<1902>, 29/VII, Белый Ключ
Սիրելի Ֆիլիպ,
Երբեմն, երբ պառկում եմ անկողնիս վրա կամ մի որևէ ծառի տակ ու մտածում, ասում եմ երբեմն այն էլ եմ մտածում, թե արդյոք այժմ ի՞նչ է մտածում Ֆիլիպը՝ սեղանի վրա պառկած: Խոստովանեմ, ես շատ եմ սիրում քո փիլիսոփայությունները, ավելի բանաստեղծական են լինում և բովանդակալի, իսկ բանաստեղծություններդ ընդհակառակը ավելի պրոզա և ջրալի։ Այս վերջինը կարող էի թողնել, չասել, բայց ասեցի էլի։ Գիտես, ես էլ հետզհետե փիլիսոփայությունն եմ սիրում և բանաստեղծության մեջ էլ այն, որ ոչ արտասուք ունի, ոչ հուզմունք, այլ մի վեհափառ խաղաղություն, մի ոլիմպիական, վսեմ, արհամարհոտ թռիչք դեպի լավագույն աշխարհները և ավելի ջինջ ու մաքուր մթնոլորտները։
Զարմանք. Հայնեն ասում է՝ բանաստեղծի սիրտը աշխարհի կենտրոնն է։ Վա՜յ մեր աշխարհի բանաստեղծին ու նրա սրտին, և, հիրավի, իմ սրտի վրա չափազանց սաստիկ ծանրանում են մեր աշխարքի ամեն ցավերը, գուցե այդ։ Արդեն ապացույց է, որ ես էլ եմ բանաստեղծ, բայց, ասում եմ, զարմանալու բան է, ես առանց երգելու հոգնած եմ այդ ցավերից ու սիրում եմ բոլորովին ուրիշ ցավեր, ավելի անուշ, ավելի աստվածային, երջանիկ ցավեր։
Չգիտեմ այսպես է, թե՞ ինձ այսպես է թվում. թե կարող ես ջոկիր.- այս ի՞նչ կենտրոնախույս տրամադրություն էր, որ իմ մուսային դարձնում է դավաճան՝ ազգի առջև։
Սակայն քեզ ասեմ, որ միևնույն ժամանակ մի մեծ ազգային պոեմա եմ ձևում, մի բան, որ վաղուց ներսս փոթորկում էր քաոսային դրության մեջ, և հոգի աստծոյ շրջեր ի վերայ նորա – և անշուշտ մի օր ասելու է՝ եղիցի լույս։ Ա՜խ, ինչ սքանչելի խոսք է. եղիցի լո՜ւյս… ստեղծագործության աստվածային խորհուրդը կամ ստեղծագործական հանճարի ույժը հայտնում է այս երկու խոսքով՝ եղիցի լո՜ւյս…
Այստեղ ինձ եկան խանգարեցին։ Հիմի ուրիշ բանիցդ խոսանք։ Անշուշտ, եթե աստված էլ կին ու ընտանիք ունենար, նա էլ չէր կարող աշխարքն ստեղծել կամ ով գիտի ինչի նման բան ստեղծեր։
Մենակությունը աստվածային դրություն է։ Եվ մենակ մարդիկ են լավ բաներ տվել աշխարքին։ Մենք էլ, որ գրեթե ոչինչ չունենք, ինչ լավ բան ունենք միայնակյացների գործ է, երբ որ մարդիկ ճգնվում էին մի որևէ քարանձավում կամ մենաստանի խցում ու երկա՜ր-երկա՜ր տարիներ անձնատուր լինում մի զգացմունքի, մի մտքի, թաղվում, սուզվում նրա մեջ, ձուլվում նրա հետ, խաղա՜ղ, անվրդով, ու եթե ունեին վրդովմունք — այդ իրենց գործի վրդովմունքն ու ալեկոծությունն էր, որի մեջ տարուբերվում էին, ծփում, մինչև հասնում էին մի նավահանգստի, հանգում էին մի եզրակացության, մի դրության։ Իսկի հացի դարդ էլ չէին քաշում։ Այդ ժամանակների ժառանգությունն են Նարեկն ու Խորենացին, մեր հոգեբուխ շարականներն ու մեղեդիները։
