Սկիզբը՝ այստեղ
Մաս 2
Գիտակից էր։ Հայրիկը երկու ձեռքով բռնեց նրա ձախ ձեռքը։ Կռացավ, որպեսզի համբուրեր ճակատը։ Հայրիկն այնքան թույլ և ծեր տեսք ուներ, որ ապշեցի։ Հասկացա, որ Հայրիկի մասին նույնքան քիչ բան գիտեի, որքան Մայրիկի։
-Լա՜վ եմ, – Մայրիկը ժպտաց նրան։
-Գիտեմ, որ պետք է դպրոց վերադառնաս, – հայացքը թեքեց դեպի ինձ՝ շարունակելով ժպտալ։ Այնքան ցածր էր խոսում, որ նրա ձայնը հազիվ էր լսվում նրան միացված սարքավորումների աղմուկի մեջից։ – Գնա՛։ Մի՛ անհանգստացիր ինձ համար։ Սովորական բան է։ Ուղղակի լա՛վ սովորիր դպրոցում։
Ձգվեցի, որպեսզի դիպչեի նրա ձեռքին, որովհետև կարծում էի, թե դա այն էր, ինչ պետք է անեի։ Թեթևություն զգացի։ Արդեն մտածում էի հետադարձ թռիչքի և Կալիֆոռնիայի պայծառ արևի մասին։
Ինչ-որ բան շշնջաց Հայրիկին։ Վերջինս գլխով արեց և դուրս եկավ հիվանդասենյակից։
-Ջե՛ք, եթե․․․ – հազի նոպա սկսվեց նրա մոտ, և երկար ժամանակ չէր կարողանում խոսել։ – Եթե ես․․․ չկարողանամ, շատ չտխրես և չվնասես առողջությանդ։ Կենտրոնացի՛ր սեփական կյանքիդ վրա։ Պահպանի՛ր ձեղնահարկի այն տուփը և ամեն տարի Ցինմինի ժամանակ հանի՛ր այն և մտածի՛ր իմ մասին։ Ես միշտ քեզ հետ եմ։
Ցինմինը հանգուցյալների հիշատակին նվիրված չինական փառատոն է։ Երբ շատ փոքր էի, Ցինմինի ժամանակ մայրիկը միշտ նամակ էր գրում իր մահացած ծնողներին, որոնք մնացել էին Չինաստանում՝ հաղորդելով Ամերիկայում անցկացված նախորդ տարվա լավ նորությունները։ Ինձ համար բարձր կարդում էր նամակը, և եթե ինչ-որ բան էի ասում, դա էլ էր ավելացնում դրա մեջ։
Այնուհետև նամակից թղթե կռունկներ էր պատրաստում և բաց էր թողնում այն՝ դեմքով դեպի արևմուտք շրջվելով։ Հետո նայում էինք, թե ինչպես էր կռունկը, խշխշան թևերը թափահարելով, ուղևորվում երկար ճանապարհորդության դեպի արևմուտք՝ Խաղաղ օվկիանոս՝ Չինաստան՝ Մայրիկի ընտանիքի անդամների գերեզմաններ։
Շատ տարիներ էին անցել, երբ վերջին անգամ արել էի դա նրա հետ։
-Ոչինչ չգիտեմ չինական օրացույցի մասին, – ասացի ես։ – Ուղղակի հանգստացի՛ր, Մայրի՛կ։
-Միայն թե տուփը մո՛տդ պահիր և ժամանակ առ ժամանակ բացի՛ր այն։ Միայն թե բացի՜ր․․․ – ասաց նա և նորից սկսեց հազալ։
-Ամեն բան լավ կլինի, Մայրի՛կ, – անճոռնի կերպով շոյեցի նրա ձեռքը։
-«Haizi, mama ai ni», – նորից հազաց։ – Որդի՛ս, Մայրիկը սիրում է քեզ։
Հիշեցի, թե ինչպես էր շատ վաղուց Մայրիկն ասել «ai» և ձեռքը դրել սրտին։
-Լա՛վ, Մայրի՛կ։ Հերի՛ք է խոսես։
Հայրիկը վերադարձավ, և ես ասացի, որ պետք է մի փոքր շուտ գնայի օդանավակայան, որովհետև չէի ցանկանում ուշանալ թռիչքից։
Մայրիկը մահացավ, երբ ինքնաթիռս Նեվադայի մոտակայքում էր։
***
Մայրիկիս մահից հետո Հայրիկս միանգամից ծերացավ։ Տունը չափից ավելի մեծ էր նրա համար, դրա համար վճռեցինք վաճառել այն։ Ես և ընկերուհիս՝ Սյուզանը, օգնեցինք նրան հավաքել իրերն ու մաքրել տունը։
Ձեղնահարկում Սյուզանը գտավ կոշիկի տուփը։ Թղթե գազանանոցը, որն այդքան երկար ժամանակ թաքցված էր ձեղնահարկի սառը խավարում, դյուրաբեկ էր դարձել, իսկ փաթեթավորման թղթի վառ նախշերը խամրել էին։
-Երբեք նմանատիպ օրիգամի չեմ տեսել, – ասաց Սյուզանը։ – Մայրդ հիասքանչ տաղանդ է ունեցել։
Թղթե գազանները չէին շարժվում։ Գուցե այն կախարդանքը, որ կենդանացնում էր դրանց, անհետացել էր, երբ Մայրիկը մահացել էր։ Կամ գուցե ես ուղղակի երևակայել էի, թե դրանք երբևիցե կենդանի էին եղել։ Մանկական հշողություններին չի կարելի վստահել։
Մայրիկի մահվանից երկու տարի հետո ապրիլյան առաջին հանգստյան օրերն էին։ Սյուզանն իբրև մենենջմենթ խորհրդատու մեկնել էր իր անվերջանալի գործուղումներից մեկին, իսկ ես տանն էի և ծուլորեն փոխում էի հեռուստացույցի ալիքները։
Շնաձկների մասին փաստագրական ֆիլմի վրա կանգ առա։ Հանկարծ մտովի պատկերացրի, թե ինչպես էին Մայրիկիս ձեռքերը փայլաթիթեղից շնաձուկ պատրաստում, իսկ ես և Լաոհուն նայում էինք։
Խշխշոց լսվեց։ Բարձրացրի հայացքս և գրապահարանի կողքին՝ հատակին, սքոչով փաթաթած փաթեթավորման թղթե գնդիկ նկատեցի։ Մոտեցա և ուզում էի բաձրացնել, որպեսզի աղբը նետեի այն։ Թղթե գնդիկ շարժվեց տեղից ու բացվեց, և տեսա, որ դա Լաոհուն էր, որի մասին վաղուց արդեն չէի հիշել։ «Ռռ՜ռ»։ Հավանաբար Մայրիկը նորից վերանորոգել էր այն, երբ ես հանձնվել էի։
Նա ավելի փոքր էր, քան հիշում էի։ Կամ գուցե այն ժամանակ իմ բռունցքներն էին ավելի փոքր։
Սյուզանը թղթե գազաններին իբրև զարդարանք կախել էր ամբողջ բնակարանով մեկ։ Հավանաբար Լաոհուին ինչ-որ համեստ անկյունում էր դրել, քանի որ շատ մաշված էր։
Նստեցի հատակին և մատս մեկնեցի դեպի նա։ Լաոհուի պոչը շարժվեց և աշխույժ կերպով նետվեց մատիս վրա։ Սկսեցի ծիծաղել՝ շոյելով նրա մեջքը։ Լաոհուն մռռաց ձեռքիս տակ։
-Ո՞նց ես, հի՛ն ընկեր։
Լաոհուն դադարեց խաղալ։ Վեր կացավ, կատվային նրբագեղությամբ ցատկեց ծնկներիս և պտտվեց այնպես, որ վերածվեց թղթի կտորի։
Ծնկներիս վրա փաթեթավորման թղթի ճմռթված կտոր էր դրված՝ պատկերազարդ մասով դեպի ներքև։ Վրան խիտ-խիտ գրված չինական հիերոգլիֆներ էին։ Այդպես էլ չէի սովորել չիներեն կարդալ, բայց գիտեի «որդի» հիերոգլիֆը, և այն հենց ամենավերևում էր, որտեղ նամակներում սովորաբար նշում են հասցեատիրոջ։ Նամակը գրված էր Մայրիկիս անճոռնի, գրեթե մանկական ձեռագրով։
Մոտեցա համակարգչին, որպեսզի ինտերնետով ստուգեի։ Այդ օրը Ցինմինն էր։
Վերցրի նամակն ու գնացի քաղաքի կենտրոնի այն հատվածը, որտեղ, ինչքանով որ տեղյակ էի, կանգ էին առնում չինացի զբոսաշրջիկների ավտոբուսները։ Հերթով մոտենում էի հանդիպածս յուրաքանչյուր զբոսաշրջիկին ու հարցնում․ ««Nin hui du zhongwen ma?» Չիներեն կարդալ գիտե՞ք»։ Այնքան վաղուց չէի խոսել չիներեն, որ վստահ չէի, թե հասկանում էին ինձ։
Մի երիտասարդ կին համաձայնեց օգնել։ Միասին նստեցինք նստարանին, և բարձր սկսեց կարդալ նամակը։ Լեզուն, որը երկար տարիներ փորձում էի մոռանալ, վերադարձավ իմ կյանք, և զգացի, թե ինչպես էին բառերը սկսում մաշկիս և ոսկորներիս մեջով ներթափանցել իմ մեջ, մինչև որ հասան սրտիս և ամուր սեղմեցին այն։
Որդի՛ս,
Երկար ժամանակ է, ինչ չենք զրուցել։ Այնպես ես բարկանում, երբ դիպչում եմ քեզ, որ սկսում եմ վախենալ։ Եվ ինձ թվում է՝ ցավը, որը վերջին ժամանակներս ավելի հաճախ եմ զգում, ինչ-որ լուրջ բան է։
Դրա համար էլ որոշեցի գրել քեզ։ Գրում եմ թղթե գազանիկների վրա, որոնք ինքս էի քեզ համար պատրաստել, և որոնք այնքա՜ն դուր էին գալիս քեզ։
Գազանները կդադարեն շարժվել, երբ ես դադարեմ շնչել։ Բայց եթե սրտիս ամբողջ ջերմությամբ գրեմ, իմ մասունքը կմնա այս թղթի վրա, այս բառերի մեջ։ Երբ Ցինմինի ժամանակ մտածես իմ մասին, երբ հանգուցյալների հոգիներին թույլ կտրվի այցելել իրենց ընտանիքներին, կկենդանացնես իմ այն մասունքները, որոնք կթողնեմ ինձանից հետո։ Արարածները, որոնք քեզ համար էի ստեղծել, նորից կսկսեն վազվզել, թռչկոտել և հարձակվել, և միգուցե հենց այդ ժամանակ կկարդաս այս խոսքերը։
Եվ քանի որ սրտիցս եմ ուզում գրել, պետք է չիներեն գրեմ։
Մինչև հիմա քեզ չեմ պատմել իմ կյանքի պատմությունը։ Երբ փոքր էիր, մտածում էի, որ կպատմեմ այս պատմությունը, հենց մի փոքր մեծանաս, որպեսզի կարողանաս հասկանալ։ Բայց չգիտես ինչու այդպես էլ բախտ չվիճակվեց։
Ծնվել եմ 1957 թվականին Հեբեյ նահանգի Սիգուլու գյուղում։ Տատիկդ և պապիկդ շատ աղքատ գյուղական ընտանիքներից էին, որոնք քիչ հարազատներ ունեին։ Ծնվելուցս ընդամենը մի քանի տարի հետո Չինաստանում վրա հասավ Համատարած սովը, որի ընթացքում երեսուն միլիոն մարդ մահացավ։ Առաջին բանը, որ կյանքում հիշում եմ, այն է, թե ինչպես եմ արթնանում և տեսնում, որ մայրս հող է ուտում, որպեսզի ինչ-որ կերպ լցնի ստամոքսը, իսկ վերջին բուռ ալյուրն ինձ համար է պահում։
Հետո ամեն բան փոքրիշատե կարգավորվեց։ Սիգուլու գյուղը հայտնի է թղթից պատրաստվող իրերով, և մայրիկս սովորեցրեց ինձ թղթե գազաններ պատրաստել և կենդանացնել դրանց։ Գյուղի համար դա առօրյա գործնական կախարդանք էր։ Պատրաստում էինք թղթե թռչուններ, որպեսզի դաշտերից քշեինք ծղրիդներին, և թղթե վագրեր՝ մկներին վախեցնելու համար։ Չինական ամանորին ընկերներով կարմիր թղթե վիշապներ էինք պատրաստել։ Երբեք չեմ մոռանա, թե ինչպես էին կարմիր վիշապիկները սավառնում գլխավերևում՝ բարձրացնելով պայթող ճայթուկների դրասանգները, որպեսզի ցրեին նախորդ տարվա բոլոր վատ հիշողությունները։ Քեզ էլ դուր կգար։
1966 թվականին տեղի ունեցավ Մշակութային հեղափոխությունը։ Հարևանը հարևանի դեմ դուրս եկավ, եղբայրը՝ եղբոր։ Ինչ-որ մեկը հիշեց, որ մորս եղբայրը՝ քեռիս, հեռավոր 1946 թվականին մեկնել էր Հոնգ Կոնգ և առևտրական էր դարձել։ Բարեկամի առկայությունը Հոնգ Կոնգում նշանակում էր, որ մենք լրտեսներ էինք և ազգի թշնամիներ, դրա համար մեզ հետ պետք է պայքարեին բոլոր հնարավոր միջոցներով։ Խեղճ տատիկդ չդիմացավ վիրավորանքներին և ջրհորը նետվեց։ Հետո՝ մի օր, որսորդական հրացաններով ինչ-որ տղաներ պապիկիդ քարշ տվեցին անտառ, և նա այլևս չվերադարձավ։
Տասը տարեկանում որբացա։ Միակ հարազատս Հոնգ Կոնգում ապրող քեռիս էր։ Մի գիշեր ծլկեցի և առևտրական գնացք բարձրացա, որն ուղևորվում էր դեպի հարավ։
Մի քանի օր հետո Գուանդուն նահանգում ինչ-որ տղամարդիկ դաշտից ուտելիք գողանալիս բռնացրին ինձ։ Իմանալով, որ ուզում էի Հոնգ Կոնգում հայտնվել՝ ծիծաղեցին․ «Երջանիկ օրդ է։ Աղջիկներին Հոնգ Կոնգ հասցնելը մեր աշխատանքն է»։
Մյուս աղջիկների հետ ինձ թաքցրին բեռնատարի հատակին և թաքուն անցկացրին սահմանը։
Նկուղ տարան մեզ և հրամայեցին առողջ ու խելացի երևալ գնորդների աչքերում։ Ընտանիքները համապատասխան վճարում անելուց հետո գալիս, ուսումնասիրում և ընտրում էին մեզանից մեկին՝ «որդեգրման» համար։
Չիների ընտանիքն ընտրեց ինձ, որպեսզի հոգ տանեի նրանց երկու որդիների մասին։ Ամեն օր առավոտյան չորսին էի արթնանում՝ նախաճաշ պատրաստելու համար։ Կերակրում և լողացնում էի տղաներին։ Գնում էի խանութ՝ մթերքներ գնելու։ Լվացք էի անում, ավլում էի հատակը։ Գիշերը քնելիս խոհանոցի պահարանում էին փակում ինձ։ Եթե դանդաղ էի շարժվում կամ ինչ-որ սխալ բան էի անում, ծեծում էին ինձ։ Եթե տղաներն էին ինչ-որ սխալ բան անում, կրկին ինձ էին ծեծում։ Եթե նկատում էին, որ փորձում էի անգլերեն սովորել, կրկին ծեծում էին։
-Ինչո՞ւ ես ուզում անգլերեն սովորել, – հարցնում էր պարոն Չինը։ – Ուզում ես ոստիկանությո՞ւն գնալ։ Կասենք, որ անօրինական ճանապարհով ես եկել Հոնգ Կոնգ։ Մեծ ուրախությամբ բանտ կնստեցնեն քեզ։
Այդպես ապրեցի վեց տարի։ Մի օր մի տարեց կին, որն առավոտյան շուկայում ձուկ էր վաճառում, մի կողմ տարավ ինձ։
-Գիտեմ քեզ նման աղջիկներին։ Քանի՞ տարեկան ես, տասնվե՞ց։ Մի օր տղամարդը, որին պատկանում ես, կհարբի, կնայի վրադ, կգրկի քեզ և այլևս չես կարողանա կանգնեցնել նրան։ Նրա կինը կիմանա, և այդ ժամանակ կյանքդ իսկական դժոխքի կվերածվի։ Պետք է խուսափես նման կյանքից։ Գիտեմ, թե ով կարող է քեզ օգնել։
Պատմեց ամերիկացի տղամարդկանց մասին, ովքեր ասիացի կանանց էին փնտրում։ Եթե կարողանայի պատրաստել, մաքրություն անել և հոգ տանել ամերիկացի ամուսնուս մասին, վերջինս բարեկեցիկ կյանքով կապահովեր ինձ։ Միակ հույսս դա էր։ Հենց այդպես էլ բոլոր այդ ստերով հայտնվեցի կատալոգում և ծանոթացա հայրիկիդ հետ։ Այնքան էլ ռոմանտիկ պատմություն չէ, բայց ի՛մ պատմությունն է։ Կոնեկտիկուտի արվարձանում միայնակ էի զգում ինձ։ Հայրիկդ շատ բարի և քնքուշ էր ինձ հետ, և ես շնորհակալ էի նրան։ Բայց ոչ ոք չէր հասկանում ինձ, և ես էլ ոչինչ չէի հասկանում։
Իսկ հետո ծնվեցիր դո՜ւ։ Այնքան երջանիկ էի, երբ նայեցի դեմքիդ և տեսա մորս, հորս և իմ դիմագծերը։Կորցրել էի ողջ ընտանիքիս, ամբողջ Սիգուլը, ամեն բան, ինչ երբևէ ճանաչել էի և սիրել։ Բայց այդուհետ ունեի քեզ, և քո դեմքն ապացույցն էր այն բանի, որ այդ ամենն իրական էր եղել։ Չէի հորինել։
Այդուհետ կար մեկը, ում հետ կարող էի խոսել։ Սովորեցնելու էի իմ լեզուն, միասին վերստեղծելու էինք այն ամենի մի մասնիկը, ինչ ժամանակին սիրել ու կորցրել էի։ Երբ առաջին անգամ չիներեն խոսեցիր այն նույն առոգանությամբ, ինչ ես և մայրիկս, մի քանի ժամ լաց եղա։ Երբ առաջին գազանիկներին պատրաստեցի քեզ համար, և դու սկսեցիր ծիծաղել, ինձ թվաց, թե այլևս ոչ մի հոգս չկա աշխարհում։
Երբ մի փոքր մեծացար, սկսեցիր օգնել ինձ և հայրիկիդ շփվել։ Արդեն իսկապես տանն էի։ Վերջապես լավ կյանքով էի ապրում։ Ուզում էի, որ ծնողներս լինեին այստեղ, որպեսզի նրանց համար պատրաստեի և լավ կյանքով ապահովեի։ Բայց ծնողներս այլևս չկային։ Գիտե՞ս, թե չինացիների համար աշխարհի ամենատխուր զգացումը որն է։ Այն, երբ երեխան վերջապես ցանկություն է ունենում հոգ տանելու ծնողների մասին, բայց հասկանում է, որ նրանք արդեն վաղուց չկան։
Որդի՛ս, գիտեմ, որ չես սիրում քո չինական աչքերը, որոնք ի՛մ աչքերն են։ Գիտեմ, որ չես սիրում քո չինական մազերը, որոնք ի՛մ մազերն են։ Բայց կարո՞ղ ես հասկանալ, թե ինչքան մեծ երջանկություն բերեց ինձ քո գոյությունը։ Եվ կարո՞ղ ես հասկանալ, թե ինչ զգացի ես, երբ դադարեցիր խոսել ինձ հետ և արգելեցիր չիներեն խոսել քեզ հետ։ Ինձ թվաց, թե նորից եմ ամեն բան կորցնում։
Ինչո՞ւ չես խոսում ինձ հետ, որդի՜ս։ Ցավը սաստկանում է, դժվարանում եմ գրել։
Երիտասարդ կինը վերադարձրեց թուղթը։ Չէի համարձակվում նայել նրա դեմքին։ Առանց հայացքս բարձրացնելու խնդրեցի օգնել գրել «ai» հիերոգլիֆը Մայրիկիս նամակի վերջում։ Նորից ու նորից նկարում էի այն թղթի վրա` թանաքի գծերը միահյուսելով Մայրիկիս բառերին։
Երիտասարդ կինը պարզեց ձեռքն ու դրեց ուսիս։ Այնուհետև վեր կացավ և հեռացավ՝ Մայրիկիս հետ միայնակ թողնելով ինձ։
Ծալքերին հետևելով՝ ծալեցի թուղթն ու վերստեղծեցի Լաոհուին։ Ձեռքիս ծալատեղին նստեցրի նրան, նա մռռաց, և քայլեցինք դեպի տուն։
Թարգմանությունը անգլերենից՝ Էլիզա Ստեփանյանի
