-Ոչինչ չէ՞, որ անընդհատ շատախոսում ու շատախոսում եմ․․․ Հենց որ ձանձրացնեմ, կասե՛ք, լա՞վ, չամաչե՛ք։ Ուղղակի դուք այնքան լավ եք լսում, իսկ գնացքում խոսակցությունը շատ լավ է ընթանում․․․
Ահա մենք խոսում էինք ընտանեկան ճակատագրի մասին։ Եթե թույլ կտաք, ես խոսեմ իմ ընտանիքի մասին։ Չվախենա՛ք, ձանձրալի չի լինի։ Անցյալ դարի պատմությունները ցանկացած պարագայում հետաքրքրաշարժ են։
Այսպես ուրեմն՝ պատկերացրե՛ք մի քաղքենի աղջկա՝ աշխույժ գիմնազիստուհու, որը մինչև վերջին, ամենաթեթև գանգուրն ասես վեպի նյութ լիներ։ Մերձմոսկովյան փոքրիկ քաղաք՝ ամառային տաղավարներով, որտեղ անձրևների պատճառով մի փոքր փտած բեմահարթակների վրա ներկայացումներ էին տալիս եկվոր դերասաններից շտապով ստեղծված թատերախմբերը։ Ինչպե՞ս կարելի էր չսիրահարվել թիկնեղ, ճարտարախոս հերոսին։ Ինչպե՞ս կարելի էր չանէանալ նրա ժպիտի և ցածր ու թավ բարիտոնի մեջ, ինչպե՞ս կարելի էր զսպել հիացմունքի դողը, երբ նա (Համլետը) արտաբերում է իր հայտնի մենախոսության առաջին բառերը։
Չեմ պատրաստվում ձանձրացնել ձեզ ռոմանտիկական կրքի ատրիբուտներով այդ բոլոր ծաղկեփնջերով, երկտողերով, գետի վրայի տաղավարում նշանակված հանդիպումներով։ Միանգամից կասեմ․ նա փախավ թատերախմբի հետ։ Փախչողը տատիկս էր։
Մոտավորապես հինգը տարի հետո հերոսը միայնակ թողեց նրան մեկ ուրիշ մերձմոսկովյան քաղաքում՝ երկու երեխաների հետ․ ավագը չորս տարեկան էր, կրտսերը՝ հայրս՝ մեկ։ Այժմ պատկերացրեք, թե ինչ իրավիճակում էր հայտնվել նա․ ծանր աշխատանքին սովոր չէր, ոչ մի կոպեկ չուներ, երեխաները մշտապես քաղցած էին, փոքրիկի պատճառով ձեռքերը կապված էին։ Ինչպե՞ս էր վաստակում։ Ժամանակ առ ժամանակ գերմաներենի կամ լատիներենի քերականություն էր դասավանդում ոչ այնքան բծախնդիր ընտանիքների աղջիկներին, քանզի նման բարոյազուրկ անձնավորությանն ամեն տուն չէին թողնի։ Մեղայական նամակ գրեց բարեկամներին, բայց այդպես էլ ոչ մի պատասխան չստացավ․ նախապապս առանց այդ էլ խիստ մարդ էր, իսկ այդ միջադեպն առանձնահատուկ էր․ այնքան, որ դուստրը հայտնի էր դարձել ամբողջ քաղաքում։ Դժվար էր ամոթը կուլ տալ։ Մի խոսքով՝ իսկական դժբախտություն էր, այնպիսի դժբախտություն, որ նույնիսկ կարելի էր կախվել։
Եվ այդ ծանր պահին նրա մոտ հանկարծ թաքուն հյուր եկավ մի ընտանեկան զույգ․ տատիկիս արյունակից քույրն ու նրա ամուսինը։ Հասցեն, փաստորեն, վերցրել էին այն նույն նամակից, որի ամեն խոսքը փրկության աղերսանքի ճիչ էր։ Նրանք ունևոր, ազնիվ մարդիկ էին, և արդեն տասը տարի էր, ինչ ամուսնացած էին․․․ բայց Աստված երեխա չէր պարգևում նրանց, և արդեն բոլորովին կորցրել էին հույսը։ Իսկ ես մինչև հիմա հիանում եմ նրանց հաշվարկով․ ինչպե՜ս էին ամեն բան հանգամանորեն, խորը մտածել, ինչպիսի՜ գրագիտությամբ էին ծուղակ դրել։ Դատարկ զրույցներից մոտավորապես երկու ժամ հետո տատիկիս քույրը հանկարծ սկսեց լաց լինել և ասաց․
-Սո՛նյա, փոքրիկին մե՛զ տուր։ Մենք քեզ կսկսենք օգնել, նպաստի նման մի բան կնշանակենք։ Շունչ կքաշես, մի կուշտ կուտես, շուրջդ կնայես։ Մարդ կզգաս քեզ։ Ե՛վ քեզ կխնայես, և՛ մեծիդ ոտքի կկանգնեցնես․․․
Հենց այդպիսի շահավետ առաջարկ․ վաճառի՛ր որդուդ։ Եթե իհարկե, չես ուզում երկուսի հետ էլ կործանվել․․․ Իսկ ի՞նչ կարող էր անել։ Կյանքը ստոր, չար բան է։ Նստել էին երեքով․ կանայք անդադար ոռնում էին, տղամարդը նույնպես ծանր ապրումների մեջ էր։ Ինքներդ հասկանում եք, որ խոսքը բոլոնյան շնիկի մասին չէր, այլ կենդանի երեխայի։
Վերջապես որոշում կայացրեց։ Ընդունեց ճակատագրի կողմից կատարված անխուսափելի ընտրությունը։ Իսկ ինչպե՞ս կարող էր այլ կերպ փրկել երկու երեխաներին։
Միայն մեկ պայման էին դրել, բայց շատ դաժան․ չպետք է հայտնվեր։ Տարին մեկ անգամ կարող էր գալ և հեռվից՝ շենքի անկյունից կամ հրուշակարանի ցուցափեղկի ապակու մեջ տեսնել որդուն, ուր բերում էր նրան դայակը՝ կարկանդակներ ուտելու։ Սարսափելի կարոտում էր, սարսափելի՜։ Բայց ամեն անգամ ուրախանում էր, երբ տեսնում էր նրան․ որդին հագած-կապած էր, դայակներ ուներ, և այնքա՜ն գեղեցիկ էր․․․ ու այնքա՜ն նման էր նրան։
Ա՜յ, ի՛նձ նայեք ուշադիր․ նկատեցի՞ք ձախ աչքիս թեթև շլությունը։ Ազգակցական կնիք է։ Շլություն ուներ և՛ տատիկս, և՛ հայրս, և՛ ես նույնպես ունեմ։ Թեև նրա խորթ ծնողների հետ համաձայնության էին եկել, որ տանձենու տակ էին փորելու և թաքցնելու ծննդյան մասին փաստաթղթերով արկղիկը (հազար ու մի բան է պատահում մարդկանց հետ, այդպես չի կորի), այդ հատկանշական թեթև շլությունը ազգակցության լավագույն ապացույցն է։ Միանգամից կարելի էր գլխի ընկնել, թե ով ում ինչն էր։
Իսկ հետո ի՞նչ եղավ։ Հետո հեղափոխություն սկսվեց։ Տղան, որն արդեն մոտավորապես տասնյոթ տարեկան էր, հաղթանդամ, գեղեցիկ, խիզախ, նետվեց այդ հեղափոխության մեջ՝ առանց մտածելու։ Բնավորությամբ, ինչպես արդեն կռահեցիք, պարագլուխ էր։ Ինչպես հիմա ասում են, ի ծնե առաջնորդ։ Հեշտությամբ անցավ հեղափոխության և Քաղաքացիական պատերազմի միջով, բոլոր ամբիոններից ժողովրդին դեպի լուսավոր ապագա էր կանչում։ Ըստ երևույթին, հարազատ հոր դերասանական վարպետությունն էր ժառանգել։ Արդեն երևելի մարդ էր ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատում, ամուսնացած էր, ուներ երկու որդի։ Նրա խորթ հայրը վաղուց՝ դեռ հեղափոխության սկզբում էր մահացել սրտի կաթվածից։ Ուրիշ կերպ չէր էլ կարող լինել․ տեսնել, թե ինչպես էին խլում տեքստիլ գործարանը, ձեռքից առնում տունը և տարիների ընթացքում կուտակված ողջ ունեցվածքը։ Եվ ամենակարևորը․ տեսնել, որ այդ ամենի գլխում կանգնած էր քո դաստիարակած երեխան։ Այդպիսի իրավիճակում յուրաքանյուրն էլ հոգին կավանդեր սարսափից ու վշտից։ Իսկ դժբախտ կինը նույնպես արժանացավ նրա ճակատագրին։ Չցանկացավ ապրել։ Ինչ-որ բաներ կուլ տվեց (արդեն չեմ էլ հիշում, թե հստակ ինչ) և մեռավ։
Եվ այդ ժամանակ․․․
Սիրում եմ գիտե՞ք ցանկացած պատմության այս շրջադարձային պահերը, վաղեմի, դեռևս հունական ողբերգությունների ժանգոտած լծակների շրջադարձերը, որոնք բեմ են բարձրացնում նոր կամ վաղուց մոռացված հերոսների։
Պատահում է, որ լսում ու լսում ես ինչ-որ մեկի պատմությունը և անհամբերությամբ սպասում ես, թե երբ է վերջապես արտաբերվելու այդ «և այդ ժամանակ»-ը։
Եվ այդ ժամանակ բեմում հայտնվեց հարազատ մայրը։
Հետաքրքիրը գիտե՞ք ինչն է․ ես հիշում եմ այդ օրը։ Չեք հավատա․ պուճուրիկ էի, երեք տարեկան, բայց չգիտես ինչու այդ տեսարանը դաջվել է հիշողությանս մեջ։ Անկասկած, ինչ-որ ծայրահեղ լարվածություն, դրամատիկական ուժ կար այդ տեսարանում․․․ և չէ՞ որ երեխաները կենդանիների նման են, զգում են օդում սավառնող լարվածությունը։ Ավագ եղբորս հետ խաղում էինք՝ հատակին նստած, խորանարդիկներից ախոռ էինք կառուցում փայտե ձիուկի համար, որի պատճառով միշտ վիճում էինք։ Իսկ մայրս խոհանոցում գործ էր անում, կարկանդակների համար խմոր էր հունցում։ Ինչո՞ւ եմ հիշում, որ խմոր էր հունցում։ Որովհետև ձեռքերն ալյուրոտ էին։ Մի՛ լսեք․․․
Դուռը զանգեցին, մայրս բացեց։ Տարեց կին էր կանգնած շեմին։ Հենց հիմա էլ փակում եմ աչքերս, և դիմացս կանգնած է ու կանգնած։ Լուռ է և ներս չի մտնում։ Մայրս էլ է լուռ և տագնապալից, հարցական հայացքով նայում է նրա վրա։
Հասկանում եք, եթե սթափ և ուշադիր հայացքով նայեիր նրան, ոչ մի բան ապացուցելու կարիք էլ չէր լինի․ նա և որդին ջրի երկու կաթիլի պես նման էին իրար։ Ուղղակի նույն դեմքն էր։ Այդ հատկանշական շլությունը, որն այդպիսի աշխուժությամբ ուղղորդում է հայացքը։ Եվ զարմանալին այն էր, որ հարսը՝ մեր մայրը, գրկաբաց ընդունեց նրան․ հիշում եմ, թե ինչպես մեր հյուրի մեջքին՝ մակինտոշի[1] վրա դաջվեցին մորս երկու ձեռքերի ալյուրոտ հինգ մատները։ Մեզ՝ երեխաներիս, ասաց, որ մեր տատիկն էր, և սկսեց «մամա» անվանել նրան։
Իսկ հայրս․․․
Երբ վերադարձավ աշխատանքից, քարացած դեմքով լսեց պատմությունը և ասաց․
-Ես միայն մի մայր ունեմ, նա, ով մեծացրել է ինձ։ Ուրիշ մայր չունեմ և երբեք էլ չեմ ունենա։ Ես չեմ հավատում այդպիսի հեքիաթների․․․
Այդ ժամանակ հյուրն ասաց նրան․
-Որդի՛ս, ես կարող եմ ապացուցել քեզ, չէ՞ որ ձեր պարտեզում՝ տանձենու տակ պղնձե արկղիկ կա, որի մեջ քո ծննդյան հետ կապված փաստաթղթերն են։
-Իհաա՜արկե, արկղի՜կ։ Չէ մի՝ անգլուխ ձիավոր, – պատասխանեց հայրս, ձեռքը թափահարեց և շրջվեց։
Այդ տունը արդեն գրեթե տասը տարի էր, ինչ վերածվել էր պիոներների պալատի։ Բայց պարտեզը պահպանվել էր, իսկ հին տանձենին շարունակում էր աճել, չնայած արդեն բերք չէր տալիս։ Կարելի էր փորել և հանել այդ արկղիկը։ Բայց ինչի՞ համար․ ի՞նչ արկղիկի մասին էր խոսքը, եթե մայր և որդի նույն դեմքն ունեին։ Բայց հայրս նույնիսկ խոսել չէր ուզում նրա հետ։ Եվ հետագայում էլ շարունակում էր պինդ մնալ․․․
Այդ ժամանակ տատիկն արդեն լրիվ մենակ էր մնացել։ Ավագ որդին՝ Սեմյոնը, հորեղբայր Սենյան, դեռ Քաղաքացիական պատերազմի տարիներին էր մահացել տիֆից։ Ըստ երևույթին, երիտասարդ ժամանակ այնպես էր խոցվել, որ նրա կանացի ճակատագիրն անհետաքրքիր և աղքատիկ ընթացք էր ստացել։
Գալիս էր՝ մեզ պահելու, տնային բոլոր գործերով էր զբաղվում, օգնում էր մորս, իսկ վերջինս հարգում և սիրում էր նրան։ Իսկ հայրս լռում էր, և ըստ լուռ, փոխադարձ համաձայնության՝ երբ վրա էր հասնում նրա՝ աշխատանքից վերադառնալու պահը, տատիկս պետք է հեռանար։ Ծայրահեղ հազվադեպ էր ավելի երկար մնում, եթե մեզանից՝ երեխաներիցս, մեկը վատառողջ էր լինում։
Նման մի օր եմ հիշում։ Պառկած էի՝ կամֆարայի կոմպրեսը վզիս, իսկ տատիկը տաք շանգաներ[2] էր թխել, որպեսզի կարողանայի հեշտ կուլ տալ․․․ Այդ պահին հայրս վերադարձավ աշխատանքից, իսկ տատիկը փութկոտությամբ սեղան գցեց նրա համար՝ դնելով մի ափսե շանգաներ և թունդ, քաղցր թեյ։ Իսկ նա, գլուխը կախելով, հանկարծակի դառնությամբ հարցրեց․
-Սո՛ֆյա Կիրիլովնա, ինչո՞ւ եք ինձ տվել, այլ ոչ թե եղբորս։
Ի պատասխան՝ լռություն․․․
Դեռ չձանրձրացրի՞ իմ ազգականներով։ Հետաքրքիր բան է․ գրեթե ութսուն տարվա վաղեմության իրադարձություններ ես սկսում պատմել նոր մարդու, իսկ հենց որ վերհիշում ես անհուն, անօգնական լռությունը՝ ի պատասխան հասուն տղամարդու հնչեցրած հարցի, կոկորդդ սեղմվում է․․․
Հասարակ շարունակություն է․ մեր ընտանիքի ողբերգությանը լուծում տվեց ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատը։ Հորս ձեռբակալեցին 39-ին, և ինչպես հետագայում իմացա, անմիջապես գնդակահարեցին։ Տատիկս մեզ մոտ տեղափխվեց և այդպես էլ մինչև մահ մեզ հետ ապրեց։
Գիտե՞ք ինչ տաղանդ ուներ։ Մի ակնթարթում հաշվում էր մտքում։ Ծերության տարիներին ձեռնափայտով էր գնում խանութ և հերթ էր կանգնում։ Իսկ եթե գանձապահը մեկ-երկու կոպեկ խաբում էր, պարզում էր մանրով լի ձեռքը, կանգնում էր և նայում ու նայում էր, մինչև որ կատաղած մորաքույրը նրա ափի մեջ չէր դնում պակասորդը։
Պարզ տեսնում եմ․ կանգնած նայում է, նայում է ափի մեջի երկու գրոշին։
Միայն մի բան է ողջ կյանքիս ընթացքում տանջում ինձ․ ի՞նչ եք կարծում, արդյոք վշտացել էր, երբ մահվան դատապարտված որդուն տարել էին, թե՞ թեթևություն էր զգացել։ Բացի այդ՝ չեմ կարողանում ինքս ինձ ներել, որ մեծանալուց հետո այդպես էլ տանձենու տակ չփորեցի հանեցի այդ պղնձե արկղիկը, որի մեջ հորս ծննդականն էր։ Ինչի՞ համար։ Աստված գիտի։ Չէ՞ որ ընտանեկան հիշաիր է․․․
Թարգմանությունը ռուսերենից` Էլիզա Ստեփանյանի
[1] Անջրանցիկ վերարկու (շոտլանդացի քիմիկոս Մակինտոշի անունից):
[2] Ռուսական ուտեստ։
