Անդրո Դադիանիին
Առաջ։
I
Մտնում եմ տուն, դուռը հետևիցս փակում եմ ու կողպում։ Կողպում եմ ցանկացած բաց մնացած դուռ, ուր էլ լինեմ, երբ էլ մտնեմ։
Ծավալուն ու դատարկ տարածության մեջ կանգնած է մոռացված մի բարձրահարկ՝ հյուրանոց, ուր այլևս ոչ ոք չի ապրում։ Դատարկությունը ներծծված է տոթով ու միզահոտով, անծայր մակերեսը ճեղքած՝ կանգնել եմ ավազաթմբերի վրա, տեղերի, որոնց փոխարեն պիտի ծառեր լինեին ու անվերջ գարուն։ Հյուրանոցում այլևս ոչ ոք չի ապրում․ նրանք մի մարդու պես հեռացան աշնանը։ Գնացին առանց հետ նայելու ու տեղյակ պահելու։ Քայլերգի ներքո, երևի․ ձայների անհարմարությունն ու չխոստովանված հաճույքն ուժով մոռանալու պատճառով հիշողությունս լրիվ ցնդել է։ Վերջում հեռացա և ես։
Միգուցե ամեն ինչ հնարում եմ։
Միգուցե հիմա խաբում եմ։
Վերջին հարկի միակ համարում ես ապրում էի անտեսած ընտանիքիս հետ։ Տեղն ամայանում ու միաժամանակ վերականդանանում էր, երբ ցերեկներն ինձ այցելում էր իմ ընկեր Մ․-ն։
II
Ես մի ծառ էի, նա՝ ժայռի բեկոր։ Ինձ իրեն կոտրել էր տալիս։ Բարձրանում էի ու կանաչում, չէի վախենում ու չէի կասկածում։
III
Դուռ, դռան զանգ։ Միջանցք, միջանցքից՝ հյուրասենյակ ու խոհանոց, առաջինից՝ միջանցք դեպի ննջարան, վերջինից էլ՝ ննջարան սարքած պատշգամբ։ Թուղթ, ապակի, փայտ, պլաստիկ, երկաթ, կաշի, տարանյութ Մ․-ն, որ իր անարգել հոսքով լցնում է դատարկությունն ու ոչ մի հետք չի թողնում։ (Ձեռքիցս քաշում է, առաջարկում հյուրանոցի տարածքից հեռանալ, որովհետև պահակակետում մեզ նկատել են)։ Մի ամբողջ պահարան՝ լի սկավառակներով ու ժապավեններով։ Մեծ մասը նետել եմ աղբահորը, այսինքն՝ ինձ արմատախիլ եմ արել նրա տաքուկ գրկից ու ընկել անորոշության միջանցքի երկայնքով։ Գլխիվայր։ Նամշահոտ միջանցքում ընկած եմ գլխիվայր, ու աչքերս բաց են։ Նա չի խոսում։ Նա էլ երբեք չի խոսի։ Նա չկա։ Նրան աշխարհի էլ ոչ մի կետում չեմ գտնի։ Ես նրան աղբահորն եմ նետել, ու վազում եմ, վազում եմ նրան ընդառաջ։ Նա ժայռ է, նա չի մոտենում։ Վերադառնում եմ, բայց անիմաստ։ Դատարկությունն ավելի դատարկ է, իսկ ցերեկվա արևը՝ նույնչափ մութ, որքան հյուրանոցից դեպի արևմուտք փռվող ճանապարհն ու հյուրանոցը ննջարանին կապող միջանցքը։ Որով վազում եմ, վազում եմ նրան ընդառաջ՝ դեպի պատշգամբ։ Մթության վախից, նրան կորցնելու տագնապից։ Գաղտնիքիս ծանրությունից։ Նա ինձ իր գիրկն է առնում, ու ես վերջապես ժպտում եմ։
IV
Հյուրանոցի տեղանքից հեռանում ենք, քայլելիս զսպում եմ դեմքս ճանկռելով քորելու ցանկությունը։ Տունդարձի ճանապարհին քնում եմ։
Հետո։
V
Գնացքում հանկարծահաս մտքից վեր եմ թռչում, արագ բացում եմ պայուսակը, որպեսզի համզովեմ՝ պահանջվող թղթերը վերցրե՞լ եմ, թե՞ ոչ։ Քրքրում եմ պայուսակս ու գտնում թղթապանակների արանքում մնացած անձեռոցիկի մի կտոր, որի վրա գրված էր հետևյալը —
« Հուլիսի 1 —․
Երկու սև հաց
1 կգ խոզի միս
լվացքի փոշի ս/ս․
սուրճ
անձեռոցիկ»։
Մտաբերում եմ, որ Մ․-ն իր վերջին գործողումից նախորդ օրն էր վերադարձել՝ ուրբաթ օրը, ու շաբաթ օրը նրա համար վերադարձի ընթրիք պիտի սարքեի։ Հունիսի սկզբին խանութը, որը Մեծամորի առաջին ու միակ սուպերմարկետն էր, փակել էին։ Նա հենց այնտեղից էր ինձ խնդրում գնումներն անել, որովհետև լվացքի փոշին ավելի էժան էր, հացը տեղում էին թխում, ու այն շատ մոտ էր շուկային (բազարին)։ Ամեն շաբաթ օր՝ կեսօրին մոտ, դուրս էի գալիս տնից ու շրջանցում նրբանցքի երկայնքով շարված կրպակները ու հինգ թե վեց կիլոմետր քայլելով՝ հասնում նախ բազար, հետո՝ «սուպերմարկետ» (մարդիկ բառն ընդգծված շեշտադրմամբ էին արտասանում, որովհետև գյուղաքաղաքի համեմատ այդ կետը ըմբոստանում էր, լայնանում, ընդլայնվում էր ու ընդարձակվում, դառնում մի Ամերիկա, որի մասին անրջում էին բոլորը)։ Բազարը եզրագծված էր ծանծաղ ջրի առվակներով, որի երկայնքով իրար կողք կողքի, քաղաքակիրթ կերպով շարված էին սնունդն ու հիգիենիկ պարագաները, ստվարաթղթի վրա դրված հոտած ձկներն ու ներմուծված ալկոհոլը, խաղալիքներն ու կովերի կտրած գլուխները։ Սրանք ասես նոր տարվա ժամանակ շքամուտքերը զարդարող գունագեղ լամպեր լինեին կամ գիշերը տեղացող առատ ձյան փաթիլներ, միսը ծանոթ մարդուց առնելու հիշեցում, ուղենիշներ, որոնք անշտապ հասցնում էին աչքի առջև միսը կացնատող հարևանի կրպակը։ Հայացքս կտրում եմ կտրած գլուխների շարքից ու հայացքս ուղղում ինձ արդեն ժպտացող մսագործին։ Կացինը ձեռքին, կազմ-պատրաստ, ժպտում եմ ի պատասխան։ Խոզի միս, մեկի փոխարեն երկու կիլոգրամ․ Մ․-ն միայն ուրախ կլինի։
Նա կացնատում է։
Ես վճարում եմ։
Մտնում եմ սուպերմարկետ։ Առաջինը վերցնում եմ սուրճը․ այն այստեղ վաճառում են ապակե տարաներով, երեք հարյուր հիսուն գրամ ավելի։ Մ․-ն օրական խմում է վեց բաժակ սուրճ, երեք գդալ շաքարով։ Գնածս ոսկեգույն տարան,— հենց ոսկեգույն, — նրան կդիմանա առավելագույնը երկու շաբաթ։ Լվացքի փոշին սև-սպիտակ հագուստի համար է․ Մ․-ն հրաժարվում է գունավոր շորեր հագնել ու նույնիսկ տանը նախընտրում է կիսապաշտոնական տեսք ունենալ, թեև նրա աշխատանքն իր առջև որևէ սահմանափակում չի դնում։ Կանաչիի համար նախապես վճարում եմ բանջարեղենի հեռավոր բաժնի դրամարկղում․ Մ․-ն հրաժարվում է բանջարեղենից ու բողոքում, երբ ափսեում բանջարեղենն ավելի շատ է լինում, քան միսը։
Ծանր տոպրակներով դուրս եմ գալիս սուպերմարկետից ու հինգ կիլոմետր երկարությամբ ճանապարհն անցնում կենտրոնական փողոցով։ Շաբաթ-կիրակի օրերին այն մարդկանցով ծանրաբեռնված չէ, սակայն նկատվում են հատուկենտ ծանոթները, որոնք գիտեն, որ մեր տանը մենք երկուսով ենք, ու ես ավելի քիչ եմ սնվում, քան Մ․-ն։ Կատակում են, որ ես իմ յարին լավ եմ պահում։ Թեթև ոգևորությում եմ զգում նրանց ասածից, անգամ հպարտանում։ Բայց շոգ է՝ քառասուն աստիճան, քրտնում եմ ձիու նման, քայլելիս մեջս ծռվում է, պարանոցս՝ ձգվում առաջ, ուստի ծանրության ցավն ու ձգվող ժամանակը մոռացնել են տալիս հպարտությանս առիթը։ Ես իմ Մ․-ին լավ եմ պահում ու աշխատում եմ նրա համար։ Բա էլ ո՞ւմ։
Հանդարտ քայլքի դեպքում քսան րոպեում հասնում եմ տուն։ Արագ-արագ ապրանքը դասավորում եմ սառնարանում։ Հարևան սենյակում Մ․-ն հեռուստացույց է նայում, գիտի որ տանն եմ, բայց դեռ անունս չի տալիս։ Լվանում եմ ձեռքերս առաջին հարկի լոգարանում, ու երբ ուզում եմ բարձրանալ երկրորդ հարկ, սենյակից գոռում է, որ իրեն սուրճ մատուցեմ։ Ու ոչ թե եռացրած ջրով (որպեսզի գազօջախի մոտ երկար չկանգնեմ), այլ ինչպես հարկն է։
Միշտ է այդպես — հանգստյան օրերի գնումներից հետո պառկում եմ քնելու, արթնանում եմ ու միանգամից սկսում ընթրիք պատրաստել։ Կերակրում եմ նրան, վերջում սնվում եմ ես։ Շորերը լվանում եմ՝ սկզբում նրա, հետո՝ իմ։ Մաքրությամբ եմ զբաղվում՝ սկզբում հավաքում եմ նրա սենյակը, հետո իմ։
Գալիս է երկուշաբթին։ Արթնանում եմ նրանից շուտ, նախաճաշ եմ պատրաստում, ու մինչ նա ծանր-ծանր քայլերով կիջնի առաջին հարկ, ես հասցնում եմ լվացվել, հագնել աշխատանքային շորերս ու շարժվել դռան կողմ։ Յուրաքանչյուր գործողության համար ունեմ երկու րոպե։ Արդեն պիտի դուրս գամ, երբ կանգնում է իմ թիկունքում ու հրամայական տոնով անունս տալիս։ Կանգ եմ առնում։ Հայացքս առաստաղի մակերեսով սահեցնելով՝ դանդաղ շրջվում եմ։ Պատվիրում է գնել ինչ-որ բաներ ու պահաջում չուշանալ։ Ամեն երեկո տանն եմ լինում ժամը տասին։ Կերակրում եմ սկզբում նրան, հետո՝ ինձ, շորերն եմ արդուկում՝ սկզբում նրա, հետո՝ իմ։ Նստում եմ կողքին, հարցնում անցնող օրվա մասին։ Գլխով է անում, բայց չի խոսում։ Իսկ ես ծլվլում եմ, պատմում աջուձախ, հրում նախադասություններ, ստիպված ծիծաղում ու անհիմն փնթփնթում։ Ոտքի կանգնած՝ պտտվում եմ շուրջը, սեր խոստովանում առօրյա նախադասություններով։ Շոյում եմ, գովում եմ, երգում եմ, պարում