Ձին և ցուլը, ինչպես ժամանակին կարդացել եմ մի գրքում, որի ո՛չ անունն եմ հիշում, ո՛չ հեղինակին, ձին և ցուլը․․․
Բայց հանգիստ թողնենք ցուլին։ Վկայակոչենք միայն ձիուն։
Այսպիսով ձին, որը չի գիտակցում իր մահկանացու լինելը, մետաֆիզիկա չունի, սակայն եթե իմանար, որ վաղ թե ուշ մեռնելու է, մահվան խնդիրը նրա համար նույնպես, ի վերջո, կյանքից ծանրակշիռ կդառնար։
Անշուշտ, խոտ ու արոտ գտնելն արդեն իսկ լուրջ խնդիր է, բայց դրան հետևում է մյուսը․ «Ինչո՞ւ պետք է քսան-երեսուն տարի խոտ ու արոտ գտնելու չարչարանքից հետո մեռնեմ՝ առանց իմանալու, թե հանուն ինչի՞ ապրեցի»:
Ձին անտեղյակ է մահվան անխուսափելիությանը, հետևաբար նման հարցեր չի տալիս, մինչդեռ մարդը, որը, Շոպենհաուերի բնորոշմամբ, մետաֆիզիկական էակ է (այսինքն կենդանի, որը գիտակցում է իր մահկանացու լինելը), միշտ ունի այս մտատանջությունը։
Եթե չեմ սխալվում, դրանից հետևում է, որ մարդիկ պետք է անկեղծորեն շնորհավորեն ձիուն, և հատկապես այն մետաֆիզիկական էակները, որ, օրինակ, ինձ նման հիվանդ են ու ոչ միայն գիտակցում են մոտալուտ մահը, այլև գիտեն, թե ինչ է կատարվելու սեփական տանը դրանից հետո, բայց անգամ սրտնեղելու իրավունք չունեն։
Մնացորդը երբեք անբիծ չի լինում։ Ներսումս եղած սակավ կենսական ուժն օր օրի լքում է ինձ։ Կուզեի՝ այս տողերը հայտնաբերելով կինս իմանար, որ ամեն ինչ կանխատեսել էի, թեպետ արդեն չեմ կարողանա դրանից բավականություն զգալ։
Այս միտքը հղացա առավոտյան, երբ կինս ինձ անակնկալի բերեց միջանցքում՝ հյուրասենյակի դռան հետևում, որտեղ կռացած լրտեսում էի բանալու անցքից։
— Դու ախր խանդոտ չես,— բացականչեց,— ի՞նչ ես անում այդտեղ։ Ապա մի տեսեք։ Անգամ կոշիկներդ ես հանել, որ չաղմկես։
Նայեցի ոտքերիս։ Իսկապես բոկոտն էի։ Կինս ամբողջ ձայնով ծիծաղում էր։ Ի՞նչ կարող էի ասել։ Անմիտ արդարացումներ մռթմռթացի։ Բնավ չէի լրտեսում, հենց այնպես էի նայել, հետաքրքրության համար։ Դաշնամուրի ձայնը դադարել էր, չէի նկատել, թե ինչպես է հեռացել ուսուցիչը, և այդպես․․․
Երդվում եմ, որ կոշիկներս (թույլ տվեք ասել) վաղուց էի հանել՝ առանց դիտավորության։ Սեղմում են։ Իսկ իմ թանկագին Էուֆեմիան, որն ինձ ոտաբոբիկ հանկարծակիի բերեց, պետք է լավ իմանար, որ սեղմում են, ու չծիծաղեր, գոնե ո՛չ իմ ներկայությամբ։ Ոտքերս ամբողջովին այտուցներով են պատված։ Ձանձրույթը ցրելու համար մատս խրում եմ դրանց մեջ ու դիտում, թե ինչպես է մաշկս աստիճանաբար նորից բարձրանում։
Սակայն դա արդարացում չէ թույլ տվածս աններելի հիմարության համար։
Չէ՞ որ ես գիտեի, չէ՞ որ գիտեմ, որ տանել չի կարողանում երաժշտության ուսուցչին։ Բացի այդ՝ համոզված եմ, խորապես համոզված եմ, որ, քանի դեռ ողջ եմ, չի դավաճանի ինձ։ Չի դավաճանել այս բոլոր տարիներին, և ընդամենը մի քանի ամիս էլ պետք է սպասի։ Ենթադրենք՝ չո՞րս, վե՞ց։ Ո՛չ, վստահ եմ, որ կհամբերի, անգամ եթե մի տարի էլ ձգեմ։
Նրան էլ եմ ճանաչում, լավ եմ ճանաչում կնոջս (ապագա) ամուսնուն։ Նրա հավատարմության մասին ևս կասկած չունեմ։ Չի ցանկանա վշտացնել ինձ, քանի դեռ մարմնումս շունչ կա։
