Տղամարդը և կինը
Շտուտգարտ, 10 դեկտեմբերի, 1907 թ.
Հարգարժան մասնակիցներ,
Այն, ինչ մեզ հուզում է այսօր, որոշ չափով հետաքրքրության առարկա է եղել բոլոր ժամանակներում: Մասնավորապես, մենք կարող ենք դեռևս նկարագրել տղամարդու և կնոջ միջև հարաբերությունները՝ որպես մեր անմիջական ներկային առնչվող հարց, որպես մի հարց, որն այսօր քննարկվում է մեծ կենսունակությամբ՝ ելնելով ամենատարբեր տեսանկյուններից և ամենատարբեր կուսակցական դիրքորոշումներից:
Կուսակցական վեճերի և հակամարտությունների մեջ ներգրավվելը ոգեգիտության առաքելությունը, խնդիրը չէ: Հետևաբար, այն թեման, որի մասին խոսվելու է այսօր, ինչ-որ առումով, թերևս, կթվա ժամանակին համահունչ: Ավելի բարձր տեսանկյունից ոգեգիտությունը նույնպես պետք է այդպիսի հարցերը դիտարկի լիարժեք օբյեկտիվությամբ, լիարժեք հանգստությամբ, պատմողական տոնից բխող հանգստությամբ:
Ամեն դեպքում դա դյուրին չէ: Նման հարցերն անսովոր կերպով դիպչում են մարդկանց սրտերին և մտքերին՝ ներառելով նրանց զգացմունքների և կրքերի ողջ աշխարհը: Փաստն այն է, որ մեկը կամ մյուսն ունի իր հանպատրաստի պատասխանը, ուստիև՝ այս ոլորտում ավելի բարձր դիրքից հնչող խոսքերի մեծ մասը հակասում է նրանց որոշումներին ու նախապաշարումներին՝ ստիպելով նրանց ներքուստ ապստամբել:
Սակայն, չնայած բոլոր կուսակցական տարաձայնություններին, չնայած ակնհայտ բոլոր տառապանքներին, դա չի կարող խանգարել հոգևոր ոլորտի հետազոտողին՝ այդ դաշտում կատարելու իր խնդիրը, լինել սրատես դիտորդ և այդ հարցն արծարծել՝ շրջանցելով կուսակցական հայացքները:
Թե որքան դժվար է սա, թերևս կարելի է ցույց տալ այս ոլորտում այժմ արտահայտվող դատողությունների շատ փոքր ընտրանիով: Մեր թեմայի, մասնավորապես՝ կնոջ էության մասին, խոսել են ոչ միայն քարոզիչները, ոչ միայն նրանք, որոնք հեշտությամբ գտնում են այս կամ այն կարգախոսը, այլև նրանք, որոնք իրենց տեսանկյունից, և ավելի բարձր, ավելի օբյեկտիվ տեսանկյունից են ցանկանում խոսել: Եվ արժե այդ առումով մի կարճ հարցում անցկացնել:
Սկզբում պետք է ընդգծել, որ սրանք կարդացածի վրա հիմնված պատահական կարծիքներ չեն, այլ հեղինակավոր կարծիքներ: Կնոջ էության մասին խոսել են և՛ ուսյալ, և՛ ոչ ուսյալ մարդիկ, բայց նշանակալիցն այն է, թե ինչպես է դա տեղի ունեցել:
Մեկը տղամարդու էության մասին խոսում է մարդաբանական տեսանկյունից և կնոջ էությունը գրեթե ամփոփում է «նվիրվածության զգացում» արտահայտության մեջ: Հաշվի առեք, որ դա չի նշանակում, թե այն իդեալ է, որին պետք է ձգտեն կանայք, այլ նա ցանկանում է ասել, որ կնոջ ողջ էության մեջ նրա ամենաակնառու հատկությունը նվիրվածության զգացումն է: Մեկ այլ անձնավորություն, որը ցանկանում էր նույն օբյեկտիվությամբ նկարագրել կնոջ էությունն, իր միտքն ամփոփեց և կնոջ էությունը բնորոշեց «իշխանատենչ» արտահայտությամբ:
Մի շատ հայտնի ախտաբան փորձեց իր տեսանկյունից ուրվագծել կնոջ էությունն և ասաց. «Կնոջ մեջ ամեն ինչ վկայում է մեկ հիմնական հատկության մասին, որը նրբությունն է»: Սա ցանկալի էր ընդունել որպես գիտական դատողություն: Մեկ ուրիշն ասաց. «Զայրույթ»: Ինչ-որ մեկը, որը հավատում էր, որ կարող է ընդգրկել կնոջ էությունն ավելի բարձր տեսանկյունից, ասաց. «Պահպանողական միտք»: Եվս մեկն էլ արձագանքեց. «Ամեն մի հեղափոխություն սկզբնավորվում է կնոջ էությունից»:
Ահա մի փոքրիկ ծաղկաքաղ, որը կարող է պատկերացում տալ նրանց «միաձայնության» մասին, որոնք ցանկանում են օբյեկտիվորեն ուրվագծել: Շատ հայտնի նյարդաբան Մյոբիուսը գրել է «Կնոջ ֆիզիկական թուլամտության մասին» գրքույկը:
Եթե նման դատողությունները դիտարկենք ոչ միայն կատակերգական, այլև համընդհանուր հոգևոր տեսանկյունից, դրանք խիստ ուսանելի են: Չէ՞ որ դրանք մեզ ցույց են տալիս, թե ինչ է նշանակում նման դեպքում ասել. «Ձեր՝ հոգևոր գիտնականի խոսքը սուբյեկտիվ համոզմունք է: Բայց եթե մեկն իրեն տեսնի արտաքին դիտարկման դաշտում, կարող են ծագել միայն միաձայն դատողություններ»:
Այսպիսին են միաձայն դատողությունները: Հետաքրքիր է, սակայն, որ, ինչպես մեր ժամանակներին բնորոշ բազմաթիվ այլ դատողությունների դեպքում, այստեղ էլ ի հայտ է գալիս մի փաստ, որն ապացուցում է, թե ինչպես պետք է ոգեգիտությունը դիտարկել ներկա էական հարցերի լույսի ներքո: Չէ՞ որ նույնիսկ եթե մեր դարաշրջանը շատ հարաբերություններով խավարի մեջ է խարխափում, այդ խարխափումը տարօրինակ զգացումով հուշում է, թե որքան անհրաժեշտ է ճիշտ խոսք ասելը:
Ինչ-որ բան, որը պետք է թվա մատերիալիզմի ոգուց բխած կանխազգացում, բայց ծաղրանկարային (աղավաղված) կանխազգացում, այն է, ինչ ներառված է վերջերս մեծ իրարանցում առաջացրած մի գրքում. դա հանճարեղ, բայց հասուն մտածող երիտասարդ Վայնինգերի «Սեռը և բնավորությունը» գիրքն է:
Եթե մենք ցանկանում ենք ճիշտ գնահատել այդ ուշագրավ կանխազգացումը, նախ պետք է հաշվի առնենք մի փաստ, որը մեզ համար բացահայտել է ոգեգիտությունը: Չնայած մենք հաճախ ներկայացրել ենք մարդկային էության մասին մեր տարրական պատկերացումը, այսօր մենք պետք է կրկին խորամուխ լինենք մարդկային էության մեջ: Մենք դա ընկալում ենք ոգեգիտության տեսանկյունից (հաշվի առնելով մարդու չորս անդամները՝ ֆիզիկական մարմին, եթերային մարմին, աստրալ մարմին և «Ես»-ը):
Այժմ մենք կարող ենք հասկանալ տղամարդու և կնոջ միջև եղած հարաբերությունները, եթե նախ նշենք մի փաստ, որը մեզ տրամադրում է ոգեգիտությունը, մի փաստ, որն, իհարկե, ոմանց կարող է անհեթեթ թվալ, բայց դա էական չէ:
Ըստ էության, յուրաքանչյուր մարդ իր մեջ որոշ առումով կրում է երկու սեռ. տղամարդն արտաքինից ունի տեսանելի արական մարմին, մինչդեռ նրա եթերային կամ կենսական մարմինն ունի կանացի էություն, և հակառակը՝ կնոջ համար եթերային մարմինն ունի արական էություն: Այնպես որ, տղամարդու դեպքում գոյություն ունի բևեռորեն հակառակը:
Ամեն ոք, ով փորձում է գնահատել այդ փաստն իր հոգու ողջ ուժով, կհասկանա, թե որքան շատ երևույթներ են հասկանալի դառնում այդ կերպ: Ո՞վ չի տեսել, թե ինչպես են տղամարդու մեջ կանացի հատկանիշները միավորվում նրա տղամարդկային հատկանիշների հետ՝ գեղեցիկ ներդաշնակությամբ, իսկ կնոջ մեջ՝ տղամարդկային հատկանիշները կանացի հատկանիշների հետ:
Միաժամանակ սրանից ծնվում է մեկ այլ հարց. «Եթե քնի ժամանակ աստրալ մարմինը և «Ես»-ը ֆիզիկական և եթերային մարմիններից դուրս են գտնվում, ինչպե՞ս է սեռն ազդում աստրալ մարմնի և ինձ վրա»: Սրանք բացարձակ չեզոք են սեռի նկատմամբ: Սեռի մեջ արտաքին օրգանն ապրում է այնպես, ինչպես զգացմունքը:
Սրանից անհրաժեշտություն է ծագում, որ արական և իգական սեռերի տեսանկյունից այլևս մակերեսորեն չխոսենք արտաքին աշխարհի մասին, այլ պետք է վերադառնանք անտեսանելի աշխարհներ՝ եթերային մարմնի մոտ: Այս ոլորտում զգացական դիտարկումը պատրանք է:
Արտաքուստ տղամարդը տղամարդ է, բայց ներքուստ նա ունի կնոջ եթերային մարմնի հատկանիշները, և զգացական դիտարկումը բացահայտում է նրա էության միայն մեկ մասը: Վայնինգերը ծաղրանկարի միջոցով է արտահայտել այդ փաստը, բայց նա այդ մասին խոսում է կոպիտ մատերիալիստական իմաստով: Նա խոսում է մարդկային էության մեջ արական և իգական տարրերի միախառնման մասին:
Սակայն այդպիսի մատերիալիստական տեսությամբ անհնար է որևէ առաջընթաց գրանցել: Նա կնոջը տարօրինակ ձևով է բնութագրում. կինը չունի անհատականություն, ինտելեկտ և ազատություն, չունի բնավորություն և կամք: Արական կողմը նույնպես կրում է այս բնույթն իր մեջ. այսպիսով յուրաքանչյուր տղամարդ նույնպես չունի անհատականություն իր էության մի մասում, և այսպես շարունակ:
Եթե մենք կառչենք այն ճշմարտությունից, որ յուրաքանչյուր տղամարդու մեջ կա արտաքուստ արական էություն, իսկ ներքուստ՝ կանացի էություն, ապա կընկալենք կնոջ մասին տղամարդու արտահայտած բազմաթիվ տեսակետներ: Եվ կհասկանանք, թե խորապես որքան ճշմարիտ է մեր արական մշակույթը, երբ, օրինակ, խոստովանում է. «Հավերժական կանացիությունը մեզ բարձրացնում է»: Սա հայտարարվում է տղամարդու տեսանկյունից:
Բայց քանի որ մեր անցյալի մշակույթը տղամարդկային էր, և միայն հիմա է սկսվում փոխազդեցությունը, որը կտա այն պտուղները, որոնց մասին ներկա դարաշրջանը նվազ պատկերացում ունի, մենք հասկանում ենք, որ ողջ միստիկայում այն, ինչ ձգտում է դեպի վեր՝ չեզոքը կամ անսեռը, կոչվում է «հավերժ կանացի»: Բավական է միայն դիտարկելը, թե ինչպիսի ակտիվ, գործնական տղամարդկային նվիրվածության և մարմնական ծառայության որակներ է ունակ կինը զարգացնելու զինվորական ծառայության և բարեգործական աշխատանքի մեջ, և ինչպիսի անվախություն է նա ցուցաբերում առաքինի վարքով: Այդ դեպքում կկարողանանք լիարժեք գնահատել նրա երկակի էությունը:
Խոսքը, սակայն, թեմային շատ ավելի խորը, պատմական տեսանկյունից մոտենալու մասին է: Մենք տեսանք, որ սեռը, որն արտահայտվում է տղամարդու և կնոջ միջև հակադրությամբ, պատկանում է ֆիզիկական և եթերային մարմիններին: Այդ դեպքում ինչպե՞ս է հակադրությունն արտահայտվում բարձրագույն աշխարհներում: Արդյո՞ք բոլոր հակադրությունները դադարում են գոյություն ունենալ այնտեղ:
Գիշերն այլևս իմաստ չունի խոսել սեռը մասին: Բարձրագույն զգացմունքներ պահանջող աշխարհում մարդու աստրալ մարմինը գիշերն ապրում է «Ես»-ի հետ: Մարդու աստրալ մարմինը և «Ես»-ը միավորված են հոգևոր էությունների այս աշխարհով: Արդյո՞ք այս աշխարհներում ընդհանրապես վերանում է նմանատիպ հակադրության մասին խոսելու հնարավորությունը, թե՞ այդպիսի հակադրություն գոյություն ունի նաև այնտեղ:
Նրանց մտքում, ովքեր հավատում են այն հիմնարար ճշմարտությանը, որ ֆիզիկական ամեն ինչ հոգևորի արտաքին դրսևորումն է, պետք է ծագի հետևյալ հարցը. սեռերի միջև հակադրությունը պետք է արտահայտվի նաև հոգևոր աշխարհում ինչ-որ բանի ֆիզիկական արտահայտությամբ: Սեռի առեղծվածն այնքան խորն ու նշանակալից է, որ երբ խոսվում է դրան վերաբերող ճշմարտության մասին, մակերեսային դիտարկման համար պետք է պնդել պարադոքսը պարադոքսի հետևից:
Աշխարհում, որտեղ մարդիկ մուտք են գործում քնած ժամանակ, կա մի հակադրություն, որն այստեղ արտահայտվում է սեռերի միջև հակադրությամբ: Հոգևոր աշխարհում այս հակադրությունը ոգեգիտության մեջ հնագույն ժամանակներից կոչվել է մահվան և կյանքի միջև հակադրություն: Մեր աշխարհի հետևում ընկած է մի աշխարհ, որտեղ գոյություն ունեն մահվան և կյանքի բարձրագույն ուժեր: Եվ այստեղ, այս աշխարհում, սեռերի միջև հակադրությունն այդ ուժերի արտահայտությունն է: Նվազագույնը դա մենք կարող ենք հասկանալ:
Եկեք դիտարկենք այս աշխարհում մի էակի, օրինակ՝ մարդուն: Մենք չպետք է նրան դիտարկենք շատ միագիծ և պարզունակ ձևով: Եթե ուզում ենք հասկանալ նրան, ապա պետք է տեսնենք, թե ինչպես են հակասություններն իրականում արտահայտվում այդ մարդու մեջ:
Մենք տեսնում ենք, թե.
*** ինչպես է մարդը ծնվում,
*** ինչպես է նա աճում,
*** ինչպես է նա սկզբում ձևավորում իր կերպարը՝ սահմանված ամսաթվից հասնելով յոթերորդ տարվան,
*** ինչպես է այդ կերպարը շարունակում աճել ու աճել տևական ժամանակ,
*** ինչպես է նա այնուհետև մնում անշարժ,
*** ինչպես են քայքայիչ ուժերն ազդում կյանքի ընթացքում:
Այնտեղ, որտեղ ստեղծագործ ուժերն են միավորվում, ծնունդ է լինում, որտեղ կլանող ուժերն են միավորվում՝ մահն է գերիշխում: Կյանքի կենտրոնում մենք պահպանում ենք հավասարակշռությունը:
Այս երկու ուժերը մարդու մեջ առկա են ողջ կյանքի ընթացքում. կլանող ուժերն իրենց գործունեությունը սկսում են ծննդյան պահից, իսկ կյանքի կեսից սկսած՝ դրանք գերիշխում են: Մարդկային գոյությունը հնարավոր չէ պատկերացնել առանց այդ երկու ուժերի անընդհատ փոխազդեցության: Եթե միայն կենսական ուժն ազդեր, ապա մարդն իր կարճատև գոյության ընթացքում կեռար կրակի պես՝ անընդհատ զարգանալով և ալիք բարձրացնելով:
Մահվան եզրին հասած կլանող ուժերը միաժամանակ այն ուժերն են, որոնք, որպես բարերար ուժեր, մարդուն հնարավորություն են տալիս իր էությամբ ձև ու կերպար արարելու: Կյանքից է ծնվում առաջընթացը, կյանքը ձգտում է յուրաքանչյուր ձև վերափոխել նորի:
Մահն իր էությամբ ժխտում է միայն այն դեպքում, երբ մենք այն դիտարկում ենք որպես հանրագումար: Այն, ինչ հանրագումար է, միշտ չէ, որ այդպիսին է. նույն ուժը, որն ավարտում է մարդու ֆիզիկական կյանքը, մարդուն իր կերպարն է հաղորդում և նրան պահպանում որոշակի խաղաղության մեջ:
Դուք կարող եք տեսնել դա, եթե հակադրությունը դիտարկեք արտաքին երևույթի, օրինակ՝ բույսի մեջ: Այդ դեպքում կտեսնեք, թե ինչպես է ամեն ինչ ծնվում ընձյուղ առ ընձյուղ, ինչպես են կյանքի ուժերն ի հայտ գալիս տերև առ տերև: Եվ այստեղ դուք տեսնում եք մի ուժ, որը պահպանում է ձևը, որը կայունություն և ձև է հաղորդում արագընթաց կյանքին: Եթե միայն կենսական ուժն ազդեր, ապա տերևն էլ չէր կարող գոյություն ունենալ, քանի որ կյանքը կշարունակեր առաջ շարժվել: Կյանքը պետք է անընդհատ դադար տա, հեռանա իր անվերջանալի ընթացքից:
Այդ երկու ուժերը հավերժ պահպանում են հավասարակշռությունը: Այդ երկու ուժերը, որոնք իրենց բարձրագույն կետում հանդես են գալիս որպես կյանք և մահ, արտաքին աշխարհում ձևավորված կյանքի շինարարներն են:
Եթե ցանկանանք այս հակադրությունը քննել կոնկրետ որևէ դեպքում, այն կներկայացվի մեկ այլ ձևով: Հումանիտար գիտությունները, որոնք Եվրոպայում ազդեցություն ունեն՝ սկսած 14-րդ դարից, այդ հակադրությունն անվանել են «ծագում և քայքայում»: Քայքայումը նշանակում է գնալ դեպի էություն: Այն, ի տարբերություն կյանքի պաշտպանության, ձևավորման գործընթաց է:
Այս հակադրությունը կարելի է գտնել կյանքում ամեն տեղ, եթե մարդն աշխարհը չի ընկալում միայն մտքով: Եվ հիմա, օգտագործելով այդ մյուս արտահայտությունը, ասում ենք. այն ամենը, ինչ արտահայտվում է քայքայվող ուժերով, մեր առջև է հառնում, օրինակ, Յունոնա Լուդովիզիի կերպարով, որում ողջ կյանքը պատկերված է զարմանալի կերպով, կարծես անմահացած լինի մի ակնթարթում: Ահա և դուք հասել եք միակ ուժի բարձրագույն դրսևորմանը:
Իրականում ձևը չի բացահայտվում մեկ ակնթարթում. այն անընդհատ փոխվում է: Ներքին «Ես»-ը կարծես ճնշված լինի մեկ ակնթարթում, այն մեր առջև հառնում է իր կերպարով:
*** Գեղեցկությունը միայն քայքայիչ ուժերի ազդեցության արտաքին դրսևորումն է, այն ուժերի, որոնք արգելակում են կյանքը:
*** Նախնադարյան ուժը՝ կամքը, ձգտում է ամեն պահ հաղթահարել ձևը: Եթե մենք ցանկանում ենք տեսնել ուժը, ապա ժամանակի ընթացքում մի ձևից պետք է անցնենք մյուսին:
Մարդկության մեջ այդ հակադրությունն ապրում է նաև մեկ այլ հարաբերակցությամբ՝ ձևի և կյանքի, կործանվելու և հավերժանալու միջոցով: Եթե միայն կենսական ուժերը գերիշխեին մարդու մեջ, ապա դա կարող էր թթվածնի ավելցուկի պես լինել. մարդը կճնշվեր: Աստղային աշխարհից ի հայտ են գալիս կյանքի ուժը և կյանքը զսպող ուժը:
Այդպես է նաև մեր կյանքում. մենք պետք է անցնենք մահվան միջով: Եթե մենք չանցնենք մահվան միջով, ապա ինչ-որ էական բան կպակասի մեր կյանքում: Մենք գիտենք, թե ինչպես է շատ երկրային կյանքերում մարդն ի հայտ գալիս բարձրագույն գիտակցությամբ և ավելի ամբողջական «Ես»-ով: Ինչպե՞ս է մարդը հասնում կյանքի լիարժեք ըմբռնմանը: Ոչ մի էակ չի կարող մշտապես բարձրացնել իր ինքնագիտակցությունն՝ առանց իր ներսում հակադրություն զգալու:
Մտածեք մի էակի մասին, որը պատկերացում չունի անգամ ոչնչացման մասին, որին երբևէ ծանոթ չէ մահվան վախը, որի համար անհնար կլիներ կանգնել մահվանը դեմ հանդիման: Նման էակը չի կարող ունենալ «Ես»-ի և կյանքի այն ուժեղ զգացումը՝ իմանալով, որ կյանքն, ի վերջո, հաղթում է մահվանը: Մենք հզոր ուժերին ծանոթանում ենք հակադրությունների միջոցով: Մենք մեր «Ես»-ի համար պարտական ենք այն փաստին, որ կարող ենք անցնել մահվան միջով: Եվ իրական ինքնագնահատական կարող են տալ նրանք, որոնք ճանաչել և հաղթահարել են մահվան վախը: Մարդիկ կլանում են մահվան ուժը և այն վերածում ավելի բարձրագույն կյանքի:
Ֆիզիկական աշխարհում մարդը՝ մահվան միջով անցնելու ունակ էակը, ո՞ւմ է պարտական մահվանը հաղթահարելու այդ կարևորագույն փաստի համար: Արական և իգական սեռերի միջև եղած հակադրությանը:
Ոգեգիտության մեջ.
*** իգականն այնպիսին է, ինչպիսին ստեղծում է կերպարը,
*** արականն այնպիսին է, ինչը միշտ ձգտում է հաղթահարել կերպարը: (Խոսքն այստեղ կնոջ և տղամարդու մասին չէ, այլ «կանացիության» և «արականության» մասին: Կինն իրեն «կանացի» է պահում զգայական աշխարհում, «արական»՝ գերզգայական աշխարհում. տղամարդը, ընդհակառակը, իրեն «արական» է պահում ֆիզիկական աշխարհում, «կանացի»՝ գերզգայական աշխարհում):
Եթե միայն կանացիությունը կարողանար ազդեցություն ունենալ աշխարհում, ապա ամեն ինչ, նույնիսկ ամենագեղեցիկ ձևը, կամրանար: Փակ ձևով կյանքի վրա կարող էր ազդեցություն ունենալ միայն կինը: Այդ ձևը հաղթահարվում է, երբ մենք արագ անցում ենք կատարում մի ձևից մյուսին, ինչի գոյությամբ պարտական ենք կանացիության և արականության փոխազդեցությանը: Եվ մենք՝ մարդիկս, պարտական ենք.
*** կանացի մեր ձևին,
*** իսկ մեր կյանքի առաջընթացով, վերածնունդով՝ արական կողմին:
Կյանքում ամեն ինչ պայմանավորված է ուժերի փոխազդեցությամբ: Հետևաբար, արական և իգական ուժերը միասին ազդեցություն ունեն յուրաքանչյուր էակի մեջ:
*** Տղամարդը պարզապես մարդ է, որի ներսում մեկ բևեռն արտահայտվում է հատկապես ֆիզիկապես, մինչդեռ նրա ձևավորումը ներքին, հոգևոր խնդիր է:
*** Կնոջ կանացիությունն արտահայտվում է արտաքուստ, մինչդեռ կամային որակները մնում են ներսում:
Ահա թե ինչու է սեռերի միջև հարաբերություններում առկա այս ներդաշնակ լրացումը: Ահա թե ինչու մեկ սեռը մյուսի մեջ գտնում է նույն տեսակի և էության ինչ-որ բան: Ահա թե ինչու մեկ սեռը հասկանում է մյուսին:
Աշխարհում իրերն այնքան հրաշալի են փոխկապակցված, որ այն, ինչ երբեմն մեզ զարմանալի է թվում՝ կախված տրամադրությունից, ոչնչացման և կայացման միջև հակադրությունն է, հենց այն, ինչ արտահայտվում է սեռերի միջև հակադրությամբ:
*** Ոչնչացման կասեցումը նշանակում է ձևի անշարժություն:
*** Կայանալը մեկ այլ տեսանկյունից, երբ այն մեզ հանդիպում է արտաքին կյանքում, նշանակում է ձևի ոչնչացում:
Հետևաբար, երբ մենք այս հարցը դիտարկում ենք ամբողջությամբ, այս բառերից մեկին կամ մյուսին երբեք չի կարելի քիչ թե շատ դրական բան կցել:
Ոգեգիտության տեսանկյունից երկրային կյանքը մեզ երևակվում է հետևյալ կերպ. կայացման հավերժական ընթացքում մարդկության մեջ արմատավորվում է ձևի և ձևի ժխտման միջև «փոխզիջում»: Մարդու մեջ արմատավորվում է այն, ինչը պետք է դրսևորվի արտաքուստ. մեր ստեղծարարությամբ մենք կլանում ենք այս երկու ուժերին՝ ձևին և կյանքին, քանի որ մեզ կանչում են երկու ուղղություններից:
Այսպես են գործում տիեզերքի մեծ հակադրությունները. այն, ինչ ստորին աշխարհում թվում է որպես տղամարդու և կնոջ միջև հակադրություն, ավելի ուժեղ է արտահայտվում վերին աշխարհում:
Այդ դեպքում տղամարդու և կնոջ մասին մեր դիտարկումն ընդգրկում է ոչ միայն բանական հասկացություններն ու գաղափարները, այլև կամքը, տրամադրությունն ու զգացողությունը, երբ մենք յուրաքանչյուր էակի մեջ տեսնում ենք, թե ինչպես են երկու ուժեր գործում միասին:
Աշխարհը բարդ է և բազմակողմանի: Եվ մենք այն հասկանում ենք միայն այն ժամանակ, երբ ներգրավվում ենք նրա բարդության մեջ: Որքան էլ զարմանալի թվա պատմական հակադրության այս ածանցումը բարձրագույն աշխարհի մյուս հակադրությունից, այնուամենայնիվ, այն լավ ուղեցույց է, եթե դրան մենք կյանքում ամենուր ենք հետևում: Այդ դեպքում մենք իմանում ենք, թե ինչու է առհասարակ աշխարհում առաջանում սեռերի հակադրությունը: Այն արդարացված է, քանի որ աշխարհում պետք է գերակայի կերպարի և կերպարանափոխման միջև հավասարակշռությունը:
Եթե մարդը, որպես ձեռնադրված, ֆիզիկական աշխարհից հասնում է դեպի ավելի բարձր ոլորտներ, ապա այնտեղ նա չի տեսնում արական և իգական սեռերի միջև հակադրությունը: Աստվածաշնչյան ասացվածքը՝ «Երկնքում ամուսնություն չկա» (Մատթեոս 22:30), խորապես ճշմարիտ է: Սակայն, երբ մենք բացարձակ պարզությամբ դիտարկում ենք ավելի բարձր ոլորտները, ամենուրեք այլ հակադրության ենք հանդիպում. ամեն ինչ անընդհատ շարժման մեջ է: Այստեղ կայացումն ու ձևավորումը պարզապես դանդաղում և ուժեղանում են. թվում է, թե այդ ամենը հոսում է ավելի մեծ անշարժության մեջ:
Սա կարող է պատկերացում տալ այն մասին, թե ինչպես կարող է բարձրագույն աշխարհներում ընկալվող ինչ-որ բան երևալ բոլորովին այլ լույսի ներքո: Կարող է թվալ, թե սա վերաբերում է միայն մարդկանց: Սակայն դա ամենուր է, ուր մահն ու կյանքը ֆիզիկական աշխարհում դրսևորվում են որպես հակադրություն:
Այսպիսով, Յունոնա Լուդովիզիի արվեստում ողջ հոգին, ողջ ներքին մեծությունը, ամեն ինչ, որ շարժվում է մի վիճակից մեկ այլ վիճակի անցողիկ կյանքում, մեզ թվում է այնպես, կարծես արտահայտված է ձևի մեջ և ամփոփված մեկ ակնթարթում:
Որպեսզի գեղեցկությունը գոյություն ունենա իր ձևով, այն էակը, որն այն լիովին արտահայտում է, չպետք է լինի իրական էակ: Կյանքը պետք է բխի դրանից. այն դեպքում է գեղեցկությունը պահպանվում, երբ հաջողվում է հաղթել կյանքին:
Եվ եթե դուք ցանկանում եք պատկերել ներքին կայացումը, մի վիճակից մեկ այլ վիճակի անցումը, ապա կտեսնեք, որ այն կարելի է արտացոլել «բնութագրական» ձևով, բայց անհնար է անել «գեղեցիկ» ձևով: Լաոկոոնի խմբի ձևերը գեղեցիկ չեն: Այնտեղ ներքին անշարժություն չկա:
Գեղեցկությունն ու կյանքն արվեստի ոլորտում նույն հակադրություններն են, որոնք մենք ուրվագծել ենք իրականության մեջ: Այնտեղ մենք խորհրդածում ենք կյանքի մասին, և կյանքի մասին խորհրդածությունը պետք է դարձնենք իսկապես կենսունակ և գործնական:
Ամեն քայլափոխի մենք կարող ենք խորը հայացք նետել կյանքին և հասկանալ այն, եթե իրերը դիտարկենք հետևյալ տեսանկյուններից.
*** Եթե տեսնում ենք ինչ-որ բան, որն արտացոլված է ձևի մեջ, զգում ենք թաքնված կյանք,
*** եթե տեսնում ենք կյանք, խորապես կարոտում ենք շարժմանը, և այդ կարոտը մեզ խորապես կապում է տվյալ էակի հետ:
Այն ամենին, ինչ ոգեգիտության համար փաստ է, մենք բառացի հանդիպում ենք կրոնական փաստաթղթերում: Այդ փաստաթղթերի նշանակությունը կարող ենք հասկանալ այն դեպքում, երբ դիտարկենք հիմնավոր փաստերը:
Դիտարկենք կանացի էությունը.
*** արտաքուստ այն կանացի է, ներքուստ՝ արական,
*** արտաքուստ այն կյանքին ձև է տալիս, ներքուստ անընդհատ ձգտում է ժխտել կյանքը,
*** արտաքուստ այն մարդուն տալիս է իր ձևը, իր ոտքը դնում հողին, ներքուստ կանացի էությունը պարունակում է այն ամենը, ինչն անընդհատ ձգտում է մարդուն առաջնորդել դեպի ավելի ու ավելի բարձր աստիճաններ, բարձրացնել նրան երկրից դեպի բարձր ոլորտներ:
Այժմ դիտարկենք կնոջ մեջ արականության և իգականության հակադրությունը: Ի՞նչ կարող ենք ասել այդ հակադրության մասին:
*** Կնոջ մեջ կա մի ուժ, որը ձգտում է տղամարդուն ամուր պահել երկրի վրա, և որը, եթե միայնակ լիներ, կխեղդեր նրա մտքի ձգտումը դեպի հոգևոր բարձունքներ,
*** և նրա մեջ կա մի ուժ՝ թաքնված արական ուժ, որը ձգտում է տղամարդուն բարձրացնել երկրից:
Ահա ունենք այս պատկերը. «արական» ուժի համար տեղադրեք օձի պատկերը, իսկ մյուս ուժի համար՝ «կանացի» էությունը:
*** Ի՞նչ պետք է անի կինն իր արտաքին (կանացի) արտահայտությամբ. պետք է ջարդի նրա գլուխը, որը փորձում է տղամարդուն բարձրացնել երկրից,
*** և ի՞նչ պետք է անի կինն իր տղամարդկային (ներքին) բնույթով. պետք է վիրավորի տղամարդուն այնտեղ, որտեղ նա ամուր կանգնած է երկրի վրա, այսինքն՝ կծի նրա կրունկը:
«Նա քո գլուխը կջարդի, բայց դու նրա կրունկը կտրորես» (Մովսեսի գրքից. «Եվ ես թշնամություն կմտցնեմ քո և կնոջ միջև, քո սերնդի և նրա սերնդի միջև, նա քո գլուխը կջարդի, իսկ դու նրա կրունկը կտրորես»): Դուք այստեղ տեսնում եք ոգեգիտության գործը, որը հրաշալի արտահայտված է մեծ խորհրդանիշում: Եվ մենք, մեր հերթին, կարող ենք սա բառացիորեն ընդունել: Սա է, որ մարդկային հոգում վախ է առաջացնում, երբ մարդ, զինված ոգեգիտության ճշմարտություններով, դիմում է կրոնական տեքստերին և դրանց պատկերներում գտնում կյանքի մեծ փաստերի մասին բառացի արտահայտություն:
Եվ այդ դեպքում այն միտքը, որ այդ վկայությունները հոգևոր աշխարհից ավելի բարձր ծագում ունեն, դառնում է ոչ թե վարկած, այլ անհրաժեշտ գիտակցում: Կարո՞ղ է արդյոք այն, ինչ մենք ընկալում ենք աշխարհի մասին խորը մտորումների միջոցով, լինել պարզապես մանկական երևակայության արդյունք: Սա այն հարցն է, որը մենք պետք է տանք ինքներս մեզ:
Սեռերի միջև հարաբերություններին վերաբերող թվացյալ առօրեական դիտարկումը հանգեցնում է աստվածաշնչյան կարևոր խոսքի ըմբռնմանը: Ոգեգիտությունը պետք է ընդգծի սեռերի միջև ձգողականության խորհրդավոր կապը, որը սկիզբ է առնում հենց կյանքի աղբյուրներից՝ հոգևոր աշխարհից: Ֆիզիկական աշխարհն ունի իր հակադիր բևեռը հոգևոր աշխարհում:
Սեռերը պետք է համագործակցեն բոլոր ոլորտներում, այդ թվում՝ հոգևոր ոլորտում: Եվ երբ մենք մեր հետևում թողնենք գերիշխող տղամարդկանց մշակույթի դարաշրջանը, կսկսվի երկու ուժերի միջև համագործակցության դարաշրջանը:
Կյանքում ամեն ինչ հասկանալի է դառնում, երբ մեր եզրակացությունները բխում են անտեսանելի, վերզգայական հիմքերից: Կյանքում մեզ հանդիպած ամեն ինչում մենք պետք է փնտրենք հոգևոր աշխարհի նախասկիզբը.
*** եթե մարդն ապրեր միայն ձևի մեջ, նա կոչնչանար,
*** եթե նա ապրեր միայն կյանքով, հետևանքը միայն մահը կլիներ:
Իրական կյանքը հնարավոր է միայն հակազդեցությունների փոխազդեցության միջոցով: Գյոթեն նաև լուսավորում է իր իսկ բնորոշած «նախնադարյան բառերով»՝ նշելով, որ դրանք վերցված են ոգեգիտությունից: «Օրփեոսյան նախնադարյան բառերում» նա ասում է.
«Ինչպես այն օրը, երբ քեզ աշխարհը պարգևատրեց,
Արևը բարձր էր կանգնած մոլորակների մեջ,
Այսպես դու ծաղկում ես այն ժամանակվանից ի վեր,
Համաձայն այն օրենքի, որով դու արարվեցիր,
Դու պետք է այդպիսին լինես, չես կարող փախչել ինքդ քեզնից:
Այդպես էին խոսում սիբիլները, այդպես էին խոսում մարգարեները.
Եվ ոչ մի ժամանակ, և ոչ մի ուժ չի կարող աղավաղել
Դրոշմված կենսունակ ձևը»:
[1] Ավգուստ Ֆերդինանդ Մոբիուս (1790-1868) — գերմանացի երկրաչափ:
[2] Օտտո Վայնինգեր (1880-1903) — ավստրիացի փիլիսոփա և հոգեբան:
[3]Յունոնա աստվածուհու հուշարձանային կիսանդրին Լուդովիզիի հավաքածուի մեջ է մտել 1622 թվականին: Գյոթեն նրան անվանել է «Իմ առաջին սիրավեպը Հռոմում»:
[4] Լաոկոոն — հին հունական դիցաբանության մեջ Տրոյայի Ապոլոնի մեհյանի քուրմ:
Թարգմանությունը գերմաներենից՝ Թագուհի Հակոբյանի
