ։ Հիշողությունների ծիրը սահում է աչքերիս առջև, բարձրանում երկինք, մինչև նորից կայցելի ինձ։ Ես փորձում եմ ուշքի գալ՝ գիտակցելով ապրելու անհրաժեշտությունը։
Ճաշասենյակում էլ ոչինչ չի փոխվել։ Սեղանի վրա գոլորշի է արձակում դաղձի տաք թեյը։ Խաղաղությունն ու անդորրը պարուրում են իրենց մեջ, հեռացնում մեծահասակին բնորոշ պայմանականությունների ավելորդությունները՝ խորքում թողնելով լավատես երեխային, մահին չհավատացող ու մոր հանդեպ կույր հավատով ժպտացող երեխային․․․ Սա ես եմ՝ պատերազմից կենդանի վերադարձածս։ Շատ եմ հոգնած. տանեցիներին մի քանի մանրամասներ պատմելով, թե ինչպես կենդանի մնացի (և ոչ՝ ինչո՞ւ), համարյա քնում եմ սեղանի մոտ. ինձ չեն խանգարում․․․
Այգաբացն ինձ դիմավորում է սովորականի պես շատ վաղ։ Բանակային սովորության համաձայն՝ վաղ եմ արթնանում։ Բացում եմ պատուհանը. դուրսն անսովոր լռություն է, ու թույլ ձյուն է մաղում։ Կարոտել եմ իմ հարազատ քաղաքին, Դիմաց թաղամասին, ուր անցել է իմ ամբողջ կյանքը՝ չհաշված բանակային ծառայության երկու տարին, որից 44-ը՝ պատերազմական օրերը, ապա ևս 43 օր՝ քիթ-քթի հակառակորդի վրանների առջև։
Հագնվում եմ և դուրս գալիս՝ վայելելու անհոգ քայլերի հաճույքը՝ առանց կարգուկանոնի ու հրամանների, առանց օդում սվսվացող արկերից վախենալու։ Դանդաղ իջնում եմ Աղայան փողոցով։ Մեռած-սառած հույզերս կենդանություն ու փոփոխություններ են տենչում։ Մարդկային կերպարանքներ՝ առանց զինվորական համազգեստի, աղջիկներ․․․ Մահվանը դեմհանդիման մենք աղջիկ էինք երազում․․․ Բնազդաբար կենդանության մայրական ընդերքի հրաշքին էինք հավատում։ Բոլոր հույզերը նույնն են՝ մեկը սեր է տենչում, մյուսը՝ սպանություն։
Քայլում եմ երկար, մինչև օրը բացվում է՝ հասկացնելով, որ ինձ չեն ճանաչում, քանի որ քաղաքացիական հագուստով եմ։ Ծափահարություններ չէի սպասում, բայց այս լռությունն էլ անսովոր էր․․․ Միգուցե մենք տարբեր աշխարհներից ենք՝ քաղաքացիականներն ու զինվորականներս։ Մեկի համար միակ փափագը կենդանի մնալն էր, մյուսն ամեն ինչի մեջ պաթոս է տեսնում։
Նախկին Կոմերիտմիության այգին․․․ Դասերից հետո վազում էինք ու խաղում. մեր սիրելի վայրն էր՝ գարնանն ու ամռանը ծաղիկներով լի, մարդաշատ։ Նստում էինք ու ուսումնասիրում աղջիկներին։
Իջնում եմ, հասնում Հովսեփանց անվանումը կրող կամուրջը. ներքևում հաճելի խշշում է Տանձուտ գետը՝ ոլոր-մոլոր, ուռչելով փրփուրներից. երևում են հատակի քարերը։ «Խաղաղության գետ» — այսպես կանվանեի ես Տանձուտը։