եմ, բերում եմ, տանում եմ, հոտոտում եմ, ու միայն հոտի բացակայությունից գլխի ընկնում, որ արդեն երեք տարի է, ինչ Մ․-ն մեռել է։ Ու երեք տարի է, ինչ ես Հայաստանում չեմ ապրում։ Ես ապրում եմ Շվեդիայում՝ երկհարկանի մեծ առանձնատանը, ուր ձայնս կտրում-անցնում է լռության միջով ու որևէ երկրորդ ձայնով չի ընդհատվում։ Իմ ձայնը չի լռեցվում, իմ ձայնը չի լռում։ Լսվում է սառնարանի դռռոցն ու եթե հեռուստացույցը միացված չէ՝ նաև ժամացույցի չխկչխկոցը։ Գրողի տարածն ավելի երկար դիմացավ, քան Մ․-ի սիրտը։ Հայացքս խաղասենյակի առաստաղի վրայով սահում է ու հառում բազմոցին, որի վրա Մ․-ն նստում էր ու ոտքերը դնում սեղանին։ Իսկ սեղանի շուրջ մրգեր էին, ընդեղեն, հանքային ջուր ու խմած սուրճի բաժակները (Հունսաստանից էի բերել, նրա պատվերով)։ Նայում եմ դռան կողմ։ Պիտի քնեմ։
VI
Շորերս հանում եմ սենյակի մթության մեջ ու սկսում եմ ծիծաղել ժամանակին մի հայտնի կատակի վրա՝ ամուսինը շատախոս քնոջը խնդրում է ձայնը կտրել ու քնել, իսկ վրդովված կինը պատասխանում է․ «Կքնեմ, բայց ձենս չեմ կտրի»։ Իմ ձայնը չի ընդհատվում, այն չի լռեցվում։ Ես Մ․-ին ճանապարհ եմ դրել չկերած ուտելիքի ու չարդուկած հագուստի մասին իմ մշտական փնթփնթոցներով, կշտամբանքով, որ ափսեի մեջ է թողել կտրատած (ու թանկ) դեղին պղպեղի բարակ շերտերը, որ խաղասենյակում ծխում է ու չի թողնում պատուհանները բացել։
Պառկում եմ։
Վազում եմ։
Ժամը մեկից քսան րոպե է անցել, մարմինս թմրում է, սկսում մրսել։ Գլխով անցնում եմ վերմակի տակ։ Հաջորդ օրը պիտի «Երեկոյան Երևան» ու «Ավանգարդ» թերթերի՝ 99 թվի հունվարի համարները ստուգեմ․ գուցե Մ․-ի մասին մի տեղեկություն գտնեմ։
VII
Ես երեք տարեկան եմ, նա՝ քառասուներկու։
VIII
«Փրկեք մեր հոգիները» կատակերգության երեսունվեցերորդ րոպեում Մ․-ն տարօրինակ մահով ընկնում է «Արմենիա Մարիոթ» հյուրանոցի շքասրահում՝ բոլորի աչքի առաջ։ Ցնցվելու, ծամածռություններ անելու, անհեթեթ երաժշտության տակ ընկնելու ու շունչը փչելու ընդհանուր տեսարանը տևում է քառասունհինգ վայրկյան։ Ընկած մնում է ևս երեսուն վայրկյան, նրա չնչինությունն ընդգծվում է շքասրահի շքեղ կահավորանքով ու նրան ընդգրկած տարածքի մեծությամբ։ Մահն ընդհատվում է մթնացմամբ։ Մթնանցումն ուղեկցվում է ծիծաղով։ Մթնանցմամբ Մ․-ն դադարում է լինելուց, ու բոլորն իսպառ մոռանում են, որ նա երբևէ գոյություն է ունեցել։ Ջնջվում է։ Անէանում է։ Չի էլ եղել։ Գլուխս բարձին սեղմած՝ ոռնոց եմ արձակում ու կտրուկ լռում։
IX
Թերթերում նրա մասին որևէ բան չեմ գտնում։
Սոված եմ։
Գնում եմ խոհանոց, հանում եմ նախապես պատրաստած խոզի միսը, դնում թավայի մեջ, առանց որևէ համեմունքի տապակում։ Կողքի յուղաշերտը չորանում է, բայց չեմ հանում։ Ծամում եմ՝ արմունկներով ծանր հենված սեղանին։ Չոր միսը դանդաղ ծամում եմ, վրայից ջուր խմում։ Բաց պատուհանից խոհանոցում մի ճանճ է հայտնվում, որ նստում է հացամանի վրա։ Սատկացնել չեմ կարողանում, ուստի նախընտրում եմ արհամարհել։ Միջատն ասես ռադիոգովազդ լինի, որն ընդհատում է Մ․-ի անհեթեթ մահվան մանրամասների մտաբերումները։ Շքասրահում կար առնվազն տասը մարդ, նրանք ծիծաղում էին մեռնող մարդու վրա։ Մեկը աչքերը լայն բացեց, երկրորդը երրորդի ծիծաղից սկսեց փռթկալ, չորրորդը մատն է տնկել մեռնողի վրա, հինգերորդը՝ ձեռքը։ Ոտքերի վրա ամուր կանգնած են, բայց տեսնում եմ, որ թեթև քայլերով մոտենում են, փորձում ավելի ուշադիր նայել մարող հայացքի թեթևությունը։ (Վրաերթների ժամանակ անցնող ավտոբուսում բոլորը մի մարդու պես պատուհաններից նայում են դուրս ու փորձում պարզել՝ զոհեր կա՞ն, թե՞ չէ։ Հիասթափված հետ են շրջվում, որովհետև բոլորը ողջ են։ Իսկ ես նստածս տեղում քնել եմ հոգնածությունից)։ Ծանր խալի, մեծ սեղան, շրջանակած թանկարժեք կտավներ, ջահեր, թավշե վարագույրներ ու մեռած հանգամանք։ Խանգարիչ նյուանս։ Կարճացող օր ու սառող եղանակ։
