ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ
Երեք կախարդական սուլոց
Տատա Ջոլբաքին ասում է․ «Մարդ պիտի էշ լինի, որ էսքան ուտելիքը թողած՝ լաց լինի»։
Իհարկե, քանի դեռ աջ ու ձախ լաց էի լինում, կարծում էի՝ կարևոր մարդ եմ, բայց ոչ ոք ինձ չէր հասկանում։ Մարդկանցից խորշում էի, որ իմ պես տխուր մեկին հաշվի չէին առնում, շան տեղ չէին դնում։
Այն պահերին, երբ արցունքներս մարգարիտների պես գլորվում էին աչքերիցս, սիրտս հալումաշ էր լինում, և վեր էի կենում, գնում կանգնում հայելու դիմաց։ Երբ ինձ էի հայելու մեջ տեսնում, սիրտս մաշելով լաց էի լինում։ Արցունքներս հոսում էին, անցնում այտերիս վրայով ու հասնում շուրթերիս։ Ինձ ասում էի․ «Ոչ ոք իմ պես լաց չի լինում»։ Ու այդ խոսքերիցս էլ էի լաց լինում։ Հիմա ամեն ինչ հակառակն է։
Երբեմն այնքան ուրախ եմ, որ իսկական ցավ ու վիշտն ընդամենը մի պահ են հայտնվում աչքերիս առաջ ու հետո օճառի փրփուրի պղպջակի պես՝ պըտ-պըտ-պըտ, պայթում են ու հօդս ցնդում։
Հորս ու մորս գործը, որ կարծում էի՝ մի օր կկարգավորվի, ձախողվել է, ու ամեն ինչ վերածվել է խառնաշփոթի։ Հիմա մեկն ուզում է կին առնել, իսկ մյուսը՝ մի ճաղատ ցմփորի կինը դառնալ։ Ես, որ միշտ հոնգուր-հոնգուր լաց էի լինում, ու ինչպես տատս էր ասում ՝ լացկան եմ, հիմա ոչ մի հոգս չունեմ, ու մեր մեջ ասած՝ պատմությունը մի տեսակ սկսել է ինձ արդեն հետաքրքրել։ Անիծվե՛ս դու, Տատա։ Անիծվե՛ս։ Հասկանու՞մ ես՝ ինչ վիճակի մեջ ես ինձ գցել։
– Ինձ հետ գո՞րծ ունեիք։
– Ո՛չ, իմ սիրելի Տատա։ Ո՛չ, իմ սիրունի՛կ Տատա։
– Երբեք մի՛ ստիր, Մինա։
Ճիշտ է ասում։ Սիրունիկ-միրունիկ չէ, բայց չեմ կարծում որ կգտնվի մեկը, որ իր ճակատի ու հոնքերի փափուկ ու զվարճալի աղվամազիկները չսիրի,
ու երբ ճոխ ու ամպագորգոռ խոսքեր է ասում, չնայի իր երկար պոչին ու փոքրիկ թաթիկներին ու հաճույք չստանա։ Հատկապես եթե ցերեկ է, կանաչ աղվամազիկների գույնը արևի տակ ուղղակի հրաշալի տեսք է ստանում։
– Անուշ է Տատան։ Անուշ ու շատ սիրելի։ Հիմա եղա՞վ։
– է՜, անցանք։ Ինձ հետ գո՞րծ ունեիր։
– Ո՛չ, սիրելի Տատա։ Ինքս ինձ հետ էի խոսում, էս թղթերի։ Մի անհանգստացիր։ Գնա, պետք լինի՝ քեզ կկանչեմ։