Իսկ այժմ մի նամակ գրելու հանգստություն չկա։ Աշխարքը, կյանքը, հանգամանքները փոխվել են։ Ամեն բան իր վրա կրում է տենդոտ անհամբերության և շտապողության անզոր կնիքը, որ չի դիմանում ժամանակին։ Այս գործերը նման են մեր ժամանակի քաղաքների՝ գաջերից ու կավերից շինած, զարդարած տներին, որոնց գեղեցկությունը չի դիմանում արևին ու անձրևին և մերկանում է տարիների առաջ, ու կանգնում ողորմելի իր ներքին տգեղությամբ, խեղճությամբ (եթե միայն պաչինկա չանես, այն, որ ես եմ անում իմ «Անուշի» հետ), իս՛կ առաջին գործերը նման են այն հին սրբատաշ որձաքարերից կառուցած շենքերին, որոնց ավերակներն էլ հիացնում են ու հաստատ կան գնած անխռով նայում արևին ու ժամանակներին։
Բայց հերիք էր։
Եթե բան գիտես, գրիր նորագույն «Մուրճի» մասին։ Արդյոք հնարավո՞ր է լինելու դրանց աշխատակցելու կամ մի որևէ գործով կարելի՞ է աշխատել ամսագրի մեջ, օրինակ, յռանել բանաստեղծության բաժինը։ Իմ ամբողջ «Վերնատունով» կմտնեմ մեջր, եթե մի քիչ կարգին պայման եղավ։ Դու երևի արդեն մտածել ես այդ մասին։ Գրիր։
Քեզ մի բան էլ գրեմ, որ ինձ շատ է վշտացնում։ Ինչ որ դու Ավետիսին նամակ ես գրել, որ իր նպաստն իմ հասցեին ղրկի, նրանից հետո ես էլ երկոլ նամակ եմ գրել։ Չի ղրկում, թե չի ստանում նամակներս, թե ինքը Բաքու չի – չգիտեմ այս ինչ հանելուկ է, բայց գոնե ոչ մի նամակիս չպատասխանեց, այդ ինձ շատ անհանգիստ է անում ու ցավեցնում։ Ես, որքան հիշում եմ, իմ նամակներում այնպիսի բան չեմ գրել, որ նեղանար։ Շատ բարևներ պ. Հակոբին, տ. Մարգարիտին, Արշակին, Աքելին (այսինքն կանտորին) էլ ապա Ավետիսին, Արութին և այլոց։
Համբուրում եմ քեզ՝ Քո Հովհաննես
<1902>, օգոստոս 6, Белый Ключ
Սիրելի Ֆիլիպ,
Մառախլապատ, տխուր ու ցուրտ օր է, և ես պատշգամբում, վերարկվի մեջ փաթաթված, գրում եմ քեզ, պատասխանում եմ՝ քո ստվերում 25 աստիճան շոգում գրած նամակին։
Ես էլ եմ ուզում քեզ նման կետ առ կետ, հոդվածներով գրեմ, թող մի սիստեմ լինի, հերիք էր ինչ որ անսիստեմ ապրեցինք։
Քո ֆանտազիայի վրա, ինչ մեղքս թաքցնեմ, ես էլ մի քիչ ծիծաղեցի։ Բայց չէ՞ որ դու հիմնական, ընդհանուր միտքն ես առաջարկում քննության և, ծիծաղելուց հետո, պետք է ասեմ, որ ինձ դյուր եկավ այդ բանաստեղծական ագահ, համատարած տենչանքը, որ ուզում է անսահման, անեզր տարածվել, լինել մի գիրկ, որի միջից չկարողանար դուրս գնալ իր սիրուհին։ Ես հավանում եմ այդ տենչանքը, գուցե իր մեծության համար միայն, որովհետև, իմ հոգին այժմ հակառակ տրամադրությունն ունի անհագուրդ կարոտի, պապակող ծարավի, անսփոփ տառապանքի ցանկություն։ Այս պատճառով էր, թերևս, որ ֆրանսերենից արած թարգմանությունդ էլ ինձ չհրապուրեց, մեղկություն է շնչում, թուլամորթի մեղկություն։ Տռփանք է ուզում, որ աշխարքի չարությունը մոռանա։ Չարն ու չարչարանքը մոռանալու այս միջոցը, դժբախտաբար, ես լավ գիտեմ, շատ եմ փորձել։ Հիվանդական երևույթ է և այժմյան գեղարվեստը բնորոշող։ Ինձ էլ դյուր չեն գալիս դրանք։ Ննջարանի հոտ է գալիս։ Չգիտեմ ում խոսքերն են, այստեղ միտս եկան, ասում է – ջարդեցե՛ք պատուհանները, այդ ծանր օդից դուրս եկեք մաքուր օդը, պարզ երկնքի տակ…
Այսպիսով է, որ мышление — страдание-ն դառնում է мышление — наслаждение ու բարձրանում է մարդու հոգին, դառնում է տղամարդ։ Այսքանը քո երկու բանաստեղծության մասին։ Իսկ իմ ուզած կարոտը ուրիշ բան է. նա իդեալացնում, աստվածացնում է սիրո առարկան ու քնքշացնում, ազնվացնում մարդուն, թռիչք ու ձգտում է տալիս հոգուն։
Սրանից հետո, չգիտեմ՝ ինչո՞ւ ես դու կարծում, որ ես «Անուշի» վրա սիրահարված եմ (այն էլ չափից ավելի)։ Այո՛, ես սիրահարված եմ մի աղջկա վրա, բայց նրա անունն էլ Անուշ չի, ոչ էլ սերս չափից ավելի։
Այժմ, այս շրջանում, և բավական ժամանակ է առհասարակ, ես չեմ կարողանում գրվածքներիս կամ գրելիքներիս վրա սիրահարվել։ Սա, իհարկե, դժբախտություն է, և ես ամենակողմանի կերպով հասկանում եմ ինչիցն է, բայց այսպես է։ Մի ծանր, մռայլ անտարբերություն, մի դաժան սառնություն ծիծաղում է, շնչում է իմ բոլոր ձգտումների ու հուզմունքների վրա և պաղեցնում, սառցնում։ Ես զգում եմ, որ մեռած չեմ իբրև բանաստեղծ, բայց կաշկանդված եմ։ Քեզ հետ արդյոք մղձավանջ չի՞ պատահել (кошмар). զգում ես, որ ապրում ես, բայց չես կարողանում շարժվել, շունչդ լսում ես, բայց չես կարողանում գոռալ։
Ասում ես մի՛ տխրիր, որ դավաճանում ես քեզ իբրև ազգային բանաստեղծի։ Ես չեմ տխրում, որովհետև խոր ու լայն զգում եմ, որ վշտոտ ազգը, տառապած ազգը շարժվում է իմ մեջ, ուզում է խոսել։ Հենց այս էր, որ ասում էի մի ազգային, մեծ պոեմա եմ ձևել, բայց ծալում հետաձգում եմ։ Գիտես, իմ մեջ մի զարհուրելի լույս է ծագել՝ մեծ գործ շինելու ցանկությունը։ Բայց մեր աշխարքում մենք ունենք գրողի տառապանքը, առանց ունենալու գրողի