Ալինա Պողոսյան | Արարատ＊

Սթոքհոլմում սպիտակ գիշերների շրջան է։ Քնելիս մուգ կանաչ ծանր վարագույրներով փակում են ննջասենյակի պատուհանները, որպեսզի լույսը չխանգարի։ Նրանց առօրյան այնքան սահուն է, որ զարթուցիչի զանգից մեկ րոպե առաջ երկուսն էլ արթնանում են։ Միմյանց ասում են՝ god morgon։ Հետո ամուսինը փոքրիկին՝ դեռ քնած, բերում է Վիհանի մոտ, որովհետև ձագը պետք է մոր հետ լինի. թաթիկները պետք է թաքցնի մոր վզի տակ, դունչիկը դնի նրա դեմքին, ոտիկներով հպվի փորին, կլորանա մոր ծոցում՝ տաքուկ ու պաշտպանված։ Վիհանը նրան մի քիչ կգրկի, կհոտոտի, հետո սովորական կաթնասուն մոր պես կանցնի օրվա բանին։
Երեքշաբթի է։
Արդեն երկու-երեք ամիս է՝ շաբաթը բաղկացած է երեքշաբթիից և ուրբաթից։ Մյուս օրերը պարզապես դրանց սպասումով լի օրեր են։
Ամուսինն արդեն պատրաստում է սուրճը։ Ուրեմն լավ կանի կենտրոնանա, արագ լվացվի ու հագնվի։ Սպասումի բերկրանքը, օդը ասես խտացնելով, դանդաղեցնում է ամեն շարժումը։ Երջանկացնող մտքերը տարածվում են սենյակներով՝ դժվարեցնելով անելիքի վրա կենտրոնանալը։
Հաղթահարում է։ Արագ լվացվում է։ Այլևս չի նկատում մարմնի վրայի հետքերը՝ ողերի շուրջ պատռվածքների բծերը, ուսերի այրվածքների շրջանակները, փորի վրայի տձև սպիերը։ Դրանք այնքան վաղ ժամանակներից են, ասես իր հետ այլևս կապ չունեն։ Եվ իսկապես, ի՞նչ կապ ունի Ստամբուլում ապրող 17 տարեկան աղջիկը 39 տարեկան այս կնոջ հետ, որ արդեն տասնյակ տարիներ ապրում է Սթոքհոլմում, իր շվեդ ամուսնու հետ մեծանցում է իրենց շվեդացող որդիներին, կարգի մեջ է պահում տնային տնտեսությունը, իրականացնում է միջին օղակի աշխատակցի իր անելիքները, այստեղ-այնտեղ դրսևորում է քաղաքացու ու համայնքի բնակչի իր պարտականություններն ու իրավունքները։ Մի քանի ամիս առաջ այս կինն այն աղջկան անգամ չէր հիշում, նրա մասին այլևս վաղուց չէր մտածում։
Սակայն վերջերս՝ ժամանակ առ ժամանակ, Ստամբուլն է մտաբերում։ Արտոն է հիշեցնում։
Երեքշաբթի է, ուրեմն նրա հերթապահության օրն է։ Կմոտենա անցակետին, կժպտա, իրեն թույլ կտա հայացքը մխրճել նրա աչքերի մեջ, կասի՝ god morgon ու կանցնի։ Արտոն նրան կպատասխանի՝ god morgon, Վիհան։ Եվ անունը կարտասանի ճիշտ այնպես, ինչպես Ստամբուլում ընկերներն էին արտասանում, ինչպես ծնողներն են արտասանում, ինչպես եղբայրը՝ Մալեկն է արտասանում։
Այդքանը։
Անծանոթ են, բայց գիտեն՝ ինչպես ճիշտ արտասանել միմյանց անունները։ Առաջին իսկ անգամից մտապահել է նրա անունը։ Ավելին, ենթադրել է, որ իրական անունը Արտավազդ է, բայց Արտո է ներկայանում, որպեսզի շվեդներին հեշտ լինի։ Արտավազդ, Արտո անունը Ստամբուլում է լսել։ Գիտի, որ նա կարող է այնտեղ ապրող հայերից լինել։ Կարող է մեկը լինել այն տղաներից, ում ամառները տեսնում էր հսկա քարերից Մարմարա ծովի ջրերի մեջ ցատկելիս, ովքեր ժամը հանդարտվելիս ընկերների հետ հավաքվում էին վարդ-ինդիգո երկինքի տակ, պառկում տաք ավազներին, ականջները՝ ջրերի հանդարտությանը, աչքերը՝ այն աղջկան, որին տալու էին իրենց սվիտերները, երբ երեկոն սկսի ցրտել։ Դրանց վրա հավանաբար առատ օծանելիք էին լցնում։ Մալեկն այդպես էր անում։
Հնարավոր է՝ Արտոյի հետ նույն քաղաքում են մեծացել։ Իրար չեն ճանաչել, բայց տեսել են միևնույն երկինքը, ջրերի փոփոխվող գույները, ափի տների գծերը, հմայվել են ծովով ու երկինքով, ասես դրանք ոչ մի կապ չունեն տառապանքի այդ երկրի հետ։ Զարմանում է, երբ Ստամբուլի մասին հիշողությունները քիչ-քիչ դուրս են լողում։ Թվում էր, դրանք մեկընդմիշտ ջնջվել են։ Ինքը միշտ նախընտրել է մոռանալ։
Գուցե ինչ-որ տեղ կա այն ժամանակը, որտեղ Ստամբուլը պարզապես ծովերի քաղաք է ու ինքը՝ պատանի, Արտոն՝ պատանի խառնվում են ջրերին. ու ալիքների մեջ ծիծաղ կա։
Ինքն ու Արտոն միաժամանակ պատանի չեն եղել։ Արտոն այնքան երիտասարդ է։
Կարող էր հարցնել նրան՝ կարոտո՞ւմ ես։ Չի հարցնի։ Բայց հարցը կա։ Երկուսն էլ գիտեն այդ հարցի մասին։
Ditt kaffe, – ասում է ամուսինն ու սուրճը դնում պահարանի վրա։ Գնում է ձագուկին արթնացնելու։ Ավագ որդիներն արդեն լվացարանի մեջ են դարսում նախաճաշի ամանները, հավաքում են իրենց ուսապարկերը, պատրաստվում են գնալ դպրոց։ Այսօր փոքրին ինքն է տանելու մանկապարտեզ։
Երկու ժամից Արտոյին կհանդիպի աշխատավայրի մուտքի անցակետում։ Ցույց կտա իր անցաքարտը. նա կնայի կամ չի նայի. կժպտա, կբարևի, կհարցնի՝ Hur går det? Հնարավոր է մեկ այլ ընկերական հարց ևս տա, ճիշտ այնպես, ինչպես շենքի տնօրինությունն է սովորեցրել՝ փորձելով մեղմել անվտանգության աշխատակիցների խստությունը։ Իսկ Վիհանն իրեն թույլ կտա կարծել, որ Արտոյի ընկերականությունն ու ժպիտը փոքր-ինչ այլ են, փոքր-ինչ ավելին, քան տնօրինության հրահանգը։ Ժպիտի միջինը գուցե պարզապես երիտասարդական աշխուժություն է կամ համարձակություն, միգուցե պարզապես հակառակ սեռը ճանաչելը։
— Մամ
Գիտի՝ Արտոն կարող է նաև Հայաստանից լինել, այն երկրից, որտեղ երբեք չի եղել, որի մասին ոչինչ չգիտի, բայց վերջերս գուգլել է նկարները։ Խորացող ձորեր են, որոնք շարունակում են ելևէջվել դեպի հորիզոն, լեռները՝ կարմրաքերծ կամ կանաչ-փթթուն, գագաթներին եկեղեցիներ ունեն։ Ու լիճ սարերի մեջ։ Եվ, ուրեմն, գուցե Արտոն ոչ թե խայտացել է ծովի ջրերի ու ավազների մեջ, այլ վազել է այդ ձորերում, ցատկել գետերի մեջ, դեմքը մտցրել մանրիկ ջրվեժների տակ կամ գուցե ցեխով ու խոտով ամբարտակներ է շինել ընկերների հետ, ջուրը կուտակել, դարձրել գյոլ ու քարերի վրայից ցատկել մեջը։
— Մամ
Դեռ աշխատանքային շորերը չի հագնում։ Փոքրիկին կտանի մանկապարտեզ, կվերադառնա, հետո կհագնվի աշխատանքի համար։ Տրամվայով է գնում՝ ընդամենը երեք կանգառ։
Երբեմն մտածում է, որ կարող է տրամվայում Արտոյին պատահել։ Գիտի, որ դա անհավանական է, որովհետև շենքի անվտանգության աշխատողներն ավելի վաղ են աշխատանքի գնում։ Բայց միտքը դրանից չի կաշկանդվում։ Եթե պատահաբար հանդիպեն, ծանոթների պես կլինեն։ Անծանոթ ուղևորների մեջ նույնիսկ մտերիմ կզգան. կարող են իրար կողք նստել։ Կնայեն տրամվայի պատուհանից ու կտեսնեն միևնույն բանը՝ շենքեր, կրպակներ, բանուկ փողոցներ, մայթերին շարժվող մարդիկ, վազքուղիներով սլացող անիվավոր դահուկորդներ, հեծանվորդներ։ Հնարավոր է, որ ինչ-որ արտառոց բան պատահի՝ օրինակ մայթով անցնի տուբա նվագող գեր մի տղամարդ։ Երկուսն էլ կնկատեն նրան, կնայեն միմյանց ու կծիծաղեն։
— Մամ, ինչի՞ ես ժպտում։
— Ժպտում ե՞մ։
— Էսօր դասից հետո Էլիասի տուն եմ գնում։
— Ok։
Գուցե ինչ-որ տեղ կա այն ժամանակը, որտեղ ինքը կարող է պարզապես շրջվել դեպի Արտոն ու հարցնել՝ դու հատկապես ո՞ր նկարում ես մեծացել՝ այդ ձորերի ու լեռների՞, թե՞ այն գեղեցիկ աստիճանների, որոնց շուրջ արձաններ ու ծաղկանոցներ կան։ Միգուցե այն հրապարակի՞, որի մի կողմում շատրվաններ կան, մյուս կողմում՝ շենք՝ ժամացույցով ու դրոշով, սյուներով ու կամարներով շրջանաձև շենքի՞, թեքադիր մույթերով համալիրի՞, աստիճանների վրա վեր խոյացող շենքի՞, թե՞ վերականգնված սյուների ու կամարների, որոնց միջով երևում է երկինքը՝ կապույտ-կապույտ։ Կամ գուցե Արտոն մեծացել է խառն ու խշտիկ շենքերի, անմայթ փողոցների, կցած-կցմցած շինությունների նկարներում, որոնք գուգլը հատուկենտ է ի ցույց դնում։
Եվ քաղաքի երկինքը լեռ ունի։
Արտոյի մասին ոչինչ էլ չգիտի, բայց իրեն այնքան ծանոթ է թվում։ Կարծում է՝ նա գիտի այն խաղը, որ երկու բռունցքը պարզում են երեխային ու հարցնում, թե դրանցից որ մեկում է կոնֆետը։ Վստահ է, որ նա գիտի, որ փլավի մեջ կարելի է չամիչ ու այլ անուշներ լցնել, գիտի՝ ինչ է խուրման և թե ինչ տեսք ունի դրա միջի կորիզը։ Վիհանը գիտի, թե նրա սիրտը որտեղ է բաբախում, գիտի, որ նրա հայացքի միջինը հանդգնություն է, և հանդգնությունը միայն հայացքում է։ Ինչո՞ւ սեթևեթել, դա ակնարկ է, գուցե հրավեր, իսկ ավելի ճիշտ՝ հիշեցում այն բանի, որ կանանց ու տղամարդկանց մեջ հայացքների այդ փոխանակությունն ի վերջո շինվելու հեռանկարի մասին է։ Ոչ թե սեքս իր բարդ լեզվամշակութային շերտավորումներով, ոչ թե խաչասերում բնությանն ու էվոլյուցիային ծառայելու համար, ոչ թե մերձեցում իր խոնարհությամբ ու աստվածավախությամբ, ոչ թե ճանաչել իր կեղծ կամ անկեղծ բարեպաշտությամբ, ոչ թե սեռական հարաբերություններ իրենց պաշտոնականությամբ, այլ հենց շինվել՝ որպես մարմինների անգործառնական համաձուլում, տրված մերձենալու ներքին ձգտմանը, ինչպես անկյունակները պետք է ծածկեն անկյունները, սալիկները պետք է ամրացվեն պատերի երկայնքով, դյուպելները պետք է մխրճվեն պատերի մեջ….
— Մամ, չմոռանաս, ժամը 6-ին։
— Ok:
Ավագ որդիներն արդեն դուրս են գալիս, փոքրիկը դեռ ուտում է իր նախաճաշն ու նայում իր Բալիբոմպան։ Ամուսնու հետ ճշտում են միջնակ որդու ֆուտբոլային խաղի ժամանակացույցը, պայմանավորվում, թե ինչպես են այն համատեղելու զարմուհու ծննդյան տոնակատարության հետ։
Եվ ուրիշ էլ ի՞նչ պետք է լիներ իր ու այդ երիտասարդի մեջ: Էլ ի՞նչ կարող էր լիներ ընդհանրապես իր ու երիտասարդ տղայի մեջ, որը ժպտում է աչքերով, շուրթերով, հոնքերով, աչքերի ծայրերով, այտոսկրերի վրայի մաշկով, ու առանց անցաքարտին նայելու ասում է՝ god morgon. Վիհան։ Հետո ձեռքով ասում է՝ կարող եք անցնել։ Այդ անօտարությունը… Միմյանց անունները ճիշտ են արտասանում։ Գիտեն, որ իրենց հայրերը նման շարժուձև կունենան, մայրերը միևնույն ձայնարկությունները կօգտագործեն։ Ինքը նման է նրա մորը։ Այս միտքը Վիհանին այդքան ցնցող տհաճություն չէր պատճառի, եթե Արտոն այդքան երիտասարդ չլիներ։ Նրանք բոլորն էլ ի վերջո մայրեր են ուզում։ Ոչ թե երեխաների, այլ հենց իրենց համար են ուզում։ Վստահ է։
Գուցե ինչ-որ տեղ կա այն ժամանակը, որտեղ նրանք ննջում են սպիտակապոչ արծիվների հյուսած բնում։ Ու բարձունքում քամիներն ուժգին չեն։ Ոտքերն ու ձեռքերն օձերի պես խառնված են միմյանց։ Փոռ-փոռ ամպերը դանդաղ իջնում են ավանների վրա։
— Մամա, այսօր կգնա՞նք դրոկե թռցնելու։ Ուզում եմ գնանք պուրակ։ Ուզում եմ դրոկե թռցնենք։
— Նախ կոշիկներդ հագի, որ մանկապարտեզից չուշանանք։ Դրոկեի մասին երեկոյան կմտածենք։ Գուցե գնանք, եթե լավ բալիկ լինես։
Չեն ուշանում, ստիպված չէ հեծանիվն արագ վարել։ Առանց լարվելու հետիոտներին ճանապարհ է տալիս։ Մի պահ կասկածեց՝ արդյոք փոքրիկին լավ է ամրացրել կցորդի նստարանին։ Հետո ինքն իրեն վստահեցրեց, որ ամենօրյա կրկնվող գործողությունները վարժեցրել են ձեռքերին գործել, անգամ երբ միտքն այլ վայրերում է թափառում։
Կարոտում է։ Ինչ-որ մի բան միշտ կարոտում է. մի բան, որ իր հետ է կապված։ Գուցե իր մասին անէական հարցերը (այս լուսամփոփը երբվանի՞ց ունես), որ պեղում են հիշողությունը, շերտավոր խորքերից հուշեր հանում, դնում կողք կողքի, պատկերում, ու կարող ես նայել ինքդ քեզ, ու նաև տեսնել, թե ինչպես է ինչ-որ մեկը նայում, ասես, հողի շերտերի միջից պեղված սափորի, մանր ուլունքների, դանակի կոտրված շեղբի, խաղողի՝ դարերով պահպանված սերմերի։ Կարոտում է. նաև ինչ-որ մի բան, որ Արտոյի հետ է կապված։ Հայաստանն է կարոտում՝ անծանոթ երկիրը, որտեղ գուցե դեռ կա այն ժամանակը, որտեղ Արտոն քայլում է քաղաքում, կրպակներով, սրճարաններով, սյուներով ու ծառերով ընդհատվող մայթերով, անցնում է խանութների մեծ ու բազմապիսի ցուցափեղկերի դիմացով, պուրակի փոքրիկ լճակի կողքով, հասնում է բլրի վրա կառուցված աստիճաններին, գուցե մի պահ կանգ է առնում մեծափոր այդ կապույտ թռչունի արձանի մոտ, հետո բարձրանում է աստիճաններով ու նստում վերևում, որտեղից երևում է այդ լեռը։
Աստիճանների ստորոտին վառվռուն ամառվա պատկերն է, իսկ լեռան վրա խաղաղ ձյուն է իջնում՝ բոլորի աչքից հեռու։ Գագաթները ծածկվում են վարդագույն փաթիլներով։ Ու լեռը քնքուշ ոգու պես կախված է քաղաքի վրա։ Իսկ գուցե ձյունը խաղաղ չէ իջնում։ Քամիներին խառնված զարկվում է լեռան ապառաժներին, ճանկերի պես քերում, կիտվում ծերպերի մեջ։ Ու լեռը՝ ահագնացած ու ծավալ առած, կապտավուն քարի պես կախվում է քաղաքի վրա։
Տրամվայը դատարկ է։ Արևելք նայող պատուհանների տակ ազատ նստարաններ կան։ Այդ տեղերն է սիրում, որովհետև կարող է նայել քաղաքի կտորները ջրերի վրայով միմյանց կապող կամուրջներին։ Սիրում է Սթոքհոլմը, որի երկնքը լիքն է հույզերով։ Որովհետև քաղաքի բնակիչների հոգիները միշտ չէ, որ տեղավորվում են նրանց մարմիններում։ Դրանց փեշերը հաճախ ձգվում են դեպի երկինք, սահում տանիքների ու ծառերի գագաթների վրայով։ Իսկ Արտոյի հոգին, գիտի, միշտ կրծքավանդակի տակ է։ Լսում է նրա հոգու ձայնը, երբ ամեն երեքշաբթի և ուրբաթ բարևում է նրան ու կողքով անցնում։ Նաև մյուս օրերին, երբ նրան չի հանդիպում, բայց մտաբերում է նրա մեկնած ափը, որ նշանակում է կարող եք անցնել, նրա աչքերի մեջը, որ ծանոթ օտարին ճանաչելն է արտահայտում, փոքրիկին ուղղված հարցերը. «Գրետա Գրիսը սիրո՞ւմ ես։ Բոլիբոմպան ավելի շա՞տ ես հավանում», և նրա ուելթերուեյթ մարմինը, որի հղկված պնդությունն իր մատներն ասես արդեն գիտեն։
Գուցե ինչ-որ տեղ կա այն ժամանակը, որտեղ նրանք հեղվում են իրար մեջ, ու թռչունների երամները ճախրում են ահռելի ջրվեժներից ելնող ցող-ամպերի շուրջ։
Ու Վիհանը երբեմն-երբեմն ժպտում է։ Օ՜, գեղեցկադեմ այդ երիտասարդը, նրա մտերմիկ ժպիտը, շինվելու հեռանկարի մասին այդ աղոտ հիշեցումն իրեն՝ երեք որդիների մորը, ինչ-որ մեկի կնոջը։ Մարմնականության սեփական տրամադրության այդ սրտաբաց արտահայտումը՝ հավանաբար առանց հասկանալու, հավանաբար առանց անգամ իմանալու այդ կնոջ մարմնի առօրեականությունը:
Արտոն՝ այդքան երիտասարդ ու անծանոթ, ի՞նչ գիտի ինչպես վարվել մարմնի հետ, որ կրքից ու վայելումից զատ գիտի նաև մարմնի չարքաշությունը։ Գիտի տանջվելը, այլևս չդիմանալը, հանձնվելը, անկարող լինելը։ Եվ այդ մասին մտածելիս Վիհանը չի հիշում Սիլիվրի իր խուցը, հարցաքննությունները, խոշտանգումներն ու նվաստացումները։ Այս ամենն այն տասնյոթամյա աղջկան է վերաբերում, իսկ ինքը մտածում է երեսունիննամյա մարմնի մասին, որ իր վրա է կրում տասնամյակների կենցաղի քաշն ու տքնանքը։
Ի վերջո մարմնի մեջ մարդիկ է մեծացրել, ամիսներ շարունակ նրանց քարշ է տվել փորի մեջ, մարմնի միջից նրանց հանել է՝ երկուսին ոտքերի արանքը պատռելով, մյուսին՝ փորը կտրելով: Հետո մարմինը կարվել է, նորոգվել, որ կարողանա սնել, մարմնից սնունդ քամել ու սնել, քամվել ու սնել։ Մարմինը չի քնել, կանգնել է, մնացել է կանգնած։ Ձեռքերն ուժասպառ են եղել, բայց շարունակել են ծանրացող մարդ պահել, հեծանիվներ բռնել, ճոճանակներ ճոճել։ Նրա մարմնի վրա մագլցել են, քայլել, կոկորդից կախվել, վզից կառչել։ Ոտքերին են բարձրացել հեռակառավարվող մեքենաները, սահնակներն ու սքեյթերը։ Երբեմն ընդոստ, երբեմն կատաղած այդ փոքր ձեռքի տակ են ընկել ու շպրտվել թեթև կամ ծանր առարկաներ, երբեմն կպել են, երբեմն վրիպել։ Մարմինը հյուծվել է, դատարկվել ու լցվել տքնանքով, դատարկվել ու լցվել չքանալու տենչանքով։ Չի չքացել։ Ձեռքերը շարունակել են ուժասպառ կառչել, որ բռնեն, որ հետ քաշեն. ոտքերն ուժասպառ վազել են, որ հետ պահեն, որ չթողնեն…։ Գլուխը տքնել է հարցերի, մտածմունքների, լուծումների, խորամանկելու, հարթելու շուրջ։ Լեզուն փաթ է ընկել, լեզուն կախ է ընկել ուժասպառ ու ապարդյուն։
Գուցե ինչ-որ տեղ կա այն ժամանակը, որտեղ ինքը բացում է Արտոյի ափերը ու դեմքը դնում դրանց մեջ։ Երկնքից դանդաղ ձյուն է իջնում, հալվում մաշկի տաքությունից։
Ու Վիհանը շարունակում է մտածել այդ տղայի մասին, որ դուրս է իր առօրեականությունից, իր կարգավորածից, գլուխ բերածից, որ հիշեցնում է սովորականությունից անդին եղած բաների մասին։ Այդ տղան պատկերացնո՞ւմ է՝ ինչպես վարվել կենցաղում գործածվող իր մարմնի հետ. տոկունությունից ու համառությունից ինքնիշխանացած, սեփական լինելիության գիտակցումից անդրդվելիացած, զիջումներից վճռականություն ձեռքբերած, առօրեականության հաղթահարման կիրքով լցված այդ մարմնի հետ, որում մոլեգնում է ագահությունը մի բանի հանդեպ, որը չկա:
Ու կնոջ ու տղամարդու մերձության քվանտային անխուսափելիությունը՝ պարզապես անխուսափելիությունը, այնքան քիչ է, երբ մարմինները լցված են սաստկությամբ ու փխրունությամբ։
Առավոտյան զովը մեղմում է օդը, գույները՝ երկնքի կապույտը, ծառերի կանաչը, փողոցի ծաղիկների դեղինն ու վարդագույնը, մայթի ու շենքի մոխրագույնը. անգամ մարդկանց ու նրանց կողքին քայլող շների քայլքն է մեղմում։ Շենքի մոտ մի աղջիկ գուբալ է նվագում, ճիշտ այնպես, ինչպես ապագայի այն օրը, երբ Վիհանին Թուրքիա արտահանձնելու պահանջը յաթաղանի պես կխրվի ընտանիքի ամենօրյայի մեջ։
Իսկ այսօր ապակու միջով արդեն տեսնում է ներսում աշխատող Արտոյին։ Նայում է ինչ-որ մեկի այցեքարտը, ժպտում է, ինչ-որ բան ասում, հետո մեկնում ձեռքը՝ անցեք, խնդրեմ։ Նրա մարմինը՝ եղբայրական ու սեռական, վարժ կրկնում է իր գործը, իսկ հայացքը, Վիհանը գիտի, նկատել է իր շենք մտնելը։
Գուցե ինչ-որ տեղ կա այն ժամանակը, որտեղ իրենք դաշտերում վայրի բույսերի սերմեր են շաղում արտույտների համար։ Վաղորդյան օդը պայծառ է, երկինքը խաղաղ, լեռներից ծաղիկների բույր է իջնում։