Հիմա, սենյակի կամ դպրոցի բակի մի անկյունում տխրելու ու կծկվելու փոխարեն, երեք կախարդական սուլոց եմ հանում։ Տատան ինձ սովորեցրեց լեզվիս ծայրը կպցնել առջևի ատամներիս հետևին ու ճկույթս դնել բերանս։ Ընտիր է։ Երբ երրորդ ու վերջին անգամ սուլեցի, աշխարհը դարձավ գույնզգույն ու ծաղկուն։ Գունավոր պղպջակները պտտվում են օդում։ Ծաղիկների բույրը տարածվում է ամենուր, ու մի քանի բլբուլ՝ իսկական-իսկական, երգում են քեզ համար։
Առաջին անգամ այս դեպքը տեղի ունեցավ դպրոցի բակում։
Մինչ կարողացա կոտլետով սենդվիչ առնել, ինձ ամբողջությամբ ճզմել էին։
Ճաշարանի մոտ հավաքված էրեխեքը չորս հոգուց կամ ավելի մեծ խմբերով իրենց ձեռքերը օղակաձև միացնում էին, որ ինձ նման թշվառ ու ընկերներ չունեցող մեկը դժվարությամբ կարողանար փողը անցկացնել պատուհանի միջով։
Բակում, ինչպես միշտ, աղմուկ էր, իսկ էրեխեքի զզվելի բզզոցից սիրտս խառնում էր։ Նրանք խմբերով կուտակված էին ու սոված վագրերի նման իրենց սենդվիչներն էին կծում։
Իմ սիրտը ավելի ծանր էր, քան երբևէ։ Փորս գռմռում էր, իսկ ձեռքումս ճմրթված կոտլետը՝ ճզմվել։ Նեղվում էի, որ մյուսների նման անգամ մի պատառ չէի կարող ուտել։ Ուզում էի, որ թթու վարունգը հանգիստ խրթար ատամներիս տակ,
կոտլետի յուղը սահեր շուրթերիս վրայով, ու ոչ մի բանի մասին չմտածեի։ Ոչ մի անհեթեթություն, որ կփակեր ախորժակս։ Կոտլետը սատկած ճնճղուկի նման մնացել էր ձեռքիս մեջ։ Էրեխեքի անիմաստ ծիծաղի մեջ կախարդական մի նախադասություն կյանքի եկավ։ «Երբ տխրությունից պայթում ես, երեք անգամ սուլիր»։
Անիծվե՛ս դու (վախենում եմ անունդ տամ, որ չհայտնվես)․ անիծվե՛ս, որ այս բազմության մեջ էլ հանգիստ չես թողնում ինձ։ «Երբ տխրությունից…» Կրկին ու կրկին այդ նախադասությունն ինձ հանգիստ չէր թողնում։
Անգիտակցաբար լեզուս սեղմեցի ատամներիս հետևին, ու ճկույթս դրեցի բերանս։ Առաջին սուլոցի ձայնը. էրեխեքը քարացած կանգնեցին։
Երկրորդը. բոլորը եկան իմ կողմ, նույնիսկ դպրոցի տեսուչը։
Երրորդը. պարանոցս տեսուչը բռնեց։
Երանի դուք էնտեղ լինեիք։
Մինչ նա պարանոցս բռնել էր, աֆրիկյան վագրի պես երեք շարժումով կուլ տվեցի իմ սենդվիչը։ Այդ բոլոր գունավոր պղպջակների ու բլբուլի երգերի մեջ, ախորժակս բացվեց։ Առաջին անգամ ուտեստի համը զգացի առանց լացելու։ Ուզում էի ընկերանալ ուսուցիչների, էրեխեքի, նույնիսկ տեսուչի հետ։
Այդ պահին հասկացա․ երբ մարդը ախորժակով է ուտում, կարող է մարդկանց իսկապես սիրել։
Զանգի ձայնի հետ տեսուչը մի մեղմ հարվածեց ծոծրակիս ու ասաց.