կյանքը։ Այս խմորը շատ ջուր կվերցնի, նրա համար կարճ եմ կտրում։ Չեմ համոզվում, թեև դու շատ հեշտ ես վճռում խնդիրը, թե կարելի է ժամանակն այսպես կարգադրել և կամ այնպես ապրել։ Էհ, սիրելիս, մենք առանց այն էլ կուչ եկած ենք, եթե միշտ նրա մասին մտածես, որ քեզ ավելի կուչ ածես, պրծանք։ Այնուհետև էլ դու չես – այլ մի ուրիշ մարդ, որ թերևս ավելի լավ ապրի, ավելի քիչ լինի ենթակա ձախորդությունների ու տագնապների – բայց այդ բոլորի հետ միասին էլ չի կարող նա այնպես շփերթ ու խելագար թևերը տարածել, այնպես հանդուգն ու անզուսպ մտածել։ Ասում է կաթնի էրածը մածնին փչում է, օձի կծածը չաթուից (թոկից) վախենում է։ Հերիք է, որ մին ու մին մարդու սիրտը ահ մտավ, աչքը վախեց, կոտրվեց։
Էն էլ մեր աշխարքում…
Ես քեզ անկեղծ եմ ասում, ես կյանքից էլ եմ զզվել, և եթե մի բան կա, որ ինձ կապում է՝ այդ երեխաներն են։
Երեխաները՝ այն էլ ինձ համար, մի տեսակ գերության մեջ են։ Ուզում ես պահել ու կրթել, ինչպես դու ես հասկանում, և չես կարող։ Ստիպված ես լինում կապված մնալու այնպիսի մարդկանց հետ, որոնց ամեն մի խոսքը փուշ է քեզ համար, ամեն մի արարքը՝ սրբապղծություն, որոնք, կարծես, քո ջգրու են ստեղծված, որ քեզ տանջեն ու վրդովեն, քանի որ դու կաս, ու քո աչքի առջև այլանդակեն քո երեխաներին։ Այսպես է. չես հավանում, ուրիշ կերպ արա։
Ուրիշ կերպն էլ ես այն կարող եմ անել, ինչ որ կարող եմ, իսկ այդ դուրս չի գնում։ Մնում է պատահականը։ Բայց թե ինչ կնշանակի այդ գայլի վիճակը՝ պատահական ապրուստը մի ընտանիք պահելու գործում, այդ միայն ես գիտեմ։ Մի՞թե սրան բանաստեղծ կդիմանա: Բանաստեղծությունը խաղաղություն է սիրում, այնտեղ է ծաղկում, իսկ եթե չես համաձայնիլ, կասեմ՝ թող հուզմունք լինի, ալեկոծություն, տանջանք, բայց ավելի լայն, ավելի մեծ, բարձր, ոչ թե սրտմաշուկ վրդովմունքներ, գորշանոց հոգսեր, ուտելիքի ու հագնելիքի անվերջ դարդ։
Այս բոլորի միջից թե կարողանամ մի բան հանել, էլի մաշալլահ, իսկ դրա համար թող հայոց ազգը շնորհակալ լինի քեզանից։ Հայոց ազգը ոչ բանաստեղծ է տեսել, ոչ բանաստեղծ է պահել, ոչ էլ սիրել է, որ ունենա։ Ինչ են հասկանում բանաստեղծի հոգին ու լեզուն. չոր, էգոիստ մարդիկ են։ Նրանք, թեկուզ իրենց նպաստներով, որ մոտենան բանաստեղծին, բանաստեղծի բանաստեղծությունը կվերանա։
Մի՞թե դու չես փորձել. Էնպես մարդ կա, որ տեսնելիս ուրախանում ես, էնպեսը կա՝ սիրտդ նեղանում է, էնպեսը կա՝ ոգևորվում ես, էնպեսը կա՝ հիմարանում ես։