XI
Հուլիսից սկսած՝ բարդերը հայտարարում են իրենց աշնանային համերգաշարի ամսաթվերն ու ավելացնում, որ բոլոր համերգները տեղի են ունենալու Բաբաջանյանի համերգասրահում։ Սովորաբար ռադիոյով հնչող այս գովազդին հաջորդում են տարբեր հայտարարություններ՝ համայնքային շաբաթօրյակից մինչև կորցրած իրերի մասին հաղորդումներ։ Երբեմն պատահում են հայտարարություններ կորած մարդկանց մասին։ Սովորաբար նրանք տնից դուրս են գալիս ու էլ չեն վերադառնում։ Նրանց վերջին անգամ տեսնում են փողոցներում։ Նրանք միշտ ունենում են ֆիզիկական կամ մտավոր թուլություններ, ունեն հստակ ճանաչելի նշաններ։ Հնարավոր բոլոր մակերեսներից Մ․-ն անհետանում է անհոգաբար ու միանգամից՝ առատաձեռնորեն սփռելով շփոթմունք ու տարակուսանք։ Իրեն հիշեցնել է տալիս կենտրոնական փողոցով քայլող ամեն մարդու միջոցով, որոնք ունեն երկար մազեր, նշաձև աչքեր, խալեր, հետքեր կամ պեպեններ, կարողանում են ժպտալ, սիրում են կատակներ անել, տառապում են ճարպակալումից, ունեն ինչ-որ երևակայություն ու ամառվա շոգին շարունակում են երկարաթև հագնել։ Նրանք շատ են, ամենուր՝ տարատեսակ հերթերում, շինհրապարակներում, գրադարաններում, ընտրատեղամասերում։ Գերեզմանատներում էլ — շիրմաքարերին պատկերված մարդիկ հանկարծ դառնում են Մ․-ի դիմակները, որոնք նույնքան տարօրինակ ու անհասկանալի են, որքան այն, որ մարդիկ ծիծաղում են մահվան տեսարանի վրա՝ մեռնողի դեմքին։ Սրանց գումարվում են դրանց շուրջը կանգնած մարդիկ, որոնք շարունակ լռում են ու գործողություններում դառնում ավելի կայուն ու դանդաղ․ կանգնում են ավելի կանգուն, գիտակցում են, որ տխուր են, ավելի լուռ են, լուռ, ու սևը, — սևը, — դառնում է ավելի սև։ Նրան հաջորդած մթնանցումից էլ սև։ Աչքերս փակելուն հաջորդող սևից էլ սև։ Մ․-ի մահը մի սև էր, որում շլացնող լույսով վառվեցին խոշտանգված կամ կորածների խզբզված դիմագծերի առօրեականությունն ու հասարակությունը, դրանց ուղեկցությամբ պար գալս ու ծիծաղելս, սիրով զբաղվելս ու հարդարվելս։ Երբեմն դառնում եմ նրան շրջապատած զվարճախոս թափորից մեկը, կես վայրկյան անց՝ նրան իմ վրա առած ծանր խալու մի նախշ, հետո՝ անտարբեր օպերատոր կամ դեսպոտ ռեժիսոր։ Ի վերջո դառնում եմ պատ՝ կայուն ու հարթ պատ, որով Մ․-ն մագլցում է, մագլցում, բայց սայթաքում է ու ընկնում։ Արդեն երեք տարի շարունակ։ Ինձ չեն փլուզում ո՛չ անձրևները, ո՛չ էլ աչքիս առաջ գնդակահարվողները։
XII
Ճաշում ենք չորսով՝
հայրս,
մայրս,
եղբայրս ու
ես։
Սենյակն իր մեջ է առնում նախ ճարպոտ փորը, հետո նրա աննշան մնացածը։ Նստում է սեղանի գլխին։ Մատուցված է տապակած խոզի միս ու աղցան։ Լուռ ճաշում ենք, ունենք երեսուն րոպե, որովհետև երեկոյան ֆիլմը բաց չպիտի թողնենք։ Նա ուտում է իրենը, իսկ ինձ կշտամբում են, որ ուտելիքը բերանումս եմ պահել։ Որոշ հարվածներ եմ ստանում գլխիս, բայց ցավ չեմ զգում, որովհետև Մ․-ն ինձ է նայում։ Առանց ծամելու կուլ եմ տալիս, չեմ հասկանում՝ կերա՞, թե՞ չէ։ Բակում աղմկում են։ Հարևանն իր ավտոտնակից համառորեն շարունակում է հարևանի անունը գոռալ։ Նրանք կանգնում ու սենյակից դուրս են գալիս․ «Մինչև վերջին պատառը չուտես, սենյակ չգաս»։ Դուռը փակում են վրաս։ Մ․-ն դանդաղ ոտքի է կանգնում, երկու հսկա ձեռքերով հենվում սեղանին ու սառը ժպիտով դեպի ինձ ձգվելով՝ քարանում։ Ծուռ մի ծիծաղ է հագնում․ «Քոնն էլ ուտե՞մ, թե՞ կվերջացնես»։ Կտրանցում։ Չորսով նստած ենք բազմոցին, հեռուստացույցով ոստիկանական հաղորդում նայում․ «2001-ի այս օրերին Երևանում լուրեր են տարածվել, որ մի մոլագար դրոցներից երեխաներ է առևանգում։ Աղմուկի պատճառը Երևանի շենքերում փակցված, հինգ անգամ դատապարտված այս մարդու լուսանկարն է։ Մարդը երկու շաբաթ առաջ փախել է Նուբարաշենի հոգեբուժարանից։ Ոչ ոք նրա տեղը չգիտի։ – Մեր դասատուն ասել է, որ ձեր ծնողներին ասեք, թող գան, ձեզ տանեն։ Կամ թե․․․ չէ չէ․․․ դուք զգուշացեք․․․ որո․․․ որովհետև երեխաներին գողանում են։ – Հեռուստացույցով ցույց են տվել, որ գժանոցից գիժ է փախել․․․ և երեխաներ է տանում։ – Մի հատ աղջիկ ա գողացել մանյակը․․․ – Ընկերոջս դպրոցից աղջի․․․ տղա են գողացել, պոչկեն հանած։ – Տանում են օրգանները հանեն, հարուստի երեխեքին են վաճառում, որ իրենց բուժեն։ – Մինչև հիմա երեխային չեմ կարողանում էդ վախը հանեմ միջից։ – Հարկադիր բուժման մեջ գտնվող ․․․ Արտշույա Ռուբենի Հակոբյանը փախել է հոգեբուժարանից, և նրա նկատմամբ հայտարարված է հետախուզում, որը ոչ մի կապ չունի ձեր ասած․․․ մանյակի կամ երեխաներին հետամուտ լինելու կամ որևէ այլ բանի հետ։ Նա բոլորովին այլ կարգի․․․ հետախուզվող է․․․»։ Մ․-ն նստած է աթոռին, հյուրասենյակի հենց մեջտեղում՝ աթոռը դեպի ինձ ուղղած։ Ժպտում է, սպասում, թե երբ պիտի ճչամ։ Ծանր հետույքից ու հսկայական ազդրերից, որոնց վրա տաբատի կարերը ուր որ է՝ պիտի պայթեն, աթոռը հազիվ է դիմանում։ Կտրանցում։ Գովազդում են․ «Նոր հազարամյակի հույսը․ երիտասարդ երգչուհի ․․․-ն և իր դեբյուտային «Սով» ալբոմը։ Տեղեկությունների համար զանգահարել ․․․ հեռախոսահամարով։ Ուշադրություն․ անօրինական բազմացումն ու վաճառքը խստիվ արգելվում են և պատժվում Օրենքով։ Ֆիլմը/ալբոմը նախատեսված են միայն առտնին դիտման համար»։ Մ․-ն փայլում է, երբ լսում է «Ուշադրություն», «արգելվում է», «պատժվում է Օրենքով» արտահայտությունները, կրկնում իր ձայնով ու նայում ուղիղ աչքերիս։ Վրաս հռհռալուց հետո շեղում է ուշադրությունս գլոբուս դարձած որովայնը շոյելով, որն ասես դրված է ազդրերին։ Աշխարհում ուր էլ լինեմ, փողոցում գտած մեռած մարդկանց կամ որոնվող հանցագործների ու անհետ կորածների մասին հայտարարությունները հետապնդելու են ինձ։ Խոսողի դաժան ձայնի դադարներում որսալու եմ Մ․-ի ծանր շունչն ու հեգնական ժպիտը։ Այդ նույն ժպիտով զինվել են շքասրահում հանդիպող անհաշվելի մարդիկ, երբ իմանում են, որ մեռնողը հիվանդ էր անհեթեթ հիվանդությամբ, որը կբուժվեր, եթե դիմեր օգնության։ Վերջին աստիճանի ճարպակալում։ Մահանում է չափից շատ ուտելուց։ Ծամում է, կուլ տալիս, կուլ է տալիս առանց ծամելու, կուլ է տալիս ու մոռանում։ Կլանում է առանց ինձ ուշադրություն դարձնելու։ Հաճույքից երբեմն փակում է աչքերը։ Տնքում է ու շոյում ինքն իրեն՝ կախ ընկած կրծքերը, անմազ ոտքերը, ճարպոտած թևերն ու քարացած անդամը։ Ամեն կերպ խուսափում է հագի կեղտոտ շորտերին ձեռք տալուց։ Տնքում է կնոջ պես։ Պահանջում է ավելին, ոտքերով խփում է գետնին, լաց լինում։ Նրա նմանների վրա ծիծաղում են ու ծաղրում, բայց հյուրանոցի այդ համարում՝ վախենում են ու հետը հաշվի նստում։ Նա աճում է, լցվում, ուռում, լայնանում, փշրանքներով աճում է մի հրեշ, որ լափում է սթափության ամեն մարած հույս ու իրականության ամեն մանրումեծ տեսարան։ Մ․-ն կուլ է տալիս կենցաղը, սպառում է ներկան, ծանրացած խցանվում ապագայի ճամփեքին։ Իմ ափսեից է ուտում։ «Ինչքան չաղ լինեմ ես, էնքան նիհար կլինես դու»։ Կրկնում է։ Կրկնում է նաև, որ չի հագենում ու սոված է։ Խնդրում է իրեն օգնել։ Հայհոյում է, կռիվ սարքում։ (Դուռը ոտքով բացում է ներս, սեղմված դեմքով ուտելիք է պահանջում։ «Սոված եմ»։ Նստում է անշարժ, ոչինչ նրա սրտով չէ։ Պիտի միս ուտի, որ հանգստանա։ Թարմ ուտելիքը առատ-առատ դնում եմ դիմացը՝ հյուրասենյակում։ Ծամում է։ Ինձ չի նայում, ես կարծես չկամ)։ Մ․-ն չունի առողջական ոչ մի խնդիր․ նա առողջ է ու պինդ, հյուրանոցի հիմնապատերի պես դիմացկուն ու մշտական ջրի պես աշխույժ։ Փորը չի լցվում։ Տնքում է, սկսում մռնչալ։ Նա իր որովայնն ասես սոսնձել է բարակ մեջքին, ու այտուցված ոտքերն այդ ծանրությանը հազիվ են դիմանում։ Մարդիկ որկրամոլությանը ծիծաղով են արձագանքում, ու ծիծաղը նրա մռնչոցից ավելի բարձր է հնչում։ Ճարպակալումից չէր մեռնի, եթե