Խոսքն իհարկե մտերիմ ընկերոջս մասին է։ Հոյակապ երիտասարդ է։
Թեպետ, անկեղծ ասած, այնքան էլ երիտասարդ չէ։ Քառասունը բոլորել է, գրեթե հասակակիցներ ենք, միայն թե ես հարյուր տարեկանի տեսք ունեմ, այնինչ նա քաջառողջ է ու ամուր արմատներ է ձգել կյանքի մեջ, ինչպես կաղնին՝ անտառում։ Բացի այդ՝ օժտված է, ինչպես ընդունված էր ասել անտիկ ժամանակներում, «ցանկալի փեսացուի բոլոր արժանիքներով»․ պարկեշտ սովորությունների տեր է, վեհանձն, բարեհոգի։
Ինձ ցուցաբերած խնամքը դրա ապացույցն է։
Ահա օրինակի համար գրեթե ամեն օր կառքով գալիս է ինձ մաքուր օդում զբոսանքի տանելու։ Մեկնում է թևն ու օգնում դանդաղ իջնել աստիճաններով՝ ստիպելով ամեն սանդղահարթակի վրա կանգնել ու շունչ առնել, հաշվում է մինչև հարյուրը, հետո զարկերակս ստուգելու համար բռնում դաստակս, նայում աչքերիս ու մեղմորեն հարցնում․
— Շարունակե՞նք։
— Շարունակենք։
Եվ այդպես մինչև վերջին աստիճանը՝ դանդաղ, շատ դանդաղ։ Զբոսանքից հետո դռնապանի օգնությամբ աթոռի վրա դարձյալ ինձ վերև է տանում։
Փորձել եմ ըմբոստանալ, բայց ապարդյուն։ Ճշմարիտ է, որ չեմ կարող աստիճաններով բարձրանալ—իջնել առանց այդ անտանելի հևասպառության նոպայի, բայց ահա կցանկանայի, որ բարեկամս իրեն այդքան նեղություն չտար, որ դռնապանը ուրիշից օգնություն հայցեր․․․ Ինչպե՜ս չէ։ Եթե հնարավոր լիներ, Ֆլորեստանոն առանց օգնության էլ ինձ վերև կբարձրացներ։ Վերջիվերջո շատ ծանր չեմ (հազիվ քառասունհինգ կիլոգրամ՝ այտուցներն էլ հետը), հետո էլ մտածում եմ, որ ինձ ծառայելով իր ապագա երջանկությունն է ուզում վաստակել։ Դե ինչ կա որ, թող այդպես լինի։
Մյուս կողմից էլ կինս՝ Էուֆեմիան, համարյա ուրախությամբ է տառապում ինձ համար ու պատրաստ է ավելի տառապել սեփական խղճի առաջ առանց զղջումի ապագան վայելելու համար։
Այնուհանդեձ խոսոտվանում եմ՝ կգերադասեի, որ նենգ ու ստոր լինեն։ Նրանց մտադրությունների ազնվությունը, նրանց նրբազգացությունը հաճախ իմ ամենաբիրտ դահիճներն են, և քանի որ անընդունակ եմ ըմբոստանալու այն բանի դեմ, ինչ անկասկած հաջորդելու է մահվանս, հաճախ, օրինակ, ստիպված եմ լինում մոտ կանչել փոքրիկ որդուս՝ իմ միակ զավակին, ու սովորեցնել, որ պետք է սիրի, որդիական հարգանք տածի այն մարդու հանդեպ, որը շուտով նրա համար երկրորդ հայր է լինելու, պետք է հնազանդվի նրան ու իրենից դժգոհելու պատճառ չտա։ Ասում եմ նրան․
— Կառլո՛ւչչո, թանկագի՛նս, ահա ձեռքերդ կեղտոտ են։ Ի՞նչ ասաց երեկ հորեղբայր Ֆլորեստանոն, երբ քթիդ վրա թանաքի հետք նկատեց։ Ասաց․ «Լվացվի՛ր, Կառլո՛ւչչո, թե չէ քեզ բանտարկել կտամ»։ Բայց չէ որ դա ճիշտ չէ, հորեղբայր Ֆլորեստանոն կատակում է։ Մեր օրերում վաղուց կեղտոտ ձեռքերով երեխաներին բանտ չեն ուղարկում, բայց դու բոլոր դեպքերում լվացվիր, որովհետև հորեղբայր Ֆլորեստանոն մաքուր երեխաների է սիրում։ Նա շատ բարի է ու քեզ շատ է սիրում, մանկի՛կս, բայց իմացիր, որ դու էլ պետք է սիրես նրան, պետք է հնազանդվես ու միշտ այնպես անես, որ գոհ մնա։ Հասկացա՞ր, տղա՛ս։
Հետո սկսում եմ գովել այն մանր-մունր նվերները, որ Էուֆեմիային սիրաշահելու համար բերում է երեխային։ Խեղճ փոքրիկս հետևում է խորհրդիս ու արդեն պաշտում է նրան։ Օրեր առաջ, զորօրինակ, Ֆլորեստանոն նրան զբոսանքի էր տարել ու վերադարձին ծիծաղելով պատմեց, թե ինչպես է արևոտ հրապարակով նրա հետ կողք կողքի քայլելիս Կառլուչչոն ճիչ արձակել, կանգ առել ու վշտացած հարցրել․
— Ցավեցրի՞, հորեղբա՛յր Ֆլորեստանո։
— Ո՛չ, Կառլո՛ւչչո, այդ ի՞նչ ես ասում։
Իսկ որդիս միամտորեն պատասխանել է․
— Հենց նոր տրորեցի ստվերդ, հորեղբա՛յր Ֆլորեստանո։
Դե չէ, ո՛չ այդ աստիճանի, խեղճ փոքրիկս։ Համա թե հիմարիկն ես։ Ստվերը կարելի է տրորել։ Հորեղբայր Ֆլորեստանոն ու մայրիկը մի օր կտրորեն հայրիկիդ ստվերը՝ վստահ լինելով, որ չեն ցավեցնում, քանի որ կենդանի ժամանակ հոգացել են նրա ոտքն անգամ չտրորելու համար։
Քաղաքավարության ինչպիսի՜ մրցություն է տիրում երեքիս միջև։ Եվ ի՜նչ նրբակիրթ ամուսնյակ է բաժին ընկնելու կնոջս։ Ես՝ թշվառ հիվանդս, կուզեի անձնատուր լինել իրերի ընթացքին, մինչդեռ ստիպված եմ դիմադրել, որպեսզի հնարավորինս քիչ հենվեմ նրանց վրա, որոնք հակառակ դեպքում ինձ ավելի մեծ խնամքով ու հոգատարությամբ կշրջապատեին։ Դա ինձ միայն նողկանք է պատճառում, երբեմն էլ՝ սարսափ։ Գուցե սխալվում եմ, բայց նուրբ քաղաքավարության ու անվերջ ծեսերի այս ներկայացումը մահվան շեմին մի զազրելի խեղկատակության է նման։ Տեսնում եմ, թե ինչպես են դեղին ձեռնոցներով ու ծայրահեղ սիրալիրությամբ ինձ հրել մինչև այդ շեմը, և այժմ թվում է, թե կռացել ու նրբագեղ ժպիտով ասում են․
— Անցե՛ք, խնդրեմ։ Բարի ճանապարհ։ Համոզվա՛ծ եղեք, որ միշտ կհիշենք ձեզ։ Ձեզ, որ այդքան բարի, ուշադիր ու շրջահայաց էիք։
Ինձ սովորեցրել են, որ պետք է անկեղծ լինել։ Անկե՞ղծ։ Բայց անկեղծությունն ինձ համար այս իրավիճակում անկասկած սպանելը կլիներ։ Աստված չանի։ Ի՞նչն է ինձ ետ պահում։
Լուրջ խոսենք։ Եթե հավատ չունենայի, եթե չհավատայի Աստծուն, եթե փոխարենը կարծեի, որ մահը վերջն է ամեն բանի, և որ մահից հետո անդունդն ինձ չի կլանի, կարծում եք չէի՞ սպանի Ֆլորեստանոյին։
Երբեմն, երբ գիշերն անքնության պահերին մտածում եմ, որ նա պառկելու է իմ անկողնում, իմ փոխարեն՝ տիրական իրավունքով կնոջս ու ինձ պատկանող իրերի նկատմամբ, երբ մտածում եմ, որ կողքի սենյակում որդիս՝ իմ խեղճ որբուկը, երբեմն արտասվելու է իր ակնողնում ու մայրիկին կանչելու, իսկ կինս ցանկանալու է գնալ տեսնել, թե ինչու է արտասվում մեր փոքրիկը, նա գուցե ասի․ «Դե լավ, սիրելի՛ս, թող լաց լինի, վեր չկենաս անկողնուց, կմրսես»,— երդվում եմ, որ կսպանեի Ֆլորեստանոյին։
Փոխարենը ամեն գիշեր, պատուհանի մոտ նստած, լուռ ու երկար նայում եմ երկնքին։ Հեռվում մի փոքր, շատ փոքր աստղ կա, որին հառում եմ հայացքս ու երբեմն հառաչելով ասում․
— Սպասի՛ր ինձ, գալիս եմ։
Իսկ Էուֆեմիային, որ ազատամիտ հոր զավակ է ու չի հավատում Աստծուն, հաճախ կրկնում եմ․
