Եղբայրս տարօրինակ մարդ է, երբեմն ոգիներ են երևում նրա աչքին։ Սովորաբար նրանք հավաքվում են սեղանի շուրջ, դատարկ ափսեներից ճաշում և քննարկում են, թե ինչպես կարելի է Կոմային վռնդել շենքից։ Ասում է, որ վարժվել է նրանց․ տարեց կանայք և տղամարդիկ են, որոնք սովորաբար լռակյաց հարևաններ են, երեկոյան թեյ են խմում և պառկում քնելու։ Բայց երբեմն ոգիները հարձակումների են դիմում, այդ ժամանակ հուսահատվելով զանգում է ինձ։
-Այլևս չեմ կարողանում, – բղավում է նա։
-Կո՛մա, խնդրում եմ, տա՛նը մնա, – փնթփնթում եմ ես՝ հասկանալով, որ կյանքիս հաջորդող երկու օրերը կարելի է ջնջել։
Եղբայրս հինգ տարով փոքր է ինձանից, նրա պատճառով զրկվել եմ մանկությունից։ Փոքրիկ սիրելին իրեն կարող էր թույլ տալ ցանկացած բան՝ շրջակա աշխարհը վերածելով խաղալիքներով տուփի։ Եվ միայն ծնողներիս մահից հետո հասկացա, որ անկարող եմ որևէ բան փոխելու։
Եղբայրս աշխատում է փոստում․ հիմնականում տեսակավորում է անդորրագրերը և դասավորում ծանրոցները։ Նվազագույնն է, ինչ թույլատրվում է նրան անել։ Երբեք ամուսնացած չի եղել, ես՝ նույնպես, բայց այլ պատճառներով։ Սակայն մինչև թոշակի անցնելս դեռ շատ ժամանակ կա, ինչը լրջորեն ջերմացնում է հոգիս։ Ես չգիտեմ, թե ինչպես ապրել, եթե առավոտյան կարիք չի լինում սարքավորումները տեղավորելու ավտոմեքենայի մեջ և չափագրումների մեկնելու։
Որպես հողաչափ եմ աշխատում, թեև մասնագիտությամբ պատմաբան-ուսուցիչ եմ։ Արտագաղթը նույն կերպ է վարվում մարդկանց հետ, ինչ խոհարարը կարտոֆիլի։ Ինձ այն թեոդոլիտով մարդ է դարձրել, իսկ աչքս ռիսկերից ճեղքված ակնապակու է վերածվել։
Երբ եղբայրս զանգում է ինձ, նշանակում է, որ դադարել է դեղահաբեր ընդունելուց, և հիմա պետք է գնամ՝ ամբողջ Երուսաղեմով նրան փնտրելու, որպեսզի դեղահաբեր տամ։ Սովորաբար չի հակառակվում, բայց սկզբում դեռ պետք է գտնել նրան։
Առաջին անգամ փախել էր մոտավորապես վեց տարեկանում, երբ կարդացել էր բևեռախույզների մասին գիրքս։ Որոշել էր մեկնել՝ Պապանինին օգնելու, դասերից հետո պատահաբար հանդիպել էի նրան կանգառում։ Կանգնել էր՝ հայրիկի հովարավոր գլխարկը մինչև ականջները գլխին քաշած, և ավտոբուս էր սպասում։
Դա նրա ամենահեշտ փախուստն էր․ բռնեցի նրա օձիքից, հովարի տակից ոչինչ չէր տեսնում և չկարողացավ ծլկել։
Հայրիկն այլևս չկա, նույն գլխարկն առաջվա պես միջանցքում կախված է կախիչից ծնողներիս բնակարանում՝ Երուսաղեմի ծայրամասի շենքերից մեկում, որտեղ հիմա միայնակ ապրում է եղբայրս։ Երբեմն, երբ հյուր եմ գնում եղբորս, հայրիկի գլխարկը ներսի կողմով թաքուն դնում եմ քթիս և շնչում հայրիկի բույրը։
Սիրում եմ աշխատանքս․ ամեն օր հողի հետ եմ գործ ունենում, որը մի օր գոնե ինչ-որ իմաստ դուրս կբերի ինձանից և կվերածի հյութալի խոտերի արմատների, որոնք անձրևներից հետո վերակենդանացնում են անապատը։
Թեոդոլիտն առաջ թեքած՝ ուսումնասիրել եմ երկրի յուրաքանչյուր ծալքը, յուրաքանչյուր կիրճը, յուրաքանչյուր ձորակը, ջրաբաժանի լանջի յուրաքանչյուր ճաքը։
Շարունակում եմ հետաքրքրվել պատմությամբ, անձամբ ինձ մարդկության անցյալը հանգստացնում է, քանի որ այն արդեն եղել է։ Կյանքի իմաստը (ավելի կոնկրետ դրա բացակայությունը) հենց այն է, որպեսզի սովորենք գոյակցել մոռացության մեջ։ Բայց դա միայն խոսքերով է հեշտ։ Իրականում ժամանակի ընթացքում գիտակցությունս պայծառանում է, բայց միաժամանակ հանգիստ կերպով մեծանում է անզորությունը։ Հիշեցնում է այն դեպքը, երբ մի անգամ մանուկ ժամանակ ես և եղբայրս դահուկներով անտառ էինք գնացել, ձյունամրրիկի մեջ էինք ընկել, իսկ վերադառնալիս ես որոշել էի դաշտով գնալ՝ ճանապարհը կրճատելու համար։ Փոթորկում էր ձյունամրրիկը, և մի քանի քայլ հետո կաթի մեջ հայտնվեցինք։ Դես ու դեն անելով՝ սկսեցինք այնպես սառչել, որ հազիվ դուրս եկանք ծառերի մոտ, որտեղ լռություն էր տիրում, և կարելի էր գտնել դահուկաուղիները։ Հիմա թվում է, թե նորից ձյունամրրիկի մեջտեղում եմ, բայց այս անգամ եղել է այն, ինչից ամենաշատն էի վախենում․ կորցրել եմ եղբորս։
Կոմա, որովհետև փոքր ժամանակ մայրիկը նրան «Կոմոչիկ» էր կոչում, իսկ երբ մի փոքր մեծացավ, այդպես էլ Կոմա մնաց։
Տնօրենս հասկանում է եղբորս հետ կապված խնդիրներս, և երբ նման բան է լինում, նա, իհարկե, բարկանում է, բայց ոչ թե ինձ վրա, այլ Կոմայի․ արևելքի մարդիկ հաճախ հոգատարությունն անհանգստության միջոցով են արտահայտում։ Բացի այդ՝ ես միակն եմ գրասենյակում, որը համաձայնում է սահմանամերձ տարածքներում աշխատել։
Դուրս եկա Մոդիինի լցակայանում, զանգեցի Նիսիմին, լսեցի նրա հայհոյանքները և անձամբ գալու և Կոմային դնգստելու խոստումները։
Որոշեցի սուրճ խմել և նստեցի սեղանի մոտ։ Կնճիթավոր ճպուռների բզզոցն ու կեռնեխների ծլվլոցը լռեցնում էին մայրուղու աղմուկը։ Նորից զանգեցի եղբորս և համբերատար հաշվեցի մինչև տասը, մինչև որ միացավ ինքնապատասխանիչը։ Շուտով կանցնեմ Բեիթ-Հորոնը՝ իր ավերակներով և կիրճերով, հենարանային պատշգամբների վրա տնկած ձիթենիների այգիներով։ Այստեղ ինչ-որ մի տեղ Աստված, որը չկա, ժայռերի բեկորներ էր նետում Քանանի՝ Հիսուս Նավինի զորքերից փախչող բնակիչների հետևից։ Այս բարձրավանդակի ճանապարհը Երուսաղեմի ամենահին ճանպարհներից մեկն է։ Երբեմն այստեղ այնպիսի տպավորություն է, ասես թպրտում ես խտացված ժամանակի մեջ ճիշտ անյպես, ինչպես մեղուն մի կաթիլ մեղրի։ Երրորդ տասնամյակն է, ինչ չեմ կարողանում ընտելանալ դրան։ Սկզբում ագահորեն էի մոտենում երջանկությանս։ Բայց արդեն վաղուց ունակ չեմ հետս տանելու այստեղ տիրող պատմության համաժամանակության վերապրումները` սկսած պղնձի-քարե դարից, առհասարակ հնությունից, որը ածուխների նման այնքան է շիկացել Իսրայելում, որ գրեթե բոցավառ թափանցիկության է վերածվել։ Դժվար թե երկրագնդի վրա գտնվի մի տեղ, որտեղ փոփոխությունների քամին բորբոքում է քսան դար առաջ հանգած նոր ժամանակների խարույկը։
Իմ եղբայր Կոման երուսաղեմյան Թալպիոտ թաղամասի տեսարժան վայրերից մեկն է։ Մյուսը ամերիկյան դեսպանատան նոր շենքն է, որին մոտենալու ճանապարհները հսկում են զինվորական համազգեստ հագած լայնակոնք շիկահեր կանայք։ Հայրական տունս ձորակի ամենածայրին է, որի լանջից տեսարան է բացվում և՛ դեպի դեսպանատուն՝ ցանկապատված թեքահարթակներով բետոնե խրամներով, և՛ դեպի ուղտի լերկ մորթու գույնի բլրավոր անապատի ծայրը։ Դա հենց այն անապատն է, որտեղ միայնության մեջ էր գտնվել քրիստոնեության նախահայրը, և ուր Դատաստանի օրն այծը եղջյուրների վրա տանում էր ժողովրդի մեղքերը։
Բայց ամենից լավ Կոմային ճանաչում են Հին քաղաքում, այնտեղ նա ասես ձուկը ջրում լինի։ Մինչև այնտեղ ուղևորվելս ստուգում եմ եղբորս ապաստաններից ևս մեկը՝ Ռոքֆելլերի թանգարանը՝ Դամասկոսի դարպասներից մի փոքր այն կողմ։ Կոման սիրում է թափառել և ննջել նստարանի վրա հնություններով լի առանձնատանը։ Դարակների և ցուցափեղկերի վրա հատկապես աչքի է ընկնում հեթանոսական ատվածների պանթեոնը, կասկածամտության և տիեզերքի ուժային բևեռների ցասումնալից և հանդարտ թանձրուկների աստվածիկները՝ համեստ և վեհ։ Հավանաբար կուռքերի կողքին Կոմային ավելի հարմարավետ է, քան մարդկանց և ոգիների։ Մարդն իր՝ հազարամյակների ընթացքում անփոփոփոխ մնացած մարմնով առաջվա պես փոքր է և սաստիկ թույլ՝ չնայած անցած ճանապարհին՝ սկսած սրածայր ատամներով վագրերից մինչև թևավոր հրթիռներ։ Իհարկե, մարդու մանկությունը մասամբ մարդկության մանկությունն է։ Բայց այնտեղ՝ թանգարանում՝ տնային աստվածների և զեղուն պտղաբերության կանացի կաղապարների միջև հատկապես սուր է զգացվում խղճահարությունը մարդու հանդեպ՝ հին և ժամանակակից, անհանգստացած և հուսալից, տանջվողին և տանջողին տանջող, և Կոման հավանաբար այն մասամբ իրեն է վերագրում՝ իբրև մխիթարություն։