Բանից երևում է Մխիթարին դու էլ գրեթե այն ես գրել, ինչ որ ես։ Ես էլ եմ գրել, թե՝ եթե ուզում ես Պողոսյանին օգնել, նա կարոտ չի քո օգնությանը, իսկ եթե ինձ ես լավություն անում – էլ ի՞նչ պայման…
Բայց խնդիրն այն է, որ ես այդ փողը նրանից փոխառություն եմ խնդրել, որ աշնանը Շահազիզից ստանամ, վճարեմ։
Ինչ վերաբերում է «Մուրճին» աշխատակցելու խնդրին, եթե մարդավարի պայման կլինի, էլ գիրք չենք տպիլ այս ձմեռ, ու հենց սեպտեմբերից նրան կաշխատակցեմ։ «Սասունցի Դավթից» կսկսենք։ Վերջից մի բան է մնում, բայց այդ ոչինչ բան է։
Անցյալ օրը մի ոտանավոր գրեցի, հետևյալ նամակով կուղարկեմ։
Չմոռանաս, Ավետիսի ղրկած փողն ինձ հասցնես, որքան շուտ, այնքան լավ։
Շուշանից ու իշխանուհուց նամակ ունեմ։ Բանից երևում է գնացել ես Սևան։ Մենք էլ Աղայանցի գյուղը գնացինք, մի հիշելի քեֆ արինք անտառում։
Շուշանը գրում է, որ քեզանից ամեն օր հերթով մի բաց նամակ են ստանում, «наверное по дешевой цене купил и сбывает дорого», դե գնա՛. դու կարծում ես՝ քո սատանություններր ոչ ոք չի հասկանալ։
Հասկանալ ասի՝ միտս ընկավ։ Գիտես նա ինչ է գրում ինձ։ Մի փոքրիկ հոգեբանա-փիլիսոփայա–բանաստեղծական նամակագրություն ունեցանք, և ձեռաց նա էլ ինձ հասկացավ. ասում է. «Դուք ծույլ եք, ոչինչ չեք շինում, նրա համար էլ կյանքը ձեզ ձանձրալի է թվում»։
Կարճ և խիստ։ Իհարկե, ես կաշվից դուրս կգամ ու կապացուցեմ, որ այդպես չի։ Ոչ թե ծույլ եմ, նրա համար է ձանձրալի, այլ ձանձրալի է, նրա համար եմ ծույլ։
Հա՛, չմոռանաս «Մուրճը» ղրկես։
Գրել ես, թե ձեռքս «թրթռում է», գրածիցդ էլ էր երևում. այդ ինչ բան է, անցավ, թե դեռ թրթռում է. երևի ցնցվելուն ես թրթռոց ասում։
Ես էլ մի քիչ ջերմ ունեցա, նրանից հետո ատամս շատ ցավեց, այժմ բժշկում է այստեղի զինվորական ատամնաբույժը։ Գիշերները չէի կարողանում քնել։
Գրեթե ձանձրացել եմ այստեղից։ Թիֆլիսն եմ ուզում, բայց այնպես, որ շոգ չլինի, ես էլ սարքված, տեղավորված լինեի, «Վերնատունս» կարգն ընկած ու մի գրական եռանդուն կյանք, նոր տենչերով, նոր շնչերով։
Այս ձմեռ «Վերնատունը» պատվավոր կերևա։ Պետք է մի նոր հոսանք առաջ բերել, նոր գրական հասկացողություններ, ճաշակ, լուրջ վերաբերմունք, պատկառանք դեպի գրիչը, գրչի անպայման մաքրություն։ Է՜յ, սար ու ձորեր կան հայոց «նշանավոր» գրողների և մեր «Վերնատան» որբերի մեջ։
Կեցցե՛ «Վերնատունը»։
Համբուրում եմ քեզ՝ Քո Հովհաննես
<1902>, 10/VIII, Белый Ключ
Սիրելի Ֆիլիպ,