— Հիմա՜ր, հավատա՛։ Աստված գոյություն ունի։ Եվ պետք է շնորհակալ լինես նրան, գիտե՞ս։ Պետք է շնորհակալ լինես։
Էուֆեմիան այնպես է նայում, ասես տարօրինակ համարի, որ ես՝ Լուկա Լեուչիս, կարող եմ նման բաներ ասել։ Ես, որ նրա կարծիքով այլևս հավատալու կարիք չունեմ, քանի որ Աստված անարդար է վարվում ինձ՝ այսքան շուտ մահվան տանելով։ Բայց, եթե սիրում է Ֆլորեստանոյին, շնորհակալություն կհայտնի Աստծուն, երբ այս էջերը ձեռքն ընկնեն։
Լավ եմ ըմբռնում, որ միակ փրկությունս շուտ մեռնելն է։ Հաճախ տեսնում եմ, թե ինչպես է Ֆլորեստանոն աչքերով ու հառաչներով ջանում կնոջս մասնակից դարձնել իրեն այրող ցանկություններին։ Խե՜ղճ մարդ։ Երևակայում եմ, թե ինչպես է կինս խարտյաշ գլխուխը նրբորեն հակել նրա լայն կրծքին ու թեթև հպումով շոյում է` մատներով ոլորելով նրա փարթամ, կարմրավուն բեղերը․․․ Օ՜, ցանկասիրություն։ Դու էլ համբերիր, իմ թանկագին Էուֆեմիա, և շուտով նույն քնքշալի բառեր, որ գիշերը գրկիս մեջ ասում էիր ինձ, կասես նրան՝ հազիվ նկատելով, որ իմ փոխարեն ուրիշն է։
— Սիրելի՛ս, թանկագի՛նս․․․ այո՛, այո՛․․․ սիրելիս, սե՛ր իմ․․․
Այս մտքերը ծիծաղ են շարժում։ Այդժամ երկուսն էլ ապշահար հարցնում են, թե ինչի վրա եմ ծիծաղում։ Ես մի որևէ կատակով գլուխս ազատում եմ, իսկ Ֆլորեստանոն նկատում է․
— Դու մինչ օր ծերության, թանկագի՛ն Լեուչի, այդպես զվարճասեր էլ կմնաս։
Բայց հաճախ չի հաջողվում զվարճասեր լինել, ինչպես բարեկամս է ասում։ Երբեմն զվարճախոսություններս խայթող երանգ են ստանում, ինչը նեղություն է պատճառում կառքում իմ կողքին նստած Ֆլորեստանոյին։ Ասում եմ նրան․
— Եթե դրությունս այսչափ տխուր չլիներ, կառաջարկեի, որ մի պահ քեզ իմ տեղը դնեիր։ Վտտահեցնում եմ, որ կյանքն այս կողմից դիտելը քեզ վրա նույն անսովոր ազդեցությունը կունենար։ Տեսնել, թե ինչպես է այն շարունակվելու ուրիշների համար, ունենալ շուտով, գուցե հենց այդ մասին խոսելու պահին այն լքելու համոզվածությունը ու մտածել, թե ինչ են անելու մյուսները, երբ չլինես։
Պարզ եմ խոսում, բայց Ֆլորեստանոն անտեղյակ է ձևանում։ Իսկ ես շարունակում եմ․
— Թանկագի՛ն Ֆլորեստանո, ես գիտեմ, թե, օրինակ, ինչպիսի ծաղկեպսակ ես դնելու շիրիմիս, երբ հողի տակ լինեմ։
Ֆլորեստանոն ընդհատում է ինձ, և ես լռում եմ, հետո այսպես նվաղ, գունատ ու հիվանդոտ մի կողմ եմ քաշվում և Ջաննիկոլոյի ընդարձակ ծառուղիների կողքով անցնող կառքի անկյունից դիտում մայր մտնող արևը, կյանքը, որ ճաշակելու են ուրիշները (ի՞նչ հոգ, եթե անգամ դառն է), կողքիս նստած ու հառաչող այս թինկեղ, ցասկոտ մարդուն, պատկերացնում եմ տանը սպասող կնոջս, որը նույնպես հառաչում է, ու առանց ինձ մնացած երեխայիս, որը մի օր (շուտով) էլ չի հիշելու՝ ով էի կամ ինչպիսին էի։
— Հայրի՛կ․․․
Իսկ Ֆլորեստանոն շրջվելով կոպիտ կպատասխանի․
— Հը՞, ի՞նչ ես ուզում։
Մորդ ամուսինն է, Կառլո՛ւչչո, թեև քո իսկական հայրիկը չէ։ Պատկերացնո՞ւմ ես։ Եվ այնուհանդեձ կյանքը, Կառլո՛ւչչո, այնքան գեղեցիկ է․․․ այնքան լիառատ․․․
Թարգմանությունը իտալերենից՝ Լուսինե Աբովյանի