հյուրանոցի պատերից դուրս չմոլեգներ համաճարակը։ Ախտահարվել էին թոքերը, գրանցվել սրտի անբավարարություն ու շատ չանցած՝ վրա հասել մահը։ Մարդիկ չեն պատկերացնում, որ ճարպակալումից կարելի է մահանալ։ «Իմ տաք ու անուշ գրկից ո՞ւր փախչես։ Մոտս մնա, չգնաս, հա՞։ Մի պատառ էլ դիր բերանս»։ Կտրանցում։ Միջանցքի մթության մեջ ի վերջո սարսափահար ճիչ եմ արձակում ու վազում Մ․-ի ուղղությամբ։ Որովհետև մնացածը քնած են։ Սովորաբար նրանք միշտ քնած են լինում։ Իսկ սա, որ սպասում էր իմ վերադարձին, վերմակը բացում է ու ինձ իր գիրկը կանչում։ Ամուր գրկում է, ճարպի փափուկ ծանրությունից շնչահեղձ եմ լինում։ Խեղդվում եմ նաև մետաղահամ քրտնահոտից, թթվաշ հոտն առնում եմ լոգանքից հետո ու հիվանդությունների ժամանակ։
XIII
«Երեկոյան Երևանում» նրա մասին ոչ մի նոր բան չեմ գտնում։ Նրան միայն երկրպագում են ու շնորհավորում։ «Որ Մ․ Գ․-ն շնորհաշատ դերասան է և լուրջ ուշադրության արժանի արտիստ, հայտնի է բոլորիս։ Անկասկած է, որ մեր առջև օժտված արվեստագետ է, մեծատառով մարդ, քաղաքացի, հ ա յ։ Նրա ֆիլմերն ու ներկայացումները մի ծավալուն կտավ են, ուր յուրատիպ լուծումներով իրար են հյուսվում երգը, պարը, հումորը, մեր առօրյայի ողջ դառնությունն ու մեր սրտերը չլքող անմար հույսը»։ Սպասենք «Փրկեք մեր հոգիները» կինոկոմեդիային, որն էկրան կբարձրանա այս տարվա ամռանը»։
XIV
Ես քիչ եմ ուտում։ Բուսակեր եմ։ Ուտում եմ օրը մեկ անգամ։ Շատ ջուր եմ խմում, որ սով չզգամ։ Հիմնականում ուտում եմ բրինձ, հնդկաձավար ու խաշած մսի անալի մի կտոր։ Պատառը բերանումս՝ մտաբերում եմ, թե ինչի վրա էին ծիծաղում հյուրանոցի բնակիչները․ մի հին ֆիլմում չգնահատված մի կին բանաստեղծ, որ այրի էր, կյանքի բոլոր անհաջողություններում մեղադրում էր որդու կնոջն ու չամուսնացած դստերը։ Քառասունն անց կինը մեկնում է արաբական մի երկիր ու դառնում սեքս աշխատող։ Ընտանիքն ապրում էր Երևանում՝ աղքատության մեջ։ Սառնարանի դատարկության մասին կատակները կրկնվում էին ամեն երրորդ թե չորրորդ տեսարանում։ Մի օր բանաստեղծուհին անհայտ երկրպագուից սիրո խոստովանություն է ստանում։ Սիրտը փափկում է, ինչից շատ չանցած՝ սառնարանը հանկարծ լցվում է առատ ուտելիքով, որդին ու նրա կինը նոփ-նոր շորերով դուրս են գալիս փողոց, յոթանասունն անց մայրը երգելով անցնում է մի սենյակից դուրսը, խոսում ու պարում է ինքնիրեն, վերջապես սկում է ծիծաղել ու պատից կախած ամուսնու նկարին ներում իրեն ժամանակին չսիրելու համար։ Մ․-ն ծիծաղում էր ու սովածներին ծաղրում․ ակնածանքով նայում իր ուռած հարստությանն ու ինձ աչքով անում․ «Դու ինձ դրանց օրին չես գցի, չէ՞։ Եթե ես մեռնեմ, քեզ ոչ մեկ չի պաշտպանի»։
Տնքալուց բացի երբեմն հաստատող նախադասություններ է կրկնում․ «Ուժեղ ա, շա՜տ ուժեղ ա։ Միսը լավ ես սարքել, ոնց պետք ա։ Բիբարը մի քիչ քիչ ես արել, մյուս անգամ տեղը տեղին կլցնես»։ «Բիբար» բառը «ռ»-ով էր ասում, հետևաբար ես ատում եմ «ռ» տառը։ Ատում եմ նաև «ու»-ն ու «ուտելը»։ Ուտել չեմ սիրում։ Երբեմն հոտերից ու գույներից հետ եմ տալիս։ Երբեմն արթնանում եմ ստամոքսի սուր ցավով։ Ուզում եմ հետ տալ, բայց ստամոքսս դատարկ է։ Շարունակում եմ նիհարել։ Մ․-ն ուրախությամբ հաստատում է փաստն ու փորով հպվում ինձ։ Թույլ է տալիս այն շոյել ու սեղմել, ձեռքով կամ դեմքիս։ Շքասրահի մի առանձին անկյունում շքեղ հյուրասիրություն էր կազմակերպվել, հյուրերից որոշները եկել էին անվճար սնվելու համար։ Նրանց կարելի է նաև քաղաքի մյուս հյուրանոցներում հանդիպել․ գալիս են ցրված ձևանալով, մոտենում սեղանին, ապա խառնվելով մյուսներին՝ անաղմուկ հեռանում։ Մ․-ի խռխռոցը լսելով՝ շրջվում են, բայց ուշադրություն չեն դարձնում։ Վերադառնում են նրան, ինչի վրա կանգ էին առել, իսկ թիկունքում Մ․-ն խռխռալով ցնցվում է ու անորոշ ձայներ հանում։ Աչքերը ոլորվում են, լեզուն կուլ է գնում։ Նրա շուրջ հավաքված մարդիկ ծիծաղում են ու բաժակ զարկում։ Համավարակը օրական հարյուրավոր մարդկանց կյանքեր է խլում։ Ոստիկանությունն ու Առողջապահության նախարարությունը քաղաքացիներին հորդորում է մնալ տանը։ Առանց դիմակի շրջող մարդկանց տուգանում են, իսկ շքասրահում մարդկանց թիվն աստիճանաբար ավելանում է։