Անցյալ անգամ խոստացա հաջորդ նամակովս քեզ ղրկել իմ նոր գրած ոտանավորը։ Կատարում եմ խոստումս և մեկի փոխարեն երկուսն եմ ղրկում։ Նորից կարդացի նամակդ։ Քո նամակներն առհասարակ շատ կենդանի պատկերացնում են քեզ իրենց սրտալի անկարգությամբ և սովորականից, շաբլոնից դուրս ապրելու ապստամբ ըղձերով, թեև դու միշտ անհաջող ես արտահայտում։
Այդ՝ նորի ու լավագույնի կարոտը քո ամենալավ ու ամենաշեշտված գիծն է։ Այստեղ մենք շատ ենք ազգական։ Այսօր քո նամակն, ասում եմ, նորից կարդացի և նրա տպավորության տակ գրեցի այս փոքրիկ ոտանավորը, որ ղրկում եմ քեզ։
Ֆ-ին
Իմ վեհ տենչերի, չըքնաղ վըշտերի
Վառ երազների մըտերիմ ընկեր,
Դու էլ կաշկանդված, երազուն գերի,
Անզուսպ կարոտով ձըգտում ես միշտ Վեր…
Այնտեղ – մեր հոգու սուրբ հայրենիքում
Խաղաղ օրերի պայծառ լուսի տակ
Ապրում է սերը, ժըպիտը ծաղկում,
Ուրախ երգերը թընդում ներդաշնակ…
Բայց, ա՜խ, նա այնքա՜ն, այնքան է հեռու…
Եվ մինչև այնտե՜ղ կըհասնենք մենք դեռ
Այնքա՜ն ենք լալու, այնքա՜ն տանջվելու,
Իմ տանջանքների մըտերիմ ընկեր…
Գաղափարների ու երազների աշխարհն է, որ ես մի խոսքով անվանել եմ Վեր: Բայց բացատրությունն ավելորդ է, թե բան կա՝ կա, թե չէ բացատրությունով բան չի դուրս գալ։
Թաժա գրած բան է, ես էլ չեմ գլխի ընկնում լավ է, թե՞ վատ:
Է՜հ, ոչ մեկից խամ չենք։ Լավն էլ, վատն էլ մի ճամփով են գնում։ Գուցե այսպես չի, բայց սազում է, որ ասենք։ Կյանքից դժգոհ մարդիկ ինչ անհեթեթ բան էլ որ ասեն՝ միշտ իրավունք ունեն։ Միայն մի պայմանով, որ բանը սրտից լինի ասած։ Բայց ահա խոստացած ոտանավորս։
Օրերս անպըտուղ, տըխուր, ձանձրալի,
Ու գընում եմ ես ունայն տըրտունջով
Իմ սիրած մարդկանց, իմ լավ հույսերի
Գերեզմանների շարքերի միջով։
Թաղել եմ նըրանց, տըխուր է ճամփան…
Երբեմըն դատարկ ձանձրույթից հոգնած
Դատում եմ մարդկանց գործքերը դաժան
Կամ բարձըր երգում խընջույքում նըստած…
Սո՜ւտ, որ կարճացնեմ իմ երկար ուղին,
Որ օրը մի կերպ մըթնի աղմուկով,
Ու դարձյալ մենակ, դարձյալ տխրագին
Գընում եմ մըռայլ ու դատարկ հոգով։
Ես էլ չեմ սիրում, ես էլ չեմ խընդում,
Մաշել եմ սիրտըս անվերջ կըսկիծով,
Էլ չեմ հավատում, էլ չեմ աղոթում,
Թունավորել եմ հոգիս կասկածով:
Ու գընում եմ պաղ, ապրում ակամա,
Եվ հառաչում եմ, ինչու — չըգիտեմ,
Արդեն ինձ համար ողջ մին են հիմա,
Ինչ որ հայտնըվի, ով որ գա իմ դեմ։
Հարթելու բան կա։ Դու էլ քո քննադատությունն արա ու ղրկիր, ինձ նման անաչառ կամ, ինչպես դու էիր գրել, աչառավոր (очаровательный)? լավ գտել ես, շատ են նման։
Այս րոպեիս մեծ հրդեհ կա։ Գրիր։
Քո Հովհաննես
