Ես հիշում եմ…
կամ ինձ հիշեցնում է ինչ-որ բան, որն ինձ անհանգստացնում է, որն իր հետքն է թողել իմ կյանքում, կամ որը սպասում էր հին նամակներում հիշվելու`չարամիտ պատասխաններով: Այս եւ այլ թակարդներ մեզ մոլորեցնում են. կողքից ինչ-որ բան է բացահայտվում, որին հնարավոր չէ միանգամից անուն տալ: Անխոս առարկաները մեզ հրում են. այն իրերը, որոնք, մեր կարծիքով, տարիներ շարունակ անտարբերությամբ էին շրջապատել մեզ, հիմա գաղտնիքներ են բացահայտում` ամոթալի, ամոթալի գաղտնիքներ: Կան նաեւ երազներ, որոնցում մենք մեզ հանդիպում ենք որպես անծանոթներ, եւ որոնք անհասկանալի, անվերջ մեկնաբանության կարիքն ունեն:
Նույնիսկ այն ժամանակ, երբ ճանապարհորդում ենք այն վայրերով, որոնք մնացել են մեր հետեւում, որոնք ավերվել են, անհետացել, այժմ նրանց անուններն օտար են հնչում, ունեն այլ անուն, նրանց մասին հիշողությունները հանկարծակի գրոհում են մեզ վրա: Ահա թե ինչ պատահեց ինձ հետ 1958 թվականի տարեսկզբին, երբ պատերազմի ավարտից հետո առաջին անգամ այցելեցի Գդանսկ քաղաքը, որը դանդաղ վեր էր հառնում ավերակներից. ես հույս ունեի պատահական տեսնել Դանցիգի մնացած հետքերը: Դպրոցական շենքերն, անշուշտ, կանգուն էին մնացել, ինչից կարելի էր ենթադրել, որ դպրոցում լավ պահպանված գարշահոտը կտարածվի միջանցքներում: Դպրոցի ճանապարհը, սակայն, ավելի կարճ էր թվում, քան հիշում էի: Ավելի ուշ, երբ հայտնաբերեցի Բրյոզեն նախկին ձկնորսական գյուղը եւ տեսա, որ Բալթիկ ծովի մեղմ ազդեցությունն անփոփոխ է, հանկարծ հայտնվեցի փակ լոգարանի շենքի եւ մուտքի կողքին գտնվող նույնանման տախտակներով փակված կրպակի առջեւ: Ես անմիջապես նկատեցի, թե ինչպես է փրփրում մանկությանս ամենաէժան ուրախությունը` ազնվամորու, կիտրոնի եւ անտառային համով լիմոնադը, որը փաթեթներով մի քանի կոպեկով կարելի էր գնել այդ կրպակից: Բայց հենց որ նշված զովացուցիչ ըմպելիքը փրփրաց, սկսեցին անմիջապես պատմություններ հորինել, ճշմարտանման ստեր, որոնք միայն ճիշտ գաղտնաբառի էին սպասում: Անվնաս եւ պարզ ջրում լուծվող փրփրուն փոշին շղթայական ռեակցիա առաջացրեց գլխումս. արբեցնող վաղ սեր, կրկնվող, ապա այլեւս երբեք չկրկնվող խուտուտի զգացողություն:
Վերհուշը որքան էլ անորոշ ու խաբուսիկ թվա, ավելին է, քան պարզապես ճշգրտություն պահանջող հիշողությունը: Հուշը կարող է խաբել, նույնիսկ գունազարդել, կեղծել, բայց հիշողությունը սիրում է գործել որպես անկաշառ հաշվապահ: Բայց մենք գիտենք, որ հիշողությունը տարիքին համընթաց աղոտանում է, մինչդեռ մեր հուշերում այն ամենը, ինչը մանկությունից ննջել էր երկար ժամանակ, այժմ թվում է մոտիկ, եւ, հաճախ խտացվելով, երջանկության պահեր է պարգեւում: Ես, որ դեռ սիրում եմ սունկ հավաքել, երբեմն հիշում եմ այն պահը, երբ երեխա ժամանակ Կաշուբայի անտառներում հայտնվեցի մեկուսացած սպիտակ սնկի առջեւ: Նա ավելի մեծ էր եւ ավելի հիանալի տեսք ուներ, քան երբեւէ տեսել եմ այն: Այսպիսով ես կշարունակեմ իմ որոնումները: Իմ հիշողությունը բավականին ընդգրկուն է:
Գրողը պրոֆեսիոնալ հիշողություն ունի: Որպես պատմող` նա վարժվել է այդ կարգապահությանը: Նա գիտի, որ հիշողությունը հաճախ նման է ցատկող կատվի, որին ցանկանում են շոյել, երբեմն` հակառակ ընդունված կարգի, մինչեւ նա մլավում է, հետո` մրթմրթում: Այսպիսով` նա շահագործում է իր հիշողությունը, անհրաժեշտության դեպքում նաեւ` հորինված կերպարների հիշողությունը: Հիշողությունը նրա համար հանք է, աղբանոց, արխիվ: Նա մշակում է այն այնպես, ինչպես մարդիկ նորից աճեցնում են սոխը: Թեեւ նա գիտի, որ գրականությունը որկրամոլություն է, որը կլանում է նույնիսկ թերթերի հոդվածները եւ այժմեական վայրիվերո իրադարձությունները, նրա հիմնական սնունդը մնում են հիշողությունները. երաշտի ժամանակ նա հիշում է արդեն իր նախկին ապրումները: Դա կարող է կապված լինել մասնագիտական թերության հետ, որը թույլ է տալիս նրան հաճույքով շահարկել ցավոտ, ամոթալի, նույնիսկ հիշարժան մերժումները:
Այսպիսով, իմ կորուսյալ հայրենիքը դարձել է հարկադրական հիշողության մշտական պատրվակ, որի մասին գրում եմ մոլուցքով: Ինչ-որ բան, որն անվերադարձ կորսված է, թողնում է մի դատարկություն, որը չէր կարող լցվել փոխարինող մեկ այլ վայրով. նրան պետք է հիշել, կանչել նույնիսկ սպիտակ թղթի վրա, հայելու բեկորների պես պետք է հավաքել: Հիշողությունը տարածվում էր այն հաշվարկով, որպեսզի ինքնամոռաց պատմիչը կարողանար այն վայելել առատ չափաբաժիններով, որը հեռանկարում փոքրը տեսնում էր որպես մեծ, մեծը` փոքր: Հեղեղի առջեւ բոլոր դարպասները բացեցին: Ամեն ինչ կրկին ներկա էր եւ շոշափելի. Դանցիգի տրամվայի գծերը, հին քաղաքի եւ արվարձանների կինոթատրոնները: Կաշուբիացի հորեղբայրս հիշողությանս մեջ հայտնվեց այլ կերպարով, որը պատերազմի սկզբում ակամա հերոս դարձավ լեհական փոստը պաշտպանելու համար: Նրա մահվան մասին ընտանիքը լռում է: Խոսում են միայն շրջափակման ժամանակ մղված մարտերի, հատուկ հաղորդագրությունների, իրար հաջորդող հաղթանակների եւ առօրյա զրույցների մասին, որոնցից միայն հատվածներ են մնացել հիշողությանս մեջ:
Հիշողության լեզու. այն մարեց միայն պատերազմի ավարտից տասնամյակներ անց, ամենատարեց փախստականների հետ: Դա այն գռեհիկ գերմաներենն էր, որն ավելի շատ տարածված էր Արեւմտյան եւ Արեւելյան Պրուսիայում, որի կաշուբիական տարբերակը ես մանրամասն հիշում եմ, երբ իմ հարազատները գերմաներեն էին խոսում: Օրինակ` 1958թ. մեծ մորաքրոջս ականջին շշնջացած նախադասությունը, որը գերմաներեն դժվարությամբ էր հնչում. «Գիտեմ, Գինտերխեն, Արեւմուտքում ավելի լավ է, բայց Արեւելքում ավելի հաճելի է»: Այս կշռադատված սահմանումը ոչ միայն արմատավորվել է իմ հիշողության մեջ, այլեւ` այդ ժամանակներից ի վեր արտացոլվել է գրքերումս, գնահատում է Արեւելքն ու Արեւմուտքը եւ կողմնորոշում ինձ:
Այս կարգախոսը վերաբերում է պրոֆեսիոնալ հիշողություն ունենալու գրողի մոլուցքին: Այնուամենայնիվ, լինի դա պահանջի կամ հաստատման տեսքով, թե նույնիսկ ծիսականորեն նշվող առիթների դեպքում, կա կոլեկտիվ հիշողություն: Ողջ Եվրոպայում նրան օգնության են կանչում, նրանով տառապում են, նրանից հրաժարվում են: Պատերազմները եւ ռազմական հանցագործությունները նրա համար բեռ են դարձել: Գաղափարախոսական ճնշումների ազդեցությամբ այն փոփոխվում է: Կոլեկտիվ հիշողությունը տառապանք է հատկապես ավագ սերնդի համար: Հնարավոր է` սա է պատճառը, որ մենք` գերմանացիներս, հորինել ենք «հիշողության աշխատանք» տիպական եւ որպես կլիշե հնչող արտահայտությունը: Այն պահանջվում է որպես մեղքի խոստովանություն, մերժվում է որպես հարկադրանք եւ կյանքի է կոչվում ջանասիրաբար: Տասնամյակներ շարունակ, քանի դեռ անցյալը հետեւողական ուղեկցել է մեզ, այն բացարձակացվել է որպես պարտադիր վարժություն, իսկ 1960-ական թվականներից սկսած` այն կյանքի է կոչել երիտասարդ, այդ բեռն իր ուսերից թոթափած սերունդը: Թվում է, թե երեխաներն ու թոռները ցանկանում են հիշողությամբ փոխհատուցել իրենց հայրերի եւ պապիկների լռությունը:
Այժմ ոչ մի շաբաթ չի անցնում առանց մոռացության մասին նախազգուշացումների: Այն բանից հետո, երբ մենք հույս էինք տածում, որ բավական է հիշելն անթիվ հալածված, արտագաղթած եւ սպանված հրեաներին, պարզվեց նաեւ, որ մենք ուշացումով հիշում ենք տասնյակ հազարավոր գնչուների տեղահանությունն ու սպանությունը: Շատերի համար ուշ է, բայց մենք հիմա ստիպված ենք հիշել Լեհաստանից, Լիտվայից, Խորհրդային Միությունից եւ շատ այլ երկրներից ժամանած հարյուր հազարավոր հարկադիր աշխատողների ճակատագիրը, որոնք մեկտեղվել էին գերմանական ռազմական արդյունաբերության կոնվեյերում: Այնպիսի տպավորություն ես ստանում, որ, որքան մեծանում է ժամանակային հեռավորությունն այն վայրագություններից, որոնք համընդհանուր արգահատանքի են արժանանում, այնքան ընդամենը տասներկու տարվա ընթացքում կատարված հանցագործություններն ավելի ու ավելի մեծ կշիռ են ձեռք բերում: Հուշերը հուշարձանների միջոցով կերպավորելու փորձերը թվում են անօգուտ: Օրինակ` Բեռլինում վեճ սկսվեց: Միայն գեղագիտական հարցերը չէին այնտեղ առաջնային: «Հիշեք»,- բղավում էին ոմանք, «այժմ դա բավական է», ասում էին մյուսները: Երբեմն մեզ հետեւող անծանոթները գերմանացիների անցյալի հետ կապված հիշողություններին անդրադարձն անվանում էին «ինքնախարազանում», նկատի ունենալով, որ մեր հուշերը ցավոտ են: Բայց այդ ամենի վերջը չի երեւում: Երբ մենք ծրագրում ենք ապագան, անցյալն արդեն իր հետքն է թողել ենթադրաբար անաղարտ տարածքում եւ սահմանել է ուղեցույցներ, որոնք տանում են դեպի անցյալ:
Տարօրինակ եւ անհանգստացնող է նկատելը, թե որքան ուշացումով եւ եւ դեռեւս տատանվելով են հիշում պատերազմի ժամանակ գերմանացիներին պատճառված տառապանքները: Անմիտ ձեւով սկսված եւ հանցավոր կերպով մղված պատերազմի հետեւանքները, մասնավորապես` գերմանական քաղաքների ավերածությունները, տարածքները ռմբակոծելու հետեւանքով հարյուր հազարավոր խաղաղ բնակիչների մահն ու տասներկու միլիոն արեւելյան գերմանացիների արտաքսումն ու փախստականների տառապանքները միայն հետնաբեմի թեմա էին: Նույնիսկ հետպատերազմական շրջանի գրականության մեջ գիշերային ռմբակոծությունների եւ զանգվածային արտագաղթի ժամանակ բազմաթիվ զոհերի մասին քիչ էր հիշատակվում: Մեկ անարդարությունը փոխարինվեց մյուսով: Ավելին, փորձը ցույց է տալիս, որ բռնության զոհերը, անկախ այն բանից, թե ով է այն իրականացրել, չեն ցանկանում հիշել իրենց նկատմամբ գործած վայրագությունները. նրանք իրենց իրավունք են վերապահում մոռանալու, նույնիսկ` ճնշելու այդ զգացողությունները:
Նույնիսկ եթե շատ բաներ իմ մտապատկերում արտացոլվում են որպես ցավոտ հիշողություն, շատ բաներ մնում են չասված: Այնուամենայնիվ, զոհերի լռությունն անլսելի է: Քանի որ Բալկաններում եւ Կովկասում, աշխարհի ամենասարսափելի վայրերից շատերում, խաղաղություն երբեք չի եղել, եւ ներկան նշանավորվում է սպանություններով, փախուստով եւ արտաքսմամբ, հիշողությունը կենսունակ է որպես տառապանքներից փրկվածների արձագանք: Հունգարացի գրող Ջորջ Քոնրադը վերջերս գրել է Եվրոպայի պատմության մասին. «Հիշողությունը մարդկային է, այն ինքնին հումանիզմ է»: Նրա այն ենթադրությունը, որ բնությունն անտարբեր է պատմության նկատմամբ, ընդգծում է մարդու մեկուսացնող ունակությունը, հիշելու երկիմաստ կերպը, կարծես այս պարգեւը եւ’ օրհնություն, եւ’ նզովք է միաժամանակ: Նզովք, որը մեզ միայնակ չի թողնում, շնորհ, որը մեծարում է մահը: Այդպես ենք մենք մեր հիշողություններում խոսում ապրողների եւ մեռյալների հետ: Քանի դեռ մենք հիշում ենք, կապրենք: Մոռացությունը, սակայն, վավերացնում է մահը:
Թարգմանությունը գերմաներենից` Թագուհի Հակոբյանի