Մի քիչ էլ բարձրանալով՝ հասնում եմ համադասարանցուս տատի տան մոտ։ Դարպասը ծռմռվել է ժամանակից. անտեր, անխնամ բակում խնձորներն են թափվել. հասկանում եմ՝ երիտասարդները չվել են՝ որը Ռուսաստան, որը՝ Եվրոպա-բան… Տխրում եմ. ո՞վ պետք է տիրություն անի քաղաքին։
Ահա և նախկին ընկերուհուս շենքը։ Երբ առաջին անգամ առանձին հանդիպեցինք, անմիջապես պատրաստ էր տրվել․․․ Երկար էինք սպասել այդ օրվան։ Համբուրում եմ կուրծքը, մեղմ շնչում է ու փարվում ինձ․․․ Իսկ ինձ թվում էր, թե հարկավոր է խնայել աղջկան, ու ավարտում ենք հենց այդտեղ։ — Շուտ հեռացիր, քանի մայրս չի եկել, — ասում է․․․ Գիտեմ, որ բարկացկոտ մայր ունի. մի անգամ հեռախոսով հայհոյել է ինձ։ Կարծում եմ՝ հիմա չի հայհոյի, ինչ-ինչ չեղած արժանիքներ կհորինի ինձ համար։
Հին շենք է, պատերը համարյա քանդվում են, կողքի խոտը մեկ մետր բարձրություն ունի, բակը կեղտոտ է, անխնամ․․․ Բայց ապրում են։ Որտե՞ղ է հիմա ընկերուհիս, ո՞ւմ գրկում։ Նկատում եմ ծանոթ սիլուետը․․․ Հասմի՜կն է։ — Հասմի՛կ․․․ — Դու վերադարձե՜լ ես։ Ինչո՞ւ չէիր գրում. պատերազմ էր, չէ՞․․․ — Գլուխս վրաս չէր, չգիտեմ… գեղեցկացել ես։ 44 օր մահվան հետ տափկնոցի էինք խաղում, ինձ չգտավ։ Մահը բջիջ առ բջիջ մեր մեջ թափանցեց, կլանեց։ Մենք ախր շատ էինք երիտասարդ։ Հիմա էլ դեռ խրամատներում եմ. այնտեղ հավի պահածո էինք բացում, ուրախ ուտում, այդ պահին պայթում է արկը, և Զավենը մահանում է. արյունը ցայտում է վրաս։ — Միայն դա՞ հիշեցիր․․․ լավ, կհանդիպենք, — ասում է նա։ Ես ցրված նրան եմ նայում… Իհարկե, կհանդիպենք․․․
— Հրամանատա՛ր, իսկ դու հայրենասե՞ր ես։ — Հայրենասիրությունը, տղա՛ս, մանկական հիշողություններն են, ապրած վայրն իր բույրերով, հայր-մայր անկրկնելի զգացումներով, որ նրանք միշտ քեզ հետ են ու քո կյանքի անեզրությունն են․․․ Մանկությունը։ Երբ խլում են հայրենիքդ, մանկությունը հեռանում է, իսկ հայրենիքն ու մանկությունն անկրկնելի են։ Մենք դրա համար ենք այստեղ։ — Իսկ մահացածնե՞րը․․․ — Նրանց համար կարևորն իրենց անցյալն է։ Մենք պարտք ենք նրանց, քանի դեռ ապրում ենք։ Ու միշտ պարտք ենք մնալու, որովհետև կենդանի մնացինք։ Բայց ինչպե՞ս ապրել դրանից հետո… չգիտեմ, իսկ դու գիտե՞ս, տղա՛ս․․․ — Կարևոր է՝ ինչպես ենք հրաժեշտ տալու, ի՞նչ ենք մտածել ու ի՞նչ ենք մտածելու նրանց մասին, ինչպես ենք շփվել կամ չենք շփվել։ Ավելի լավ չէ՞ր լինի՝ չճանաչեինք։ — Անցածի մասին այդպես չեն խոսում, եղածն եղած է, այլ ոչ թե փիլիսոփայություն։ Երբ վերադառնաս, գրիր բոլորիս մասին, եթե կենդանի մնանք․․․ Դու կենդանի ես մնալու, ներքին զգացողությունս է ասում։ Միայն մեկ նախադասություն ի՛մ կողմից կգրես՝ «Կյանքը փիլիսոփայություն չէ, կյանքը հենց ինքն է, որ կա»։ — Հրամանատար, մե՛նք կենդանի կմնանք։ Հարկավոր է չմտածել մահվան մասին, և նա կանհետանա։ — Մենք այստեղ միայնակ ենք, թշնամին շուտով կգտնի մեզ. ժամանակի հարց է։
Հրապարակում անշարժ կանգնում եմ և զարմացած շուրջբոլորս նայում։ Չէ՞ որ հենց սա էինք երազում․․․ Միայն մեր գլխավերևում չոռնան ու չպայթեն մահաբեր արկերը, երկինք չթռչեին մարմնամասերն ու ցավից չճչային մեր ընկերները։ Պարզապես ապրեի՜նք․․․ Ենթագիտակցությունս պայքարում է տրամաբանության, հույզերս՝ ուղեղի դեմ։ Ով կհաղթի՝ չգիտեմ ու կարևոր էլ չէ։ Ես սոցիալական ախտաբանության մեջ եմ՝ հոգեկան պաթոլոգիա, կասեն հոգեբանները, չարություն և այլ բաներ, որոնց մասին չգիտենք էլ, բայց կան մեր ներսում։ Իսկ հոգեբանի մոտ ես չեմ գնա․․․
Քաղաքն իմն է՝ մարդիկ, շենքերն ու ծառերը, ամեն ինչ, չկա մի բան, որ իմը չլինի։ Իսկ վաղն, այնուամենայնիվ, կգնամ Եռաբլուր. լռության կարիք եմ զգում, աղմուկն ազդում է․․․ Այնտեղ մի ուրիշ լռություն է՝ չասված բառերի ու չապրած հույզերի լռություն. այնտեղ կյանքի չապրած տարիներն են։
Եռաբլուրում ինձ դիմավորում են անխոս շիրմաքարերը։ Հրամանատարը։ Կապիտանը․․․ Ավագ լեյտենանտը, շարքային զինվորները։ Ծածանվում են դրոշները. մի քանի տեղ լուռ, արցունքախառն խունկ են վառում։ Հանդիսավոր տարածվում է մեծ քաղաքը՝ աննկատ ձուլվելով լեռներին՝ ննջեցյալների լռության անխոս վկաներին․․․ Այս տղանե՜րը, որ հայտնվեցին չարամտության մսաղացում, զգացին վառոդի ու արյան համը․․․ Ննջեցյալի պերճախոս լռությունը։
— Հրամանատար, ի՞նչ ենք անում այստեղ։ — Թաքնվել ենք ու սպասում ենք, որ գտնեն մեզ։ Դու չվախենաս, քո ճակատագիրը ապրողի ճակատագիրն է, ես հին զինվոր եմ ու գիտեմ՝ ինչ եմ ասում։ Թեպետ բախտն ու դիպվածն են շատ բան որոշում, դու չպետք է վախենաս, տղա՛ս․․․ դու ապրելու ես։
Չեմ հասցնում պատասխանել, երբ արկի ոռնոցը խլացնում է ձայնը։ Ինչքա՜ն լավ բաներ կան աշխարհում, որ կիսատ կմնան մեր մեջ․․․
Շիրմի նկարից պերճախոս հայացքով ինձ է նայում հրամանատարը։ Տարօրինակ է, ինչքա՜ն խոսուն հայացք ունի․․․ — Բարև․․․ Ֆելոն է, պատերազմի ընկերս։ Հոր հետ է։ Գրկախառնվում ենք։ Կենդանի մնացած մարդկանց բողոքը․․․ — Ֆելո, մեր հրամանատարն է, — ասում եմ ես, — քո հեռանալուց հետո։ Նա ոչինչ չի պատասխանում, լուռ նայում է նկարին։ — Հիմա նա ոչինչ չի՞ զգում, չի՞ տեսնում մեզ․․․ — անսպասելի հարցնում է Ֆելոն։ Իսկ հայրը սեղմում է ձեռքս՝ ասելով․ — Տղաս մինչև հիմա չի կարողանում զսպել ձեռքերի դողը։ — Դե լավ, թող, մեծ բան չէ… Աշոտը նյարդերը հանգստացնող դեղեր է խմում ու չի կարողանում հանգիստ քնել, — ասում է Ֆելոն։ — Երբ տուն եկավ, սիրած աղջիկն անմիջապես հետ քաշվեց իրենից, դու էլ՝ ձեռքե՜րը։ — Սամվելին հիշո՞ւմ ես, — ավելացնում եմ իմ կողմից, — մոռանում է՝ երբ են բերել սուրճն ու որտեղ է մոխրամանը, անընդհատ որոնում է ու չի գտնում. այսպես ցրված է դարձել։ — Իսկ դու Սարգիսին հիշո՞ւմ ես. արդեն աշխատում է, հոգևոր ծառայություն է կատարում, ավետարանում է մարդկանց… հիշո՞ւմ ես, միշտ Աստծուց էր խոսում։
Երկար զրուցում ենք՝ նստած ննջեցյալներից մեկի շիրմին մոտ գտնվող քարի վրա, զգույշ շոյելով շիրմի վրայի ծաղիկները, հիշում ենք մարտական գործողությունները, զավեշտալի դեպքեր։ Հանկարծ Ֆելոն ասում է․ — Կողքի գումարտակից Հրայրն է ինքնասպան եղել։ — Հրա՜յրը… ախր ինչո՞ւ․․․ Ֆելոն ծխում է ու լուռ առաջ նայում, կարծես չի գիտակցում՝ որտեղ է ու ինչ է անում։ Մենք բաժանվում ենք։ Պայմանավորվում ենք զանգել, հանդիպել։ Ոմանց հետ խոսելու շատ բան կա, ոմանց հետ՝ ընդհանրապես խոսելու ոչինչ չունենք։ Ֆելոյի հետ մինչ պատերազմն ավելի մտերիմ էինք, հետո կարծես հեռացանք իրարից։ — Գնամ մյուս տղերքին էլ այցելեմ, գոնե նկարները տեսնեմ, հիշեմ, — ասում է Ֆելոն։
Գնում եմ Սարգիսենց տուն, թեպետ չգիտեմ՝ ինչի մասին եմ խոսելու։ Միայն գիտեմ, որ խոստացել եմ հանդիպել ծնողներին։ Երկար բախում եմ դուռը. զգացողությունս ասում է, որ տանը մարդ կա. ներքին անբացատրելի զգացում է, թե շատ էի ցանկանում, որ տանը մարդ լինի։ Մայրը բացում է դուռը և հրավիրում ներս։ Սմքած դեմքին միայն աչքերն են բոցավառվում։ Սենյակի մի անկյունը մատուռ է հիշեցնում՝ մոմերով ու սրբապատկերներով, տղայի մեդալները գեղեցիկ շարած իրար կողքի, պատվոգրեր՝ հրամանատարի հուզիչ, անիմաստ խոսքերով։ Այսպիսի թղթերը պատռել է պետք։ Դեռ շատ բան կգրեն պատերազմի մասին, բայց ոչ մեկը չի հասկանա, թե ինչպես են զոհվում երիտասարդները, ինչպես է մարտնչում մի ձեռքը համարյա պոկված դասակի հրամանատարը։ Երբ նրանց գնահատում են թղթի կտորներով, դա ինձ վիրավորական է թվում։
Սարգիսի մայրը երկար խոսում է, գրկում, երբեմն մի տեսակ հայացքով նայում ինձ․․․ Շտապում եմ դուրս գալ. ոչինչ չես կարող բացատրել որդեկորույս ծնողին։ Նրան ոչ մեկի ու ոչ մի ձևի բառերը պետք չեն, նրան իր զավակի ներկայությունն է պետք։
Հրամանատարի հետ խոսում էինք ամեն ինչից։ Ինձ թվում էր՝ նա չի վախենում մահից, շատ բան գիտի, այդ թվում՝ մահվան գաղտնիքը։ — Հրամանատար, այսքան կարդալուց ի՞նչ օգուտ։ Բառն ու տառը ծամելուց ի՞նչ օգուտ։ Ո՞րն է տաքսի քշող ընկերոջս ու իմ տարբերությունը․․․ նա մեքենայի խցիկից ավելի լավ է սովորում կյանքը, շփվում՝ անմիջապես ու դեմ դիմաց։ Ո՞րն է քաղաքական գործչի ու աղբի մեքենայի աշխատողի տարբերությունը․․․ Մի անգամ այսպես եղավ. դանդաղ մոտենում եմ աղբի մեքենային՝ աղբի արկղերը բարձելիս։ Ինձ հանգիստ ընդառաջ է գալիս աշխատակիցը, վերցնում աղբի փաթեթը, շպրտում մեքենայի մեջ և ասում՝ շնորհակալություն, առանց որևէ ակնկալիքի։ Ինչո՞ւ այսպես չեն ավարտվում բոլոր պատմությունները։
Հրամանատարը մի պահ լռում է, ապա ասում․ — Մենք սովորական տղերք ենք, կյանքում՝ այնքան հասարակ ու սովորական, անգամ՝ ավելի սովորական։ Ծառայության մեջ էլ մեկը ժլատ է, մյուսը՝ խորամանկ, մեկ ուրիշը պարտքով վերցնում է ընկերոջ գուլպաներն ու չի վերադարձնում կամ իր գործերն է հանձնարարում մեկ ուրիշին։ Ես այդպիսի «ճարպիկներին» չեմ ընդունում։ Շատ խիստ եմ անգամ իմ եղբոր հանդեպ, որ ծառայել է իմ գումարտակում։
Գիտեմ, որ չի խաբում։ Այդպես է անում և ծառայողական պարտականություններում թերացած զինվորներին պատժելուց հետո չի հայտնում վերադասներին։
— Մենք զինվորներ ենք, — շարունակում է նա, — բայց ապրել ենք ուզում, ինչպես բոլորը։ Սնապարձությունը կարող է գրգռել մեզ, ընդառաջ տանել փամփուշտին ու արկին, հավատացնել տալ, որ մահից հետո վերևից նայելու ենք, թե ինչ է կատարվում այստեղ, և ինչպես են գովաբանում, մեծարում ու հերոսացնում մեզ։ Այդպիսին են պատերազմ չտեսած մարդիկ․․․ չհավատաս նրանց։
Ծոցագրպանիցս հանում եմ նոթատետրը, որի մեջ իմ ու հրամանատարի առաջին ու վերջին նկարն է։ Ես աշխարհին նայում եմ պատանեկան, զարմանքից լայն բացված աչքերով, հպարտ, որ պատիվ ունեմ նկարվելու մի քանի պատերազմների մասնակից զինվորականի հետ։ Հպարտ, որ ծառայում եմ, սակայն դեռ չգիտեմ, թե ինչ է պատերազմը։ Իսկ նկարից ինձ նայող հրամանատարիս հայացքը շատ բան է ասում։
Վախենո՞ւմ էի այն ժամանակ․․․ բոլորն էին վախենում։ Հրամանատարն ասում էր՝ անիմաստ քաջություն չանեք, մահից պետք է վախենալ, բայց ոչ շատ։ Եթե շատ վախեցար, կամ տակդ կլցնես, կամ նա ամեն օր կայցելի քեզ, ու դու ամեն օր կմահանաս։ «Մահին սպասում են, — ասում էր նա, — մահը գիտի՝ երբ գալ, նրան պետք չէ ոչինչ հարցնել, բայց նրա հետ հաշվի նստել է պետք։ Երբ նրան լուրջ ես ընդունում, նա սկսում է վախեցնել քեզ, ահաբեկել, մինչև անգամ սպառնալ, որ ժամանակից շուտ կգա․․․ նա իր գործը քեզնից լավ գիտի։ Իսկ եթե շա՞տ ես վախենում, ուրեմն Աստծո հետ ճշտիր հարցը. ասա, որ վախենում ես, ինձ էլ կարող եք ասել, որ վախենում եք, բայց պետք է կռվեք, որովհետև միայն քեզ համար չես կռվում, այլ քո կողքի զինվորի․․․ Իսկ մահվան՝ այդ խաբեբայի հետ՝ ոչ մի փոխզիջում. նա գութ չունի, նա հմուտ է ու խելացի, եթե գնացիր երկխոսության, նա սկզբում ձայն չի հանի, մինչև իր հետ բարեկամություն անես։ Նա շատերին է խաբել ու շատերին կործանել․ պատմությունը վկա։ Ուզո՞ւմ ես մոռանա քեզ, ուրեմն դու մոռացիր նրան։ Ու եթե նույնիսկ մահանաս, դու հաղթել ես նրան․․․»։
Հրամանատա՛ր, հիշո՞ւմ ես վերջին մարտը. դու խենթ էիր, իսկ ես՝ անմիտ։ Բայց խենթերն են իմաստավորում կյանքը, որ ուրիշ խենթեր էլ կարողանան ապրել․․․ Դու չմահացար, բայց չտեսար զինադադարը… կուլ եմ տալիս արցունքներս․․․ Անմիտի նման կանգնեցի դամբի (պաշտպանական հողաթումբ) վրա ու սկսեցի կրակել. էլ չէի դիմանում, տղերքը մահանում էին հերթով. դու գոռացիր, որ պառկեմ, բայց չլսեցի. դու կանգնեցիր ու ինձ ներքև քաշեցիր, փամփուշտը քեզ գտավ… Փամփուշտը կույր է, ոչինչ չի հասկանում… Ճակատագի՞րն էլ չի հասկանում, նա՞ էլ է կույր ու անբանական․․․ թե՞ ամեն մարդ ունի ի վերուստ իրեն տրված ժամանակը։
Նայում եմ շուրջբոլորս՝ զգալու ժամանակն ու շարժումը։ Չեմ նկատել՝ ինչպես են հեռացել Ֆելոն ու իր հայրը, ոչինչ չեմ նկատում։ Սառը քարի վրայի նկարից ինձ է նայում հրամանատարի լուռ, կյանքին վստահությամբ նայող հայացքը։ Եթե ինձ թույլ տան, ես մի օր քո շիրիմին կգրեմ քո խոսքերը․ «Կյանքը փիլիսոփայություն չէ, կյանքը հենց ինքն է, որ կա»։
Կարևորը վերջին՝ մահվան դեմ մարտն է։ Դո՛ւ, հրամանատար, վաղուց պատրաստ էիր քո վերջին մարտին. գիտեիր՝ ինչպես են ապրում ու ինչպես մահանում․․․ որ կենդանի մնալուց հետո էլ կարողանան ապրել։ Դու գիտեիր՝ ինչպես են կանգնում 19 տարեկանի դիմաց ու սեփական մարմնի վրա ընդունում հակառակորդի կրակը․․․ դու արդեն փրկել էիր իմ կյանքը, միայն չգիտեիր՝ երբ և ինչ ձևով․․․ դու, միայն դո՛ւ գիտեիր դա․․․
Քայլերս ակամա առաջ են գնում. հարազատ վայրերը, ժամանակն ինձ այլևս ոչինչ չեն ասում։ Միայն հաշտեցնում են իրականության հետ։
Հովիկ Մխիթարյան