XV
Վախենում եմ։
XVI
Մեկ սենյականոց բնակարանում գաղտնիքներ չեն կարող լինել։ Այլ է հարցն առանձնատների դեպքում։ Չորս-հինգ հոգով ապրում էինք մի տարածքում ու աչքերով նայում իրար հոգու մեջ։ Տարածության բացակայությունից առանց խոսելու լսում էինք իրար մտքերն ու բացառում ցանկացած այլակարծություն։ Իմ ու Մ․-ի կարճատև հանդիպումներն անցնում էին հյուրասենյակում (նրանք աշխատում էին)։ Մենք հյուրասենյակը դարձնում էինք շքասրահ ու զբաղեցնում մեր տեղերը․ ես՝ բազմոցին, նա՝ միջանցքում։ Իմ հրահանգից հետո նա պիտի ներս մտներ ու մեկը մեկին կրկներ իր մահվան տեսարանը։ Ճիշտ պահին պիտի սկսեր ցնցվել, հետո ձայներ հաներ ու միևնույն արագությամբ ընկներ գետնին։ Ես նրան հագցնել էի տալիս հին ու մաշված շորեր, որոնցում մարմինն ընդգծվում էր ու նմանվում կաթսայից թափվող շիլայի։ Քրտնաթոր Մ․-ն այլայլված կիսաքայլերով գրավում էր ուշադրությունս ու կանգնելով սենյակի կենտրոնում՝ սպասում իմ հակիրճ հրահանգներին։ Դպրոց հինգ տարեկանում էի գնացել․ նախքան ընդունվելն արդեն գիտեի այբուբենն ու թվաբանությունը։ Բնական հակում ունեի դեպի ձայներն ու երաժշտությունը։ Տանը միշտ երաժշտություն էր հնչում, սիրում էի ուդ ու ֆլեյտա։ Չէի սիրում հարվածայինները։ Մ․-ն մեռնում էր դրանց անկանոն հարվածների տակ։ Հանրահավաքների ու քաղաքացիական անհնազանդությունների ժամանակ մարդիկ դրանցով դուրս էին գալիս փողոց՝ աղմկելու։ Ոստիկանները նրանց մահակներով մահացնելու են հենց դրանց հարվածների ներքո։ Ամբոխը գոռում է, հայհոյում, թքում, ծեծվում ու սպանվում, հարվածայիններն ընդգծում են միաժամանակ մայթեզրով քայլող մարդկանց անհոգությունը՝ ժամանակն ուշադրությունից բաց թողնելու պարզ որոշումը, որից ծիծաղ է առաջանում։ Մարդիկ ծիծաղում են, փորձանքի ժամանակ՝ ավելի ու ավելի բարձր։ Բարձր ծիծաղել չեմ կարողանում․ տանն արգելված էր աղմել, վազվզել ու դարակներ բացել։ Ուրախությունն ինձ ու եղբորս համակում էր ամառվա վերջին, որովհետև ա) գնալու էինք Երևան, ու բ) գնալու էինք գրենական պիտույքներ ու նոր շորեր առնելու։ Տոնավաճառներում նոր-նոր հայտնվել էին եվրադռներ, ու ասֆալտը տեղ-տեղ ծածկված էր սպիտակ սալիկներով։ Ձմռան ամիսներին զարմանալիորեն տաք էր․ հետո իմացանք, որ պատճառը տաքացվող հատակներն էին։ Գովազդային հոլովակներն ավելի գունագեղ էին դարձել, ու հյուրանոցի բնակիչների բառապաշարում հայտնվել էր «մետաղապլաստիկ խողովակ» բառակապակցությունը։ «Ժամանակակից սանհանգույցները պահանջում են պլաստիկ ու մետաղապլաստիկ խողովակներ, որոնք մեծ հեղինակություն են ձեռք բերել եվրոպական շուկայում։ Պլաստիկ խողովակները նախատեսված են մինչև վաթսուն աստիճան ջերմաստիճանի համար։ Մետաղապլաստիկ խողովակները դիմանում են մինչև հարյուր աստիճանի․ երաշխիքային ժամկետը՝ մինչև ութսուն տարի»։ Իրար էին խառնվում հաճախորդներն ու մուրացկանները, գողերն ու առևտրականները, աղմուկն ասես գետնի տակ թաղած ռումբ լիներ, որ կարող էր ամեն պահի բոլորիս օդ հանել։ «Նոր հազարամյակի հույսը․ երիտասարդ երգչուհի ․․․-ն և իր դեբյուտային «Սով» ալբոմը։ Տեղեկությունների համար զանգահարել ․․․ հեռախոսահամարով։ Ուշադրություն․ անօրինական բազմացումն ու վաճառքը խստիվ արգելվում են և պատժվում Օրենքով։ Ֆիլմը/ալբոմը նախատեսված են միայն առտնին դիտման համար»։ «Կասետ ես ուզը՞մ»։ Գրենական պիտույքներն ամենավերջում էինք առնում, որովհետև օրվա մեծ մասն անցնում էր ամենափոքր հագուստը փնտրելու վրա։ Հիվանդոտ նիհարությունս դառնում էր տաղավարային կատակների մշտական առարկան։ Ջինսերից ձեթի հոտ էի առնում, ործկում էի, գլխիս հարվածներ ստանում հենց տաղավարների նեղ արանքում։ Բայց ես ցավ չէի զգում, որովհետև Մ․-ն իր քննող հայացքով նայում էր վրաս։ Հակառակ ինձ՝ Մ․-ն իր չափսի հագուստ չէր կարողանում գտնել․ ոչ ոքի մտքով չէր անցնում, որ կարելի էր ճարպակալում ունենալ։ Գեր մարդկանց ֆիլմերում ծաղրում էին ու համեմատում խոզերի հետ, նրանց մասին խոսելիս երբեմն խռխռացնում էին, խռխռացնում էին մի քանի հոգով, խմբով, թափորով, ինչպես շքասրահում՝ մեռնողի հետևից իբրև հրաժեշտ։ Նյարդայնությունից կարմրած Մ․-ն նույնիսկ չէր կարողանում առանց մարդկանց ոտքի տակ առնելու անցնել նեղլիկ միջանցնքներով ու քիչ էր մնում շուռ տար հագուստով ծածկած սեղանիկները։ Նա երջանկաբար կախվածության մեջ ընկած մի սպառող էր, որ ամեն պատառի հետ փոքր-ինչ ընդլայնվում էր ու ջանում դառնալ հյուրանոցի ամենագեր մարդը։ Ագահությունը նրան գրգռում էր, դարձնում ավելի գոռոզ ու ինքնահավան։ Որովայնը ստվերում էր իրողությունը, փորով ինձ թիկունքից բրդում էր առաջ։ Ես ամենախորամանկն էի ու բանիմացը․ առաջինից միանգամից տեղափոխեցին երրորդ դասարան, որովհետև արդեն երեք լեզվի այբուբեն գիտեի ու բազմապատկման աղյուսակ։ Նրան գրական հայերենով տալիս էի հրամաններս ու ցնցվելով սպասում հյուրասենյակում ծավալվելիք իր անկումից։ Նրա հագին իմ շորերն են, որ ահա պատռվում են, ընտանեկան ցնցոտիները, որոնք նրա ազդրերի հաստությանը չեն դիմանում, ուրիշի քրջերը, որոնցով անգամ կախ ընկած կուրծքը չէր կարողանա ծածկել։ «Ինչքան չաղ լինեմ ես, էնքան նիհար կլինես դու»։ Խժռում է իմ մտքերն ու հուզմունքը։ Հանդիպակաց եկող մարդկանց շատերին նախկինում հանդիպել եմ շքասրահում։ Նրանք անհոգ ժպտում էին ու ցած նայելով՝ զմայլվում մեռած մարդու խղճալի պատկերով։ Նրանք բաժակ էին զարկում ու իրար ողջագուրվելով փաստում, որ ողջ են մնացել։ Նրանք ամենուր են, քայլում են, վազում, կաթում, հորդում, լցվում, ծածկում։ Դուռը հսկող թիկնապահը, որ հիսունն անց մեկն էր (ֆիլմից դուրս՝ հոգևոր ծառայող), անտարբեր կանգնած էր բաց դռան մոտ, որով մարդիկ ներս էին լցվում ու ընկնում իրար վրա։ Բոլորը՝ շքեղ հանդերձներով, օտարացած ու այնքա՜ն իմը։ Փողոցները դատարկ էին․ դրսում համավարակ էր, Ոստիկանությունն ու նախարարությունը հորդորում էին մնալ տանը։ Մարդիկ լցվում էին փակ տարածք ու տեղը դարձնում քրտնահոտ ու բարեկարգ հավաքատեղի, թանգարանում՝ գոմ, թատրոնում՝ պոռնկատուն, հուշահամալիրում՝ ճաշարան։ Նրանք մեկի շուրջը հաստ մի օղակ էին գծել, իսկ նա մարում էր բերանը բաց, աչքերը բացուխուփ անելով, ժպտալով, տարօրինակ ձայներ հանելով։ Խռխռալով՝ խալու վրա, որոնց համար առանձին մասնաշենք էր հատկացված։ Տասնյակներով կախված էին մեկը մյուսի հետևից, ու ոչ մեկի նախշը շքասրահի խալու նախշի հետ չէր համընկնում։ Մանր ու դեղին, ոլորապտույտ ու անհստակ, աղավաղված ու բարակ, լղար, մարմնիս պես գունատ, մարմնիս նման հիվանդոտ։ Որին Մ․-ն սեղմում է իր դեղներանգ ճարպն ու պաշտպանում ամեն ծեծուջարդից ու թարս նայած աչքից։ Հոգատար ու թավ ձեռքն իջնում է գլխիս իբրև սփոփանք ու մի նոր հույս։ Ժուժկալ ծնողություն ու չբացատրած սեր, որին բառերը հակադրվում են ինչպես իմ լացն ու նրա ճարպաշերտը կամ սուգն ու գարունը։ Նրան սնում եմ, սնում իմ տարիքով ու հուզմունքով, թող վրաս թքի, արհամարհի, ատի, ծաղրի, նվաստացնի։ Կարևորն՝ առողջ լինի, կարևորը՝ տխուր օր չտեսնի։ Համբուրում եմ որովայնն ու այտերը, ուռուցիկ ու անմազ մակերեսը անշտապ մերսում եմ, նա ժպտում է շուրթերն իրար սեղմելով (նրա ժպիտը՝ ուղղված միայն ինձ)։ Սահում եմ մատների արանքով։
Իսկ գրենական պիտույքներին հերթ չի հասնում, որովհետև չգրոտած տետրեր ու չսրած մատիտներ ունեմ, որոնք ևս մեկ տարի ինձ կբավականացնեն։
Շարունակելի
[1] Հակիրճ տարբերակ, հատված առաջին մասից։