«Մյուս անգամ այդ բլբուլների սուլոցը տատուդ համար կհանես»։
– «Ի՞նչ էր, Մագոլ , ու՞մ հետ էիր խոսում»։
Չզարմանաք։ Միայն տատիկս է ինձ այդ անունով կոչում։ Ասում է՝ Մինան իրեն հիշեցնում է մրջյուն, նորուզյան կատու ու նման հեքիաթային բաներ։
– Ուղղակի բաներ էի գրում, տատիկ։
– Դա՞ս, թե՞ անկապ բաներ։
– Անկապ բաներ։
– Հա՜։
Երբ որ նա նստում է մահճակալի վրա կամ սեղանիս մոտ գտնվող աթոռներից մեկին, հաստատ ուզում է կարևոր մի բան ասել։
– Լսու՞մ ես ինձ, Մագոլ։
– Այո՛, տատիկ, ականջներս չորս արած։
Պատուհանից նայում է բակին։ Հետո աչքերով զննում է շուրջը։ Հավանաբար տեսնում է կողքի ջարդված պահարանը և զուգարանը։
– Լսի՛, Մագոլ, պահարանում գանձ կամ փրկություն գտե՞լ ես։
– Ես ուղղակի զուգարան եմ գնում։ Ինչպես բոլորը։
Անգիտակցաբար վեր կացա և տատիկիս հետևից մի հայացք գցեցի այդ կողմ։
Զուգարանի դուռը բաց էր, պահարանի դուռը՝ փակ։ Պետք է նստեի, երբ տեսա Տատային։ Նա ձեռքով էր անում պահարանի դռան վերևի փոսից։
Անիծվե՛ս․․․ Բայց, ամեն դեպքում, նստելիս մի թեթև ձեռքի շարժումով նրան պատասխանեցի։
– Գիտե՞ս, Մագոլ, քանի անգամ եմ քո կեղտոտ տակդիրները լվացել ու փոխել։
– Չէ՛, տատիկ։ Հստակ թիվը չգիտեմ։
Լրիվ անակնկալի եկա։ Նա որոշ բաներ հասկացել էր իմ ու Տատայի կապի մասին, բայց հիմա այլ բանի մասին էր խոսում։ Մի քանի անգամ նկատել էր, որ կախված եմ պահարանից, բայց հիմա հիշեցնում էր տակդիրներ փոխելու ժամանակի մասին։ Բաներ, որ անգիր գիտեր։ Մանկական սննդից ու շաքարաջրից մինչև ինչ այն դասը տալը, որ զուգարանը միայն որոշ բաների համար է նախատեսված։
Ասում էր, որ դա տևել է մինչև իմ հինգ-վեց տարեկանը։
– Երբ մայրիկդ գնաց, ես դեռ ուժեղ էի։ Կարող էի քեզ ու խենթ հորդ պահել։ Բայց հիմա տեսնում ես, չէ՞…
Չթողեցի՝ շարունակի։
– Հայրիկն ուզում է ամուսնանա՞լ։
Նա համբուրեց ճակատս։ Տատիկի բույրը նման է մեխակի կամ չգիտեմ՝ դեղատան տարօրինակ բույրերի։ Ինձ շատ է դուր գալիս, երբ նա ինձ համբուրում է կամ գրկում, բայց ես դա ցույց չեմ տալիս։
– Մեռնեմ ջանիդ, որ մեկ-մեկ սենց բաներ հասկանում ես։
Կրկին կանգնեցի ու նորից նայեցի պահարանի կողմը։ Նա երևի կարծում է, թե չգիտեմ ինչպես ուրախացնել նրան։ Ասացի հանգիստ, անտարբեր ձևով․ «Ինչ հետաքրքիր է։ Մայրիկն էլ է ամուսնանում»։
Նրա աչքերը լայնացան, հոնքերն էլ բարձրացան ճակատին։ Ինձ դուր եկավ այդ պահվածքը։ Գիտեի որ, ինչպես ինքն է ասում՝ «ճակատին խփեցի»։ Երբ իրոք ջղայնանում է, միշտ ինչ-որ կենդանու անուն է տալիս իր խոսքում։
– Էդ ո՞ր էշն է ուզում մորդ հետ ամուսնանալ։
Նրան պատմեցի, թե ինչ եմ լսել իրենց կարի արտադրամասի սպասավորից։
Որ մայրիկս ուրախ է, միշտ ընկույզ է ջարդում, և էդ մարդն ահավոր հարուստ է։
Ամենասխալ բանը բերնիցս դուրս թռավ երևի, որովհետև տատիկը մատով ինձ ցույց տվեց։
– Ասում էի, ասում էի, որ էշի մեկն է։
Իրականում վատ չէի զգում, որ նա վիրավորում էր էդ ճաղատ ու գեր մարդուն։ Բայց նենց էի խոսում, որ տատիկի աչքերում թույլ չերևայի։ Նրան ասացի, որ շատերը քաղաքում ճանաչում են էդ մարդուն ու հարգում։ Նույնիսկ անունը պարոն Ֆարվարդին է։
– Թող լինի Խորդադ կամ Շահրիար , մորդ հետ ոչինչ չի ստացվելու։ Ականջիդ օ՛ղ արա։
Նա մատով գորգի վրա ինչ-որ անտեսանելի բաներ էր գծում, երբ հանկարծ բակից լսվեց հայրիկիս ձայնը։
– Մինա՜, մայրի՜կ։
Երկուսով մոտեցանք պատուհանին և ձեռքով արեցինք։ Տատիկն ասաց․ «Լավ, առյո՞ւծ է, թե՞ աղվես»։
Հայրիկս առաջ բերեց դեմքը, ձայն հանեց՝ նման մի մռնչոցի, ու թղթերը ցույց տվեց։ Տատիկն ասաց․ «Խմածդ կաթը՝ հալալ, առյուծ եմ ծնել»։
Նա բռնեց ձեռքս, որ աստիճաններով ներքև իջնենք։ Մի քանի աստիճան իջել էինք, երբ մտափոխվեց, ձեռքս բաց թողեց ու բղավեց. «Էրեխեն չպիտի գլուխը կախ ուր ասես գնա»։
Եվ նա վազեց աստիճաններով ներքև։
Վերևից նայում էի հայրիկին ու տատիկին։
Քանի որ զրույցից ոչինչ չէի հասկացել, ինքս ինձ ատում էի գաղտնալսելու համար։
Երբ նրանք մտնում էին նկուղ, ես տեսա Տատային։
Էս անգամ նա պահարանի վրա էր կանգնած ու նշան էր անում, որ մոտենամ իրեն։ Որտեղի՞ց պիտի վախ ու մախ ունենա։ Կամ իմանա մեր խնդիրների մասին։ Դրա համար էլ ընդհանրապես ինձ՝ խեղճիս հաշվի չի առնում։ Անիծվե՛ս․․․ Ամեն դեպքում, լուռ իջնում եմ աստիճաններով։
ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ
Հարսանյաց հրավեր
Մի պալատ էր, որի բարձր պատշգամբներին ամպերը բամբակի նման կպել էին։ Տոնախմբություն էր, ծափուծիծաղ ու խենթանոց-հարսանիք։ Հարսը ձեռքում բռնել էր մի ծաղկեփունջ, որ չորս-հինգ ծաղկանոցի չափ կլիներ։ Ինչքան վեր էի նայում՝ դեմքը չէի տեսնում։ Գլուխն ամպերի մեջ էր։ Մեկի ձեռքն էլ ամուր բռնել էր, որ չփախչի։ Մի անտեսանելի փեսա։ Ես ինքս ինձ ասում էի. «Բա էս հարսանի՞ք ա․․․ Ո՞ւր են փեսայի հարազատները, ու՞ր են հարսի հարազատները»։ Հանկարծ հարսի ոտքի հարվածից օդ թռա։
Երանի էդտեղ լինեիք, տները՝ ընկույզի կեղևի չափ, մարդիկ՝ (կներեք ինձ) ոլոռի չափ։ Ինձ շատ հաճելի էր, բայց Թոմի ու Ջերիի նման, ժամանակս ավարտվեց ու՝ բըըըըըըմփ, ընկա ցած։
Ի՞նչ կլիներ՝ ծովն ընկնեի, գոնե կեր կդառնայի սոված շնաձկների համար։ Բըըըըմփ, ընկա մի անապատ՝ լցված հարսներով ու անտեսանելի փեսաներով։ Ինձ տշում էին, փոխանցում իրար։ Փոխանցում ա՛ջ, մկրատաձև հարվա՛ծ, հեռահա՛ր հարված։ Երբ լրիվ մի փքված գունդ դարձա, վերջին հարվածով նորից օդ թռա ու՝ բըըըըմփ․․․ Ընկա մեր բակ։ Վերջին պտույտս էի անում, երբ տեսա նրան։ Ամբարի փոսից երևաց, որ ծիծաղից պայթել էր։ Բղավեցի․ «Անիծվե՛ս դու, Տատա, անիծվե՛ս»։ Ինձ ասաց․ «Սուլի՛ր»։ Ու ցույց տվեց իր խորոտիկ մատիկները, երեքն էլ։
Կիսաքուն էի, երբ երրորդ սուլոցը դուրս թռավ շուրթերիցս։ Ձայնը մեղմացավ վերմակի տակ։ Վայելում էի այդ երազային կիսաքունը, երբ տատիկը հարվածեց կողքիս. «էլ ի՞նչ նոր բան ես սովորել․․․ Ի՞նչ նոր հնար»։ Ի՞նչ պետք է ասեի։ Ուղեղս կախել էր։ Ես ասացի. «Երդվում եմ՝ բերնիցս դուրս թռավ»։ Կիսավառված
