— Ահագին առաջ եք գնացել հայաստանցիներդ, — ավտոմեքենայի ամրագոտին կապելով ու ծխախոտ վառելով՝ ասաց եղբայրս։
— Ըհը, մեզ մոտ կանայք էլ են ծխում, — ծխախոտս իր ծխախոտից կպցնելով՝ ասացի ես ու մեքենաս պոկեցի տեղից։
Ուզեց իբր զայրանալ վրաս, որ ծխում եմ, վրա տվի.
— Մեծ եղբայր չխաղաս։
— Չես փոխվել, — մեղմացավ եղբայրս։
— Չհաշված քիթս։
— Նույն լեզվանին ես մնացել, — ծուխը կուլ տալով՝ ասաց եղբայրս։
Բերանս ճպպացրի։
— Ասում ես՝ ի՞նչ կա քո Գերմանիայում, — խոսքը փոխեցի ես։
— Դե երկիր ա, էլի, — կարճ կապեց եղբայրս։ — Երաժշտություն միացրու։
— Հայկակա՞ն, թե՞ ձեր «արդասահմանյա՜ն» երգերից, — Մհեր Մկրտչյանի առոգանությամբ եղբորս արտասահմանցի լինելը ծաղրեցի ես։
— Անժելիկա Վառում։
Եղբայրս ժպտաց։ Ես կչկչալով ծիծաղեցի։ Մեքենայի նվագարկիչից սկսեց երգել Անժելիկա Վառումը:
Երբ մեր տանը հայտնվեց առաջին երկկասետ մագնիտոֆոնը, երրորդ-չորրորդ դասարան էի։ Եղբորս ծննդյան նվերն էր, հայրս էր առել։ Ես հիացմունքով նայում էի, թե ինչպես է եղբայրս չխկչխկացնում կոճակները, և սև ու մեծ հրաշքը մեկ երգում է «Ո՞րն է մեղքս, որ քեզ սիրում եմ», մեկ՝ «Миллион алых роз», մեկ՝ «Sunny, yesterday my life»… ոչ մեկի բառերն էլ չէի հասկանում, բայց ուրախ էի, որ մեր տանն էլ կա էդ հրաշքից, որ ուզածդ ժամանակ կարող ես չրխկացնել և հայտնվել նոր ու հրաշալի մի աշխարհում։ Համբերատար սովորեցի բոլոր կնոպկաների հերթականությունը և սպասեցի առավոտին։
Առավոտյան է՛լ փորացավ, է՛լ գլխացավ, է՛լ հազ բռնեց… Քանի որ շուտ-շուտ էի հիվանդանում, հավատացին, և ես դպրոց չգնացի։ Եղբայրս գնաց, ես՝ չէ։ Դա նշանակում էր, որ մագնիտոֆոնի լիակատար սեփականատերն եմ, և մինչև նրա դպրոցից գալը ինչքան ուզեմ՝ կարող եմ երգեցնել։ Կասետներից ընտրեցի ամենասիրուն շապիկովը, միացրի, ու մի սիրուն ձայն սկսեց երգել.
Меня ты скоро позабудешь,
Художник, что рисует дождь,
Другому ангелу ты служишь
И за собой не позовёшь.
Ոչ բառերը կարգին հասկացա, ոչ էլ երգի միտքը։ Կարևոր էլ չէր, կարևորն այն էր, որ իր հետ մենակ էի, ինքը ինձ համար էր երգում, ու հենց ձանձրանայի, ուրիշին էի լսելու։ Բայց ձայնը, երգը, կասետի վրայի սիրուն աղջիկն ու իր սիրուն շորիկն ինձ հանեցին մեր կապույտ դարպասից ու տարան մի հեռավոր աշխարհ՝ այնքան տարբեր իմից… Մինչև եղբորս գալը մի հազար անգամ էլ լսեցի, էնքան, որ անգիր արեցի երգի բառերը, բայց լրիվ աղավաղած։ Երբ եկան դպրոցից, ես՝ լիովին գոհ ու բավարարված, ինքնակամ հեռացա մագնիտոֆոնից, գնացի սովորելու վաղվա դասերս։ Էդ օրվանից էդ երգն ինձ հետ է։
Կարմիր լույսի տակ կանգնեցինք։ Կողքի մեքենայի վարորդ աղջիկը նայեց եղբորս։ Եղբայրս ժպտաց։ Աղջիկը փակեց պատուհանը։ Հպարտացա, որ կողքիս սիրուն տղամարդը եղբայրս է։
Մ3 մայրուղին ազատ էր։ Սեպտեմբերի սկիզբներն էր։ Շոգերը կոտրվել էին, կանաչը մանրից ուզում էր փոխվել դեղինի։ Եղբայրս մտքում խղճաց ինձ, որ մնացել եմ էս խեղճության, աղքատության ու անորոշության մեջ։ Ես խղճացի եղբորս, որ թողել է էս սիրուն խեղճությունը, քաղցր աղքատությունը և պարզկա անորոշությունը։ Նախանձեց եղբայրս ինձ, որ մնացել եմ սիրուն խեղճության, քաղցր աղքատության ու պարզկա անորոշության մեջ։ Նախանձեցի եղբորս, որ հեռու է էս խեղճությունից, աղքատությունից ու անորոշությունից։
Մեքենաս կանգնեցրի հայրական տան բակում՝ թթենու տակ։ Դեռ հունիսից թթի շիրան լաքա-լաքա նախշեր էր նկարել պոկրտված բետոնին։ Եղբայրս հայացքով հանդիմանեց ինձ, որ էս ընթացքում չեմ եկել ու լվացել թթի շիրան։ Չնկատելու տալով եղբորս հայացքը՝ փչեցի կողպեքի փոշին ու բանալին մտցրի անցքի մեջ։ Գիտեի՝ բակ մտնելուն պես գնալու է շան բնի մոտ՝ ինձնից լավ իմանալով, որ դատարկ է։ Չէի սխալվում։ Վերցրեց Ռիջիի շղթան ու ձեռքերում մի քանի անգամ զնգզնգացրեց։ Նորից ծխախոտ վառեց։
Մտանք խոհանոց։ Դանդաղ ու հատ-հատ բացեց բոլոր դարակները։
— Էսօր մնալու եմ էստեղ, — մորս սիրած սուրճի բաժակը ձեռքերի մեջ շուռումուռ տալով՝ ասաց եղբայրս։
— Գժվել ե՞ս։ Տղես առավոտից քեզ է սպասում։ Օդանավակայանից ուղիղ քշել ես տվել էստեղ հերիք չի՞, հիմա էլ՝ մնալու եմ էստեղ։
— Էլ չենք խոսում։ Մոռացել ե՞ս՝ մեծը ես եմ, — մանկության սաստող խոսքը հիշեցրեց եղբայրս։
— Քո մեծ լինելուց էլ վախեցող չկա, — վստահ ասացի ես։
— Վաղը կգամ ձեր տուն, — վճռական ասաց եղբայրս։
Ուսս գցեցի։
— Մաման էլ էր ուսը թափ տալիս, հիշու՞մ ես։
Երկուսս էլ ծիծաղեցինք։
Երկար նայեց մորս ու հորս լուսանկարներին։ Թողեցի մենակ։ Ուզեցի ինչ-որ բան սրբել, դասավորել, տեղավորել, մաքրել։ Դասավորելու, տեղավորելու բան չկար։ Միայն փոշի էր դրել կահույքի ու լուսանկարների վրա, հեռուստացույցի էկրանին, համարավոր կարմիր հեռախոսին, հայելու եզրերի հրեշտակների վրա, ձայնապնակների վրա, գրապահարանի գրքերի վրա, հատակին ու գորգերին, պատուհանների ապակիներին։ Ապակիները ծածկող հաստ թղթերը դեղնել էին։ Տունը իր հանդարտությամբ ու գորշությամբ հասկացրեց, որ նեղացել է մեզնից։
— Գնանք գերեզմաններ, — կոկորդը քերելով ասաց եղբայրս։
Գիտեմ՝ դրա համար էլ եկել է։
Կուզեի գերեզմանոց տանող ճանապարհը երկար լիներ։ Երկար լռեինք ու խոսեինք։
— Ասում ես՝ շա՞տ էր տանջվում։
Չհարցրի՝ ով։ Գիտեի՝ մաման։
— Որ ամուսնացար գերմանացու հե՞տ։
— Չէ, դե որ նստեցի… նստած էի…
— Գիտես, որ մամայի միակ մտածմունքը ամբողջ կյանքում դու ես եղել։
Ուզում էի լացացնել եղբորս։ Վերջին անգամ եսիմ երբ է լաց եղել։ Ում մոտ է լաց եղել։
— Իզուր եք ասել. պետք չէր։
— Էլ չէր լինում գաղտնի պահել։
Փոշմանեցի, որ քիչ առաջ ուզում էի լացացնել։ Դրա համար էլ չասացի, որ իր բանտ նստելու լուրն առնելուց հետո մաման ո՛չ իմ, ո՛չ պապայի համար չուզեց ապրել։ Նիհարեց, մաշվեց, բարակեց։
Ուզեց շուտ թեման փոխել.
— Վարդանը լավ տղա է. քեզ շատ է սիրում։
Առաջ կասեր՝ էդ գյադեն։ Բոլորը «գյադա» էին՝ իր չնաշխարհիկ քրոջն անարժան։ Բայց արի ու տես՝ Վարդանը լավ տղա է. ինձ շատ է սիրում։
— Ինչպես բոլոր լավ հայ տղամարդիկ. համարյա չի ծխում, չափավոր է խմում, չի խաղում… աջուձախ էլ թաքուն է գնում, որ սիրելի կինը չիմանա ու նեղվի։
Եղբայրս ժպտաց։
— Հիշու՞մ ես, որ մաման առաջին անգամ Էմիլիին սքայփով տեսավ, ասեց՝ զդռասվույծե՜, զդռասվույծե՜։
Եղբայրս ծիծաղեց։ Ես կչկչացի։ Եղբայրս շուտ լրջացավ։ Երևի տխրեց, որ մեր զրույցները սկսվում են «հիշու՞մ ես»-ով։
Մենք սովորական քույր-եղբայր էինք։ Ինչպես բոլոր քույր-եղբայրները։ Երբեմն ատում էինք իրար, թշնամու պես ծեծում, աշխատում ամենավերջին