Թափառեցի թանգարանի դատարկ սրահներով և հարցուփորձ արեցի ծանոթ հսկիչին։ Ծերունի արաբը, որը նստած էր ներսի բակում՝ նարգիլեի կողքին, ասաց, որ վաղուց չէր տեսել եղբորս, անպայման կզանգեր ինձ, եթե վերջինս երևար թանգարանում։
Սիրում եմ Երուսաղեմը, այն ասես առանձին աշխարհ լինի, եթե այնտեղ չապրես, ոչինչ չես հասկանա դրանից։ Մի կողմից՝ այն մյուս քաղաքների նման շենքերից է բաղկացած։ Մյուս կողմից՝ Երուսաղեմն ասես անգլիական այգի լինի, բնապատկեր՝ միահյուսված բնությանը․ դրանում չկան արմատավորումներ, կան շերտեր։ Հենց դրա շնորհիվ էլ մասամբ թափանցիկ է դառնում։
Երուսաղեմը բացվում է մայրամուտին, դրա իրական գույնը թուխ մարմնագույնն է, բրոնզագույնին տվող, ոսկեգույնը։ Երուսաղեմի ճարտարապետության մասին կարելի է խոսել այն առումով, թե որքան է ինքնին ճարտարապետությունն աննկատելի այս լեռների և այգիների միջև։
Ինչ-որ տեղ կարդացել եմ․ «Լուսնոտը մարգագետին է տեսնում, որը խլուրդների վրա է»․ Երուսաղեմի բնակիչներն էլ են լուսնոտների նման, որովհետև մեծամասամբ ուղղված են դեպի անտեսանելին, դեպի ստեղծագործ երազը։
Երբեմն թվում է, թե եղբայրս իր սեփական յուրահատուկ երազն է տեսնում, և ես չեմ կարող ամբողջովին մերժել նրան։
Երուսաղեմի գլխավոր բնակիչն անցյալի և ապագայի խտացումն է, որը խաղաղություն և խղճի խայթ է տենչում․․․ Ահա և այն սինագոգը , Կոման կարող է այստեղ լինել։ Ժամանակին՝ երկրում գտնվելու առաջին շաբաթում՝ աշնանային սառը մթության մեջ՝ Յոմ Կիպուրի ընթացքում, հայրիկը մեզ բերել էր այստեղ։ Լիքը մարդ կար, ռաբբին քարոզ էր կարդում, բոլորը համակ ուշադրությամբ լսում էին։ Կողքիս միջին տարիքի չինացի էր կանգնած՝ դեմքի՝ սաստիկ մեծարանքի և հուզմունքի արտահայտությամբ։ Թասակի փոխարեն գլխին ճմռթված թաշկինակ էր։ Նա հավանաբար մեզ նման ոչինչ չէր հասկանում և կարծում էր, որ դա ոչ թե քարոզ էր, այլ աղոթք, և ճարտասանի սահուն հռետորական առոգանությանը համատակտ տարուբերվում էր։ Մերթընդմերթ նայում էի նրան և հիշողությանս մեջ պահել էի նրա՝ մեծարանքից քրտնած դեմքը։ Կոման նույնպես հանեց թաշկինակը, և նա ու չինացին կանգնած էին պատի մոտ և տարբերվում էին խազանի ոռնոցներին համատակտ։
Ո՛չ, Կոման այստեղ էլ չէ։
Մի անգամ թեոդոլիտով քարշ էի գալիս այն վայրերում, որտեղ Ալեքսանդր Մակեդոնացին երկխոսություններ էր վարում Երուսաղեմի քահանայապետերի հետ։ Որտեղից ասես, որ չեմ վերադարձել։
Այո՛, այստեղ՝ ոտքերիդ տակ ինքնին ժամանակն է։ Երկնքի բյուրեղիկն ուշադրությամբ զննում է այն։ Ոչ մի ամպիկ, ոչ մի միտք։ Ժամանակը լևիաթան է, քանզի մոռացությունն աշխարհի ամենահզոր կենդանին է։ Ո՞վ կարող է հաղթահարել մոռացությունը։
Բայց չէ՞ որ շուտով Ամանոր է, իսկ Կոման դեկտեմբերի 31-ին տորթով գալիս է ինձ մոտ։ Ավելի ճիշտ նրանով, ինչը ճանապարհին մնում է դրանից։ Նա միայն քաղցր է ուտում, նրա ուղեղիկում հագեցման կենտրոնի հետ կապված խնդիրներ կան։ Գրո՛ղը տանի, ոտքս ոլորեցի, ի՜նչ ցավոտ է, բայց ոչինչ, մի կերպ կաղալով կհասնեմ, թեկուզև սար բարձրանալու լինեմ։
Երուսաղեմի փողոցները հիմնականում հովհարի և աղեղների սկզբունքով են կարգավորված․ մեծ մասշտաբայինները տանում են դեպի Հին քաղաք, տեղայինները յուրացնում են լեռնային տարածքների դարատափերը։ Հովհարի կողերը ծածկում են Տաճարի լեռից հեռու գնտվող տարածքները կամ հարկաշարքերով տեղաշարժերը․ աղեղներն ապահովում են հաղորդակցությունը դարատափի ամբողջ երկայնքով։ Երուսաղեմի և արվարձանների ռելիեֆը սանդղավոր է՝ բազում հովիտներով, կիրճերով, ձորակներով և սարահարթերով։ Դա փառավոր և հազվադեպ տոպոլոգիա է․ այսօր կարելի է գնալ աղեղներից մեկով, այնուհետև ինչ-որ մի տեղից անցում կատարելով կողերից մեկին՝ հասնել Յաֆֆյան դարպասներին ։ Իսկ մյուս օրը կարելի է շարժվել աղեղի հակառակ ուղությամբ և աննկատ սահելով մեկ այլ կողով՝ դուրս գալ նույն Դավթի աշտարակի մոտ։ Ոլորտի վրայով ես շարժվում։ Աջ գնաս, թե ձախ, վերև թե ներքև, միևնույն է միջուկում ես հայտնվում․ քաղաքային դարպասներից մեկի մոտ, որոնցից այն կողմ տարածությունն ընդանրապես կորում է իր թունելանման յուրահատուկ խտացման շնորհիվ։
Ընդ որում՝ Հին քաղաքը ոչ թե ոլորտ, այլ գունդ է, որի մեջ կարող ես վերև-ներքև անել, ինչպես որդը խնձորի մեջ․ Լացի պատից հնագիտական հանքահորերով և կամարավոր անցումներով, կորացող և բաժան-բաժան եղող փողոցներով։ Կան նաև անընդհատ երթուղիներ, որոնք անցնում են տանիքների տարածքով․ առանձնակի գրավիչ և ոչ այնքան հասանելի սպորտի տեսակ․ այդպես տեղաշարժվում են ռազմական պարեկները։
Որտե՞ղ է Կոման, որտե՞ղ է այդ գրողի տարած խենթը։ Երեք ժամ է, ինչ այս ու այն կողմ եմ անում ծածկած փոքրիկ փողոցներով, թաքուն փակում եմ քիթս, երբ անցնում եմ համեմունքների կրպակների և մսի վաճառասեղանների մոտով, որոնք համակված են մասնատված մարմինների քաղցրավուն բույրով։ Թուքս գնում է քունջութով ծածկված տաք կարկանդակների կրպակների մոտով անցնելիս, հրմշտում եմ զբոսաշրջիկներին, և Սուրբ Հարության տաճարի մոտ հայացքով փնտրում եմ Աբդուլլահին՝ ցածրահասակ, ամրակազմ, ջորու նման, մեծ այտոսկրերով և փոքր-ինչ դուրս ցցված ատամներով, արտասովոր ժիր տղային․ նա «բանալիների պահապանների» ընտանիքից է, հայրը սովորաբար կարգադրում է նրան հետևել ընդհանուր կարգուկանոնի պահպանմանը, նրանից կուզեի հարցնել Կոմայի մասին․․․
Հին քաղաքը լի է խելագարներով, ոմանք աղոթարարների հետ միասին զօր ու գիշեր թափառում են Քրիստոսի տանջանքների կայաններով, որոշները քարշ են գալիս հսկայական խաչերով, թեև հիմնականում դրանց ստորին հատվածում անիվներ են ամրացված, ինչպես մթերքների համար նախատեսված սայլակներին։ Նրանց մեջ կանայք էլ կան, ոմանք լուռ և հոնքազուրկ են՝ ոտքից գլուխ փաթաթված, և կան պոռթկունները, որոնք անընդհատ գրգռված են, բաց թողնված վարսերով, ինչպես այն իռլանդուհին, որն արդեն երեք տարի է թափառում է Հին քաղաքում ու Երուսաղեմի և արվարձանների մենասատաններում, հագին քիշմիրե բալախոն է, որի փեշի վրա ոսկեգույնով ասեղնագործված է․ «Յահվեի կին»։ Իր վիճակից ելնելով՝ Կոման նկրտում է այդ ծպտվածներին։ Մի անգամ Գողգոթայի վրա եմ գտել նրան, որտեղ ինչ-որ տղամարդու հետ խոնարհումներ էին անում՝ բնական մորթուց ոտքի փաթաթաններ և քուրքեր հագած։ Բայց Սուրբ Հարության տաճարում ոչ ոք չի տեսել նրան։ Վերջապես գտա Աբդուլլահին և նրան էլ տվեցի հեռախոսահամարս։ Հրապարակից դուրս գալիս վերջինս կանգնեցրեց ինձ
-Իսկ Գեթսեմանի այգում նայե՞լ ես։
– Գեթսեմանի այգո՞ւմ, – շփոթվեցի ես։
Այո՛, այո՛, դե իհա՜րկե, Գեթսեմանի այգու մոտակայքում կա՛մ ամայի տարածք կա, կա՛մ բնահողային կայանատեղի ավտոբուսների համար, որտեղ բերում են զբոսաշրջիկներին՝ Ձիթենյաց լեռ բարձրանալու, հենց այնտեղ էլ երբեմն հավաքվում են այդ դիվոտները։ Նրանցից ոմանք գիշերում են այնտեղ, ինչ-որ մեկը վրան է դնում այնտեղ, որի մեջ պահում է իր՝ թափառականին հատուկ հին ու անպետք իրերը, մյուսը թեյնիկ է տաքացնում, մի խոսքով՝ թափառախումբը մնում է թափառախումբ։
Ուրիշ ելք չկա, քայլում եմ դեպի Առյուծի դարպասները։
Երուսաղեմն այնքան անհատակ քաղաք է, որ ուղղակի առանձին աշխարհ չէ, այլ ունիվերսում , որը կապակցված է և արտացոլում է ողջ աշխարհը, ողջ պատմությունը և ամենակարևորը՝ ներկան և ապագան։
Արևմուտքի երկու մայրուղիներից մեկով Երուսաղեմ բարձրանալն ամենևին էլ հնամոլություն չէ, այլ մեդիտացիայի նման մի բան։ Դժվար է բացատրել, բայց Երուսաղեմում բոլորը մի փոքր խելագար են, և շատերը համբերատարությամբ են մոտենում իրական խելագարությանը․ տարիներ շարունակ Յաֆֆո փողոցով՝ արևային ժամացույցով տան մոտով անցնելիս հետևում եմ մի գիրավուն կնոջ․ նա կանգնում էր չորացած ներկապնակով նկարակալի մոտ և չոր վրձինով ինչ-որ անտեսանելի բաներ էր շտկում շատ տարիներ առաջ քարացած կտավի վրա, որի վրա պատկերված էր հենց այդ նույն արևային ժամացույցով տունը, որի սլաքները ստվեր էին գցում երկրորդ ստորգետնյա արևից։ Մայրամուտին պարզ է դառնում, թե որտեղից գալիս այդ համատարած թեթևակի խենթությունը․ երբ արևը մայր է մտնում, ամբողջ քաղաքը կերպարանափոխվում է սպիտակ քարերի վրայով ծորող ոսկեգույն ցոլքի ներքո, և թանկարժեք է դառնում։ Հորիզոնի մոտ նշմարվում է Հրեական անապատը՝ իր ալիքավոր բլուրներով․ զգացողություն է, թե աշխարհի ծայրին ես, քանզի Երուսաղեմի սահմաններից անմիջապես այն կողմ սկսվում է կիլոմետրանոց զառիվայրը դեպի աշխարհի ամենախորը խորշը։ Այսինքն՝ ես չգիտեմ մեկ ուրիշ բնապատկեր, որն այդքան սրբազան կերպով (թեև ընդամենը քառորդ ժամով) ձեզ մենակ կթողներ երկնքի հետ։
Սպիտակ կրաքարը (նախապատմական օվկիանոսով միլիոնավոր տարիներ հանքայնացված) մայրամուտին տաքանում է, և քարի սեզանյան դեղձագույն երանգն անդրադարձվում է Յեմին Մոշե և Սինեմատեկի թաղամասերի տանիքների վրա: Հետիոտնային անցումների ճկվող կամրջակների նեղլիկ ժապավենները դիտորդի առջև բացում են «վերջին օրվա վերակենդանացման ասպարեզը»․ Կեդրոն հովիտը, գետերը, ուր հոսել էր սրբազան արյունը, որը այգեպաններն իբրև օժպարարտանյութ էին օգտագործում։ Երուսաղեմում մինչև օրս կարելի է հանդիպել հողատարածքներ, որոնց հողը անբացատրելի բերրիությամբ է օժտված, այդ բոլոր կախովի այգիները և մենաստանների ցանկապատներից այն կողմ գտնվող պարտեզները զոհաբերությունների արյունով են պարարտացված, որոնք ինքնին կյանքով են պարարտացված։ Տաճարի լեռից դեպի այնտեղ՝ դեպի Կեդրոն են ձգվում ստորգետնյա թունելներ, որոնցով դուրս էին բերվում պիղծ և կոտրված կուռքերը՝ մարգարեների՝ հեթանոսության դեմ մղվող անդադար պայքարի վկաները։ Եթե այստեղից, որտեղով ես հիմա անցնում եմ, բարձրանաք քաղաքային պատի վրա, դեպի հյուսիս կերևան Գեթսեմանի պարտեզի վանքի գմբեթները և ժայռի մեջ տեղակայված դամբարանների շարանը, որոնցից մեկը Աբիսողոմին է վերագրվում։ Այն լի է քարերով, որոնք տարիներ շարունակ նետվել են այնտեղ՝ իբրև արհամարհանքի նշան արքայի անհնազանդ որդու նկատմամբ․․․
Դուրս եմ գալիս առյուծի դարպասներից, և պատերից այն կողմ լսվում է զանգերի խուլ զրնգոցը։ Շուրջն ամեն բան համակված է մայրամուտի հալած յուղով։ Միանգամայն անխառն, բացառապես բնապատկերային տեսողությունը նվաճում և փոխում է հողաչափի գիտակցությունը, և նա ունակ չէ հայացքը կտրելու այդ խաղաղ ցոլքից, որը շուրջն ամեն բան վերափոխում է խորհրդավոր թափանցիկությամբ։ Երուսաղեմն ասես մի փոքր բարձրանում է ինքն իր վերևում․ է՛լ ավելի բարձր՝ դեպի երկինք։ Ահա այստեղից է գալիս զգացումը, թե Լապուտայում՝ ինչ-որ սավառնող կղզում ես գտնվում։
Կո՛մա, Կո՛մա, իմ խե՛ղճ եղբայր։ Լավ է, որ մայրիկն այլևս չի կարող անհանգստանալ քո անհետացման պատճառով։ Աստղերի ներքո եղյամը ծածկում ու ծածկում էր հին, հին քաղաքի նեղլիկ փողոցները, որը միշտ լի է եղել մարդկային հույսերով։ Մխիթարության և գթասրտության ոգիները (կոբալտե ճպուռների նման նուրբ, խաղաղության փոքրիկ ոգիները) միշտ ավելի խիտ են բնակեցրել այս քաղաքը, քան ուրիշ քաղաքներ՝ ապաստան գտնելով ձեղնահարկերում և կտուրներում, պատշգամբներում և լքված պտուտակաձև սանդուղքների վրա։ Երուսաղեմ միշտ էլ ժամանել են մարդիկ՝ տարակուսանքով համակված։
Կոման մշտապես տարակուսում է, կարող է քարանալ լվացարանի առաջ՝ ատամի մածուկն ու խոզանակը տեղերով փոխելով։ Տարակուսանքը զղջման կրտսեր քույրն է։ Անդրերկրային (գերաշխարհային) գոյությունը միշտ էլ համբարձված տարակուսանք եմ համարել, որը տեղավորված է որոշակի օդատար շերտերի, կամրջակների, կղզյակների վրա՝ նման Երուսաղեմի բնապատկերային աստիճաններին, դարատափերին, հարթավայրերին, կամուրջներին, որոնք անդուդների վրայով սավառնելով՝ մի լանջից, կիրճից ձգվում են դեպի մյուսի թունել․ իմ պատկերացմամբ՝ անդրշիրիմյան աշխարհը բնատեղ է, ապրելու բազմամակարդակ երջանկության նման մի բան։ Օրինակ՝ մահից հետո ընկնել մի մետաֆիզիկական լոֆթի վրա, վերնասրահը աղավնանոց է, որտեղ ոգիները թռչուններ են։ Այնտեղ ժամանակ առ ժամանակ աղավնիներին բաց են թողնում՝ թռչելու, գեղգեղուն ծլվլոցի ներքո կապույտի մեջ լող տալու, երկինքը վայելելու, իսկ հետո հետ են ընդունում, սերմնահատիկներ են լցնում ու թողնում, որ մոտենան գուռին․․․
Կո՛մա, Կո՛մա, որտե՞ղ ես, հարազա՛տ հիմար։ Երուսաղեմը ոլոռի ծիլի է նման, որը երկնքից վերև է բարձրացել, նման է ճյուղավորված օդային ծիլի (հիշենք մանկության՝ ծառերի վրայի հյուղակները), և հենց այդպիսի թռչնային գոյությունը հիանալի և հարմարավետ է։ Տեսարանը հիասքանչ է, տեսանելի է և՛ մոտիկը, և՛ հեռուն, ընդ որում՝ ամեն բան քոնն է, և չկա ոչ մի կուտակում, յուրաքանչյուր բնակիչ երկնային ծառի վրա իր առանձին ճյուղն ունի։
Կեդրոնի հովտի զառիվայրի սկզբում երկինքը ծածկվեց փուխր թուխպ ամպով, վրա հասավ մթնշաղը։ Ցրտեց, շատ չանցած ամպերի պատառիկները սկսեցին քարշ գալ Ձիթենյաց լեռան երկու գագաթներով։ Օղակաձև ճանապարհները լուսավորվեցին լուսարձակների խիտ լույսերով, և երկու մինարեթներից մեկը մյուսի հետևից սկսեցին կանչել մուեզզինները, սառը օդում նրանց երգեցողությունը թախիծով և հուսահատությամբ հնչեց։ Երբ բարձրանալիս անցավ Բոլոր Սրբերի եկեղեցու սյունազարդ նախասրահը, մթնշաղային լռություն տիրեց, և ոտքերի տակ այստեղ-այնտեղ ճռթճռթացին անձրևներից հետո սառույցի վերածված ջրափոսերը։ Քթանցքները որսացին սառնամանիքը, մատները սեղմվելով բռունցք դարձան։
Թուխպ ամպերը մռայլվում էին, Մորմոնական համալսարանից ներքև գտնվող այգիները թաքնվեցին վրա հասնող մառախուղի մեջ, ձյան փաթիլները սկսեցին սրերի նման ծակծկել այտերը։ Հեռվում սկսեց առկայծել խարույկի կրակը, և ես արագացրի քայլս՝ մտածելով, թե ուր պետք է գնամ, եթե չգտնեմ եղբորս Գեթսեմանի այգում։ Օրն այնքան արագ ավարտվեց, ասես ինչ-որ բան է կատարվել բնության հետ, որը նսեմացել էր, մի կողմ էր քաշվել ձմռան վրա հասնելուն համընթաց։ Երբեմն ոչինչ չէի տեսնում, այդ պահերին աչքիս առաջ էր գալիս Կոման՝ վախեցած և տորթի կրեմով պատված դեմքով։
Անցա նրբանցքը, որը ձգվում էր ցանկապատված հնագույն և մի քանի գրկաչափ հաստությամբ ձիթենիների շարքերի երկայնքով, որոնք ոլորապտույտ ու ծալքավոր էին, ինչպես դրուիդների ինչ-որ աստվածության հսկայական ուղեղը։ Եվ այդ ժամանակ առկայծող լապտերներից այն կողմ՝ ամայի տեղում, երևաց խարույկը, որը գետնի վրա արտացոլում էր մարդկանց երկար ստվերները, որոնք կիպ կանգնած էին ոստոստացող կրակին։ Ստվերները հասան ոտքերիս, բնազդաբար քայլ արեցի մի կողմ, որպեսզի չկանգնեմ դրանց վրա։ Մի քիչ հեռու մրգերի արկղերի մի կույտ էր, կողքին ինչ-որ մեկը կոտրում էր ընդկալների փայտերը՝ խողովակի կտորներով բարձրացնելով դրանք։ Փայտից պոկվող ժանգոտած մեխերը զիլ ձայնով ճռռում էին։ Հանկարծ ձյան փաթիլները խախտեցին մթությունը։ Մե՛րթ ձյունը դանդաղ գալիս էր, մե՛րթ ձյունամրրիկի վերածվում, մե՛րթ կամացուկ մաղում․ Ձիթենյաց լեռան լանջերը աչքի առաջ պայծառացան աղոտ ճերմակությամբ, ասես մի կողմ գցեցին ռելիեֆի սևանկարը։ Օդը լուսավորվեց, հետևում մնացած Հին քաղաքի ուրվագծերը ավելի պարզ դարձան։ Հիշեցի, որ այս տարի մինչև Կոմայի գալը որոշել էի հավաքել տունը, պահարաններից դուրս էի թափել ամբողջ քուրջն ու փալասը և տանից դուրս գալիս մի պահ կանգ էի առել այս բոլոր տարիների ընթացքում կուտակված ունեցած-չունեցածիս առաջ։ Կանգնել էի աղքատիկ կահկարասու առջև, իսկ պատշգամբի մեծ պատուհանից այն կողմ սողում էին փոթորկային ալեբախության շարքերը, ծովի վրա սրընթացորեն տեղերով փոխվում էին ստվերների և լույսերի հովիտները, որոնք ամպերի արտացոլանքն էին։ Վերջին տարիներին հասկացել էի, որ միայն ծովի կողքին կարող էի ապրել։ Ինձ դուր է գալիս զգացումը, թե աշխարհի ծայրին եմ ապրում․ կարծում եմ՝ մահից հետո տարածությունը լողափ է, անառիկ ժայռերի ներքևում գտնվող թաց ավազի բաց գոտի և անիրական հորիզոնի սայր, որտեղ երբեք ո՛չ առագաստանավ կհանդիպես, ո՛չ էլ տանկերներ կամ չորաբեռնված նավեր։
Խարույկը մոլեգնաբար էր վառվում՝ ճարճատելով և բռերով բոցեր նետելով ձյունափայլ շղարշի հետևից։ Բրդյա սպիտակ վերարկու հագած բարձրահասակ կնիկը՝ խաչաձև գոտևորված գնչուական շալով, աշխույժ կերպով անգլերեն էր խոսում՝ մե՛րթ պար գալով՝ մոտենալով կրակին, մե՛րթ հեռանալով։ Սափրված քունքերով և բարակ հյուսով մի հնդկացի տղամարդ, որը բուդդայական վանականի սանրվածք էր հիշեցնում, արագ-արագ ինչ-որ պատասխաններ էր բլբլում։ Կրակի ցոլքը լիզում էր նրանց ճաքճքած և փոքր-ինչ այտուցված դեմքերը։ Քարերի վրա հարմարեցված օջախի կենտրոնում եփվում էր կուլեշը՝ Երուսաղեմի անօթևանների ֆիրմային ուտեստը․ բրինձ, որին ավելացվում են չրեր և ընդեղեն։ Ուղտի մորթուց կարված բեդվինական բուրկա հագած մորուքավոր տղամարդը, որը նման էր բացիկների վրա պատկերված խնամված Քրիստոսին, խառնում էր փոս ընկած պղնձե կաթսայի մեջ եփվող բրինձը։
-Բարի՛ երեկո, – ասացի ես՝ մոտենալով խարույկին։ – Եղբորս եմ փնտրում, անունը Կոմա է։
«Յահվեի կինը» մի քայլ արեց դեպի ինձ և շրջվեց դեպի մորուքավոր տղամարդը։
-Եղբորն է փնտրում։ Տեսե՞լ ես նրա եղբորը։
Մորուքավորը վեր թռավ տեղից և քաղաքավարի ժպտալով՝ վերարկուի տակից մի խնձոր հանեց․
-Ահա՛, բարի՛ մարդ, վերցրո՛ւ այս պտուղը նրա փոխարեն, ինչ փնտրում ես։
-Ճանաչո՞ւմ եք Կոմային, – չհասկացա ես։ – Նա եղե՞լ է այստեղ։
-Շուտով պատրաստ կլինի տաք ուտեստը, – մորուքավորը շռայլ ժեստ արեց՝ ղազանի մոտ հրավիրելով ինձ։
Հնդկացին նույնպես մոտեցավ ինձ, սկսեց բլբլալ՝ հարցուփորձ անելով Կոմայի մասին և սկսեց արագ-արագ հավաստիացնել․
-Այո՛, այո՛, կար այդպիսի մեկը, ցերեկն էր եկել և գուցե հիմա էլ այստեղ մի տեղ է։
-Մտածեցի, թե զգեստափոխված ոստիկան եք, – ասաց «Յահվեի Կինը»՝ մատները կտրած ձեռնոցը հագնելով։
Շրջեցի պարապուտում։ Հանկարծակի ձյունը դադարեց, թուխպ ամպը անցավ, թուլացավ և արդեն ձգվեց դեպի հյուսիս-արևմուտք։ Չէի ուզում հեռանալ խարույկից և մնալու թույլտվություն խնդրեցի։ Քիչ-քիչ խոսքով ընկանք։ Պարզվեց, որ «Յահվեի Կինը» դաստիարակ է մանկապարտեզում, որը Դուբլինից Իսրայել է գալիս տարին մեկ անգամ՝ կա՛մ մինչև Սուրբ ծնունդը, կա՛մ Զատիկին, ապրում է ընկերուհու մոտ՝ Այն Քերեմում, կես դրույքով աշխատում է զբոսաշրջիկներով լի Իբն Գվիրոլում, որտեղ տավիղ է նվագում։ Այդ պահին շրջվեցի դեպի խաչաձև դրված վրանները և դրանց հենված հսկայական պատյանը, որն իսկապես կարող էր տավիղինը լինել։
Գրեթե հանգած խարույկի միջով նայում էի շուրջս։ Երկինքը պարզվել էր, շուրջն անեզր ձյուն էր, քարերը դեղինին էին տալիս դուրս եկած լուսնի լույսի ներքո։ Լուռ լույսի մեջ տեղ-տեղ երևում էր Երուսաղեմը՝ փայլեցնելով Տաճարի լեռան վրա տեղակայված Ալ-Ակսա մզկիթի գմբեթը, որը ձնաբքի պատճառով արդեն արծաթապատ էր։
Մթության մեջից համազգեստ հագած մեկը դուրս եկավ։ Թիկնավետ, մեծ գլխով միզրահին միանգամից մոտեցավ ինձ և խնդրեց ցույց տալ փաստաթղթերս։ Վարորդական իրավունքի վկայագիրս տվեցի նրան և Կոմայի մասին հարցուփորձ արեցի։ Ո՛չ, սպան չէր տեսել Կոմային։ Մինչև ավտոմեքենան ճանապարհեցի նրան։ Ասաց, որ երկրորդ շաբաթն էր այստեղ հերթապահում, հետևում էր թափառականներին։ Հրաժեշտ տալիս սկսեց բողոքել․ «Չեմ համբերում, թե երբ է կառավարությունը որոշելու ձերբակալել և արտաքսել նրանց։ Իսկ եթե տոնի ընթացքում սրացում լինի նրանց մոտ, ինչ-որ մեկն ինքն իրեն Մեսիա կոչի և ժողովրդին դեպի Տաճարի լեռ տանի, – այդ ընթացքում մատը պտտեց քունքի մոտ և Ալ-Ակսան ցույց տվեց»։
Հետ գնացի խարույկի մոտ, հրաժեշտ տվեցի բոլորին և խնձորը մորուքավորին վերադարձրի։ Վերջինս թաքցրեց այն վերարկուի տակ՝ առանց ոչինչ հարցնելու։
Անցա հերթապահող ավտոմեքենայի կողքով և սկսեցի իջնել դեպի Առյուծի դարպասները։ Երուսաղեմը սպասում էր ինձ, քանի դեռ սայթաքում և քարշ էի գալիս ու քարշ էի գալիս, ավելի ու ավելի խորանալով դրա ճերմակած նրբանցքներում։
Անցա կայսր Հադրիանոսի կամարը, և շատ չանցած արդեն ոչ թե ցրտից դողալով, այլ չզգալով փայտացած մարմինս՝ մտա Կոմայի ապաստարաններից ևս մեկը՝ եթովպական եկեղեցի, որը կից է Սուրբ Հարության տաճարին։ Ցերեկն արդեն եղել էի այնտեղ, բայց չէի հանդիպել ծանոթ վանականին՝ խայտաբղետ թիկնոցով փաթաթված, հարթ դեմքով ծերուկին։ Երբեք ոչ մի բառ չէի լսել նրանից, բոլորին ժպտում էր և, ըստ էության, իբրև պահակ էր ծառայում՝ երբեմն երկար ժամանակ մենակ նստելով շեմին։ Չգիտեմ արդյոք տարբերում էր ինձ մյուսներից, բայց Կոմային հաստատ ճանաչում էր։
Ծերուկն արդեն քնած էր խորանի մոտ գտնվող նստարանին՝ պատին կախված պարզ նախշերով եթովպական նկարի տակ․ բոլոր եթովպացիների նախահայր Սողոմոնը՝ շրջապատված թևավոր հրեշտակապետերով, պատկերված քունքային վարսերով և շտրեյմելով , ճիշտ Մեա Շեարիմ թաղամասի բնակիչների նման։ Հետևեցի վանականի օրինակին, ուսապարկիցս հանեցի քնապարկը, մտա մեջը և երկար չէի կարողանում տաքանալ՝ մոմերով լուսավորոված կիսախավարի մեջից նայելով ցածր երկաթյա մուտքի դռան վերևում կախված լամպին։ Աչքերս սկսեցին փակվել, և լամպի կրակը սկսեց վերածվել Ձիթենյաց լեռան խարույկի կրակի, որի մոտ տաքանում էին դիվոտ անօթևանները։ «Յահվեի Կինը» Շեբայի՝ այծի ոտքերով թագուհին՝ բոլոր եթովպացիների մայրը դարձավ, իսկ Սողոմոն թագավորը՝ մորուքավոր տղամարդը, որը խնձոր էր տվել ինձ, հետո ամեն բան միախառնվեց ձնամրրիկի հետ և անհետացավ։
Առավոտյան, երբ արթնացա, արդեն մենակ էի, վանականը ոչ մի տեղ չկար։ Ուսով հազիվ բացեցի ծանր, ճռռացող դուռը, ուժեղ լույսը կուրացրեց ինձ։ Աստիճանաբար աչքերս վարժվեցին, և ես քայլեցի ձյունապատ հրապարակով, որն արդեն խզբզված էր ոտնահետքերով, և բարձեր հիշեցնող ձյան կույտերով պատված աստիճաններով դուրս եկա Սուրբ Կատարինեի փողոց։
Պայծառ արևը, ավելի ու ավելի սաստկացող հալոցքի ձայնը, կտուրների՝ կապույտով լցված շավիղները, սուրճի բույրը և դեղձանիկի՝ պատշգամբից լսվող խլացնող գեղգեղանքը․ այդ բոլորը միանգամից համակեց ինձ։ Մեկը մյուսի հետևից բացվում էին կրպակներ, ավելներն ու բահերը մաքրում էին կամուրջները։
Յաֆֆյան դարպասների մոտ բյուրոյի պատուհանի մեջ տեսա սեփական արտացոլանքս։ Հյուծված, վտիտ և մազածածկ դեմքով մի կուզիկ տղամարդ էր նայում վրաս։ Եղբայրս։
Գրպանիս մեջ շոշափելով գտա դեղապատիճը, մեկ հաբ հանեցի և արդեն հալչող մի կտոր ձյան հետ կուլ տվեցի այն։
Թարգմանությունը ռուսերենից՝ Էլիզա Ստեփանյանի
հետաքրքիր էր)