Հովհաննես Գրիգորյան | Վերջին հրաժեշտի մոլորակը

ՎԵՐՋԻՆ ՏՐԱՄՎԱՅԻ ՄՈԼՈՐԱԿԸ

Մի տխուր ուսանող, որ ոչինչ չունի սովորելու,
չորս պատ, դատարկ սենյակ
և մի խանդավառ արև, որ տեղի-անտեղի
մտնում է պատուհանից ներս
և շոշափում է սենյակի պատերը
և ոչինչ չի գտնում
մի դեղնած պլակատից բացի,
որի վրա մի անճոռնի դինոզավր էր նկարված,
որը շրջում էր
քաղաքային պուրակի ծառերի արանքում,
իսկ վերևում գրված էր.
«Պաշտպանենք բնությունը—
առավոտյան ժամը 9-ից մինչև երեկոյան ժամը 5-ը,
ընդմիջում՝ 12-ից մինչև 1-ը»։
Իսկ քաղաքային պուրակի ծառերը
կանաչում ու ծլում էին խստիվ համապատասխան
ցուցումին՝
առավոտյան ժամը 9-ից մինչև երեկոյան ժամը 5-ը,
կանանավոր ընդմիջում էին անում կեսօրին,
իսկ շաբաթ և կիրակի օրերին
չքանում էին երկրի երեսից։
Եվ մի շաբաթ օր,

Երբ արևը սովորականի նման
Ներս նայեց պատուհանից,— զարմանքից
քիչ էր մնում մայր մտներ—
չկար տխուր ուսանողը
և դինոզավրը չկար,
ծառերն էլ չկային,— միայն գրությունն էր մնացել.
«Պաշտպանենք բնությունը…»։—
Իսկ դա տեղի էր ունեցել ուրբաթ երեկոյան,
երբ մարդիկ հոգնած վերադառնում էին տուն
և ուշադիր նայում էին իրար երեսի
և կամ լրագրերի մեջ գլուխները թաքցրած՝
համարձակ շնչում էին
խանգարված հոդվածների բույրով արբեցած…
…Ուրբաթ երեկոյան,
երբ տխուր ուսանողն առայժմ նման
ոչինչ չուներ սովորելու
և կեսքուն կիսարթուն պառկած էր
սենյակի ուղիղ կենտրոնում,
դինոզավրը հանկարծ սահեց պլակատից և անջատվելով պատից,
դանդաղ մոտեցավ և կանգնեց ուսանողի առաջ.
աստվածային նշան է,— ուսանողն ասաց,—
բարի է սկիզբը մեր ճամփորդության,—
և շարժվեցին։
Եվ դինոզավրը, որ մինչ այդ լուռ էր,
անսպասելիորեն խոսեց մաքուր գրական հայերենով.
«Թեկուզ մի անգամ էլ ծնվես այս մոլորակում,
չես մոռանա ոչինչ,
երջանկությունը շատ նուրբ ծաղիկ է,
ավաղ, չի ծաղկում ցուրտ երկնքի տակ,
իսկ ով մեռնում է ժամանակից շուտ,
հետո կմեռնի նորից ու նորից,
միայն մի ծաղիկ, որ աճում չունի
կուղեկցի նրան երկու աշխարհում,
մթնում լույս կտա,
իսկ առավոտյան կլինի կողքին,
և լույսը կլինի ավելի պայծառ»— և հոգնած լռեց։
Աստվածային նշան է,— ուսանողն ասաց,
բարի է սկիզբը մեր ճամփորդության։
…Եվ հայտնվեցին
մի շատ տարօրինակ մոլորակում,
մի տխուր ուսանող և մի անհունի դինոզավր
և ուսանողը յոթ անգամ ավելի էր տխուր
և դինոզավրը ութ անգամ ավելի էր անհունի
և ութ անգամ ավելի էր անպաշտպան,
և այնքան շատ բան կար սովորելու
այդ զարմանալի մոլորակում։
Ձեռք-ձեռքի տված քայլում էին մոլորակի միակ փողոցով,
իսկ փողոցի եզրին
շարված էին հենց այն ծառերը,
որոնք շաբաթ և կիրակի օրերին
լցում էին պայուսակները քաղաքային։
Քայլում էին նրանք և ուզում էին երազել—
և ոչինչ չէր ստացվում՝
երազները թեթև էին այնտեղ ուղիղ ութ անգամ,
և միգուցե մի քիչ ավելի թեթև
և գուցե մի քիչ ավելի անգույն։
Եվ առաջինը, ի՞նչ տեսան նրանք՝
աղբանոցներն էին անթիվ ու անհամար,
շքեղ ու հարուստ աղբանոցներ,
որպիսիք չէր տեսի երկրի երեսին՝
պրիմուսներ, նավթավառներ, պարսկական կոշիկներ,
կոտրված գրասեղաններ,
գրականագիտական հոդվածներ, թեկնածուական
դիսերտացիաներ, սուլիչներ,
փուչիկներ, հավատարմության խոստումներ,
կինոաստղեր, բանաստեղծություններ, սիրային
նամակներ, արխիվային ընկերություններ և մի
գնացքից, որը անվերջ ու շարունակ կրակում էր
տարբեր ուղղություններով
և մի ամբիոն, որը հնչել էին ելույթ ունեցողի
հետ միասին
և մոնտոն աղմուկ ուղղելով շարունակում էր իր միտքը
զարգացնել— բնության պաշտպանությունը բոլորիս
խնդիրն է…
երջանիկ զույգեր, ջերմ վերաբերմունքներ,
սոխակների քառաձայն երգչախումբ,
փետրահան արված թևավոր մտքեր,
առողջ դատողություններ, տեղին դիատողություններ,
կարճ փոխանցումներ
և բարձեր,
որպես սառը զենք կցված դատական գործերին…
Ձեռք-ձեռքի տված քայլում էին մոլորակի միակ փողոցով
և տխուր ուսանողը հանդիպեց ճամփորդ իր հորեղբորը՝
սապատավոր ու սրամիտ մի ծերուկի,
որը մեռել էր վաղուց.
ժառանգելով իր սիրասուն զավակներին
քաղաքային լրագրի համարները բոլոր,
որ խնամքով հավաքել էր իր ամբողջ կյանքի
ընթացքում—
սապատավոր ու սրամիտ ծերուկին,
որն անցավ առանց գլուխը շարժելու,
իսկ ուսանողը քար էր կտրել զարմանքից
և երկար ժամանակ շարունակում էր կտրել,
նկատելով, որ իր հորեղբոր տապարը
ամենևին չի ուղղվել գերեզմանում…
Չափազանց ջերմ էր հանդիպումը Նոյ նահապետի հետ,
որը շվարած կանգնել էր և մորուքն էր փնտրում,
և կարճ զրույցից հետո պարզվեց,
որ ջրհեղեղը վտանգի տակ է,
որ ջրհեղեղի համար նախատեսված ջուրը լիովին քոռ ու
փուչ են արել՝
բոստաններ են ջրել, ավտոմեքենաներ են լվացել,
դրել են գնացքին ու հեռվում անգամ չկա,
իսկ տապարը մեր խոցեր է բուժում ինչ-որ սատանա,
ինչ-որ տարօրինակ խոցեր,
որոնք ցերեկը հաչում են շան պես,
իսկ գիշերները
խմում ու լալիս են անմխիթար…
Ամառնամուտ հուզիչ էր պահը, երբ նրանց դեմ ելավ
Դոն Կիխոտն անձի,
արդարության զինվորը հին, որը մի կերպ քայլում էր
շքանշանների ծանրության տակ կքած,
հին զինվորը, որին սպանել էին աշխարհի բոլոր
պատերազմներում,
խփել էին քարով, նիզակով ծակծկել,
խեղդել էին ջրի մեջ,
թունավորել գազերով,
հին ատրճանակ է զարկվել, իսկ ինքը, փառք աստծո,
ողջ է մնացել,
իսկ Սանչոն՝ նա վաղուց լքել է նրան և նվիրվել է
գիտությանը
և հիմա դիսերտացիա է գրում՝
«Դոն Կիխոտը և ինչպես պայքարել նրա դեմ» թեմայով…
Հին զինվորը… երկրի երեսին չկա ոչ մի պատ,
որի տակ նրան գնդակահարած չլինեին…
Առավել հուզիչ էր բաժանումը և մեծարգո Դոնը
անչափ սրտաշարժված խնդրեց ուսանողին և
ուղեկցել նրան՝
որպես հիշատակ այս սքանչելի ճամփորդումից
լուսանկարվել այս աղբանոցների սքանչելի ֆոնին՝
կողք-կողքի միասին կախաղան հանված, մեղմ քամուց
ճոճվելով…
…Զարմանալի մոլորակ, փողոցից քիչ հեռու
ցախավելներն էին ցցվել՝ բնության զարդը միակ,
և ամեն ցախավելին սև սերթուկավոր մի ագռավ,
անշարժ իմաստուն լռության մեջ խորասուզված։
Աննման մոլորակ— ասֆալտած երկնքով,
հատուկենտ աստղեր՝ ծերտի մեջ կորած
և բոլորը տված ոսկի պես մի ոսկրոտ լուսին
կաղամբ է ուտում օրը ութ անգամ։
Հրաշալի մոլորակ— բազմահարկ, շքեղ գերեզմանոցներով,
և հանգուցյալներ՝ պառկած ոսկեզօծ դագաղների մեջ,
պճնված ընտիր հագուստ-կապուստով,
իսկ աչքերի տակ՝ կապտուկներ անթիվ,
քթերը ջարդված, սմքած փորերով—
նշան այն բանի,
որ մինչ մեռնելը չեն կերել ոչինչ,
քոթակից բացի— օրը ութ անգամ…
Սքանչելի մոլորակ— որ ամեն ուրբաթ օրվա ավարտին,
գիշերվա անհայտ ինչ-որ մի ժամի,
երբ փողոցներից վերանում են մարդիկ,
երբ վերջին քնատ տրամվայը
չորչորուկ կողերն օրորելով
չքանում է խորհրդավոր մշուշում միակ փողոցի,
գիշերվա ինչ-որ անհայտ մի ժամի
դանդաղ ու ծանր շնչելով
մի տարօրինակ կենդանի,
չգիտես՝ թե որտեղից,
մտնում է մոլորակի միակ փողոցը՝
բազմաթիվ ոտքերը քսելով ասֆալտին,
հազիվ շարժում է մարմինը վիթխարի,
այդ անհայտ կենդանին,
որի ազգականները վաղուց են վերացել,
որովհետև ոչ արագ վազել են իմացել,
ոչ արագ թռչկոտրել,
ոչ կծել,
ոչ խայթել,
ոչ սպիտակին թքել,
և ոչ էլ մտածել օրվա խաղաղ պահերին…
Իսկ այս մեկը,
իր բազմաթիվ ոտքերը քարշ տալով,
դանդաղ սողոսկում է փողոցով
գիշերվա անհայտ մի ժամի,
անհունի մարմինը տանելով մի կերպ…
—Այդ դո՞ւ ես,— հարցրեց ուսանողը տխուր։
—Այդ ես եմ,— ասաց դինոզավրը միակ։
Եվ եկեղեցու զանգերը հնչեցին մեկից
և փողային նվագախումբը նվագեց Շոպենի հանրահայտ
մեղեդին
և դուդուկահարները ձգեցին անսահման տխուր
և անսահման սրտամաշ մի երգ,
և երկնքից հանկարծ ծաղիկներ թափվեցին,
և ուսանողը ծնկի իջավ և ձեռքերը պարզեց նրան.
—Մի վերանա, խնդրում եմ քեզ,
մի վերանա, խնդրում եմ նորից ու նորից,
մենք միասին կշրջենք
քաղաքային պուրակի ծառերի արանքում,
դու ցուցատախտակից ջուր կխմես,
դու պաղպաղակ կուտես,
հեռուստացույց կնայես, կխոսես հեռախոսով,
կշրջես գնացքով, կթռչես ինքնաթիռով,
լեզուներ կսովորես, կինո կգնաս,
հետո գարնանային կամ աշնանային մի գեղեցիկ օր
կներկայանաս մեզ ուրիշ դինոզավրի,
կամուսնանաս, տուն-տեղ կդնես….
Եվ դինոզավրը երկար լուռ մնաց,
տխուր լուռ մնաց և հետո ասաց.
—Չկա ոչ մեկը, ոչ մեկը չկա,
ես միայնակ եմ և ես էլ չկամ…
Հետո շրջվեց, դանդաղ հեռացավ…
Եվ փողային նվագախումբը գնաց նրա ետևից,
և դուդուկահարները գնացին նրա ետևից,
և մանրահայտ Շոպենը գնաց նրա ետևից,
իսկ ուսանողը նայում էր կարկամած,
տեսնում էր՝ ինչպես է քիչ-քիչ հեռանում
միակ դինոզավրը, վերջին դինոզավրը
հեռանում դանդաղ, վերանում դանդաղ,
սուզվում էր քիչ-քիչ ստվերների մեջ,
փուչիկների մեջ,
բազմահարկ ռեստորանների,
առողջ դատողությունների, տեղին դիտողությունների,
բուսաբանական հոդվածների,
հավատարմության խոստումների,
կոտրված գրասեղանների,
պրիմուսների, նավթավառների,
ատոմային ռումեբրի,
պրեզիդենտների և ամբիոնի
որը նետել էին ելույթ ունեցողի հետ միասին
և հռետորն ակնոցն ուղղելով  դեռ շարունակում էր միտքը
զարգացնել… Բնության… ահա
մի խնդիր, որը կանգնած է բոլորիս առաջ…
Եվ դինոզավրը, որը ուշադիր լսում էր նրան,
գլուխը շարժեց, հարցական տվեց.
—Իհարկե, կռաա՜…