ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ | Մարդը նույնականացումների լաբիրինթոսում

[Հատված գրքից]

Ժամանակակից փիլիոփայության մեծ դեմքերից Կարեն Սվասյանի «Մարդը նույնականացումների լաբիրինթոսում» գիրքը հրատարակվել է 2010 թվականին, Մոսկվայում, և արժանացել է Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Փիլիսոփայության ինստիտուտի, «Вопросы филосифии», «Политический класс» ամսագրերի և «Российская газета» թերթի հայտարարած մրցանակաբաշխության առաջին տեղին: Թարգմանաբար ներկայացնում եմ գրքի վերջին մասի («Conclusio») վերջին հատվածները (11-13), որտեղ մահը ներկայացված է նախ իբրև անընդհատ կայացման և գոյավորման մի տեսակ պարեկային, քիչ մնաց ասեի` մաքսային անցակետ և ապա իբրև դարձյալ մի տեսակ համատիեզերական տարբերակման` դիֆերենցման սրբազան և ա ն հ ր ա ժ ե շ տ գործընթաց, ուր մարդը ոչ թե վերանում է, այլ վեր-անալով ձեռք է բերում իր անհատականությունը (իրոք, իսկ ուրիշ ի՞նչ բան է մարդու անհատականությունը, եթե ոչ նրա բաժին անմահությունը. քանզի մարդը լոկ ա յ ն ք ա ն ո վ է անհատականություն, միայն ո ր ք ա ն ո վ անմահ է, և մ ի ա յ ն այնքանով է անմահ, որքանով անհատականություն է): Մահվամբ է, որ մարդը ձեռք է բերում սխոլաստիկներից մինչ Շոպենհաուեր քննարկվող «անհատականացման սկզբունքի» իր ի ր ա վ ո ւ ն ք ը: Այդտեղ է, որ նրա բազմաթիվ նույնականացումներից մահկանացուի հետ նույնականացումը դուրս է գալիս նրա անմահության ուժավորումը այն կ ա յ ա ց մ ա մ բ, որը մեզ պոկում է «Պատկերիե սոսկական տրվածությունից և դնում է «Նմանությանե տրվելիքների մեջ, ինչի մասին իր ձևով գրել է մեծ բանաստեղծ Ռիլկեն (aus den erfuellten / «Bildern stuerzt der Geist zu ploezlich zu fuellenden» – «իրագործված պատկերներից ոգին հանկարծակի խոյանում է իրագործելիներե) և իր ձևով` թեսաղոնիկեի արքեպիսկոպոս սուրբը` մեծ աստվածաբան Գրիգորիս Պալամասը. «Մարդն իբրև Աստծո Պատկեր և Նմանություն իր պատկերն ստանում է արարմամբ, իսկ նմանությունը` գոյավորմամբ»:
ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ

Conclusio
11
… Մարդու մահը` իբրև կյանքի դադար, պատկերացվում է նաև իբրև ն ե ր ք ի ն կ յ ա ն ք ի դադար և, ուրեմն, իբրև զարգացման կանգ: Եթե արտաքին աշխարհը, չնայած մահվան փաստին, համենայն դեպս շարունակում է գոյություն ունենալ, ապա` սոսկ այն պատճառով, որ մահվան մեծաքանակայնությունը այնտեղ հաղթահարվում է ծնունդների մեծաքանակայնությամբ: Սա զուտ վիճակագրական արդյունքն է, որը ավելի մեծ նշանակություն չունի, քան անասնագլխի կամ ընտրությունների ժամանակ ձայների հաշվառումը: Առաջնորդվել այս քանակներով` նշանակում է մարդու մասին գիտությունները (մարդաբանությունը, հոգեբանությունը, սոցիոլոգիան) իջեցնել մարզային գոյաբանությունների կարգավիճակին` կ ե ն դ ա ն ա բ ա ն ո ւ թ յ ա ն բազային դիսցիպլինին ընթեր… Նորից ու նորից. ընդհանուրը – մարդկայինի պլանում – գոյություն ունի սոսկ այն չափով, ինչով այն ստեղծվում և ենթադրվում է անհատականով: երջից Այդ պատճառով վերջից խուսափելու միակ տարբերակը, ինչպես թվում է, կլիներ ա ն մ ա հ ո ւ թ յ ո ւ ն ը, ըստ որում` անհատական, որովհետև ավվերոեսական անմահությունը` իբրև համաշխարհային ինտելիգենցիայի մեջ տարրալուծում, հոգեկան-ոգեղեն զարգացման համար ավելի մեծ իմաստ չէր ունենա, քան բ ա զ մ ա ց ե ք պատգամը: Բայց նաև անհատական անմահության գաղափարը, արդեն ավելի սևեռուն հայացք նետելիս, ի հայտ է բերում իր ողջ սնանկությունը, եթե չասենք անհեթեթությունը: Բանն անգամ այն չէ, որ այն բռնազավթված է կրոնական գիտակցությամբ և համարվում է ուրույն կրոնական թեմա, ինչը գիտական գիտակցության համար լավագույն դեպքում իրենից լուսանցքային կամ էկզոտիկական հետաքրքրություն է ներկայացնում:- Բանն այն է, որ եթե մենք անգամ ընդունում ենք ռ ա ց ի ո ն ա լ ա բ ա ր հիմնավորված անմահության հնարավորությունը, դա հիմնախնդիրը նույնքան քիչ է շարժում մեռյալ կետից, որքան ընդհանրապես ամենայն անմահության բացակայությունը: Որովհետև կրոնականորեն հասկացված անմահությունը աթեիստորեն հասկացված մահվան սոսկ հակառակ երեսն է, որտեղ, վերջին դեպքում, ճիշտ նույն կերպ մեռնում են անգոյության մեջ, ինչպես որ առաջին դեպքում մեռնում են (հավիտենական) գոյության մեջ: Լուծումը, զույգ պատկերացումների ռացիոնալ անհիմնության պատճառով, ճ ա շ ա կ ի հարց է մնում, և հիմքեր կան ենթադրելու, որ առավել խիզախ, խելացի, բարոյապես և գեղագիտորեն խստապահանջ ճաշակը Աստծո մեջ անբանության անմահությունից համենայն դեպս կնախընտրի «գերեզմանի հավերժական հանգիստը»… Անհատական զարգացման տեսակետիզ «մեկընդմիշտ անմահության մեջ մտնելը» ոչնչով չի տարբերվում «մեկընդմիշտ մահվան մեջ մտնելուց», որովհետ թե մի և թե մյուս դեպքում վճռականը մնում է գիտակցության զարգացման դ ա դ ա ր ը` նրա «ա յ ս տ ե ղ» կամ «ա յ ն տ ե ղ» երկկողմանի մարմամբ: Հարցն այլ կերպ է ձևակերպվում: Ինչպե՞ս է արարչության տնտեսությունը կամ զարգացումային հնարավորությունների բաշխումը ֆիզիկայի և նրա միջև, ինչը ֆիզիկայից հետո է, այդքան ա ն հ ե թ ե թ ո ր ե ն անհամաչափ դուրս եկել: Եթե մարդուն ֆիզիկապես ավարտելու համար «բ ն ո ւ թ յ ա ն ը» կամ «Ա ս տ ծ ո ւ ն» (կամ «deus sive natura-ինե**) հարկավոր են եղել միլիոնավոր տարիներ` արարչությունը հասցնելով այն կետին, որից հետո այն կարող է շարունակվել արդեն ոչ թե արտաքնապես, այլ ներքուստ` իբրև հ ո գ ի,- ապա ինչպե՞ս է եղել, որ մարդու մեջ ը ն դ հ ա ն ո ւ ր – տ ե ս ա կ ա յ ի ն ի կարգավորմանը ընձեռված միլիոնավոր տարիների դիմաց նրանում ա ն հ ա տ ա կ ա ն ի ն կյանքի ինչ-որ խղճուկ մի քանի տասնամյակներ հատկացված լինեն, որոնք ճնշող մեծամասնությամբ չեն բավարարում ոչ միայն զարգացման համար, այլև հ ի մ ն ա խ ն դ ր ի թեկուզ և դույզն ինչ պարզորոշ գիտակցմա~ն: Հարկավոր կլինի, նմանաբանության և պարզության համար, պատկերացնել մի վեպ, որի գործող անձինք բոլորը մի մարդու պես ամեն գլխի վերջում անհետանային, իսկ յուրաքանչյուր նոր գլխով նորերն ամեն ինչ նորից սկսեին զերոյից, և այսպես այնքան ժամանակ, քանի դեռ հիմարացած և հալից ընկած ընթերցողը գիրքը մի կողմ չի շպրտել և ևեղինակին հետ չի տվել իր (ընթերցողական) տոմսը: Կասկած չկա, որ հեղինակային հնարամտության և ինքնատիպության գնահատման մեջ ստիպված կլինեինք ընտրություն անել ձեռ առնելու և ապուշության միջև, բայց այդ ընտրության առջև նաև աշխարհի Արարչին դնելու համար մեզ հարկ կլիներ սկզբում ապացուցել, որ մենք կյանքի վերջով մեկընդմիշտ անհետանում ենք, ասել է թե` ապացուցել մահվան վ ե ր ջ ն ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն ը (կամ, մյուս ծայրից, անմահության): Առավել ևս` որ անհատական գիտակցության զարգացումը` իբրև անհամեմատ ավելի բարդ և ռիսկային պրոցես, համապատասխանաբար ավելի շատ ժամանակ է պահանջում իր իրականացման համար, և ընդունել, որ այն մեկընդմիշտ դադարում է յ ո ւ ր ա ք ա ն չ յ ո ւ ր մահվամբ` այդպես էլ մի կարգին դեռ չսկսված, նշանակում է իմաստազրկել նաև արարչագործության ողջ բնական պատմությունը, որը միլիոնավոր տարիների ընթացքում կատարյալ մի գործիք է ստեղծել, որպեսզի ամեն անգամ հ ե ն ց նրա վրա ն վ ա գ ե լ ո ւ ց ա ռ ա ջ ջարդի այն` անգամ թույլ չտալով այն լարել: Հավանաբար, այստեղ կարելի կլ

Share Button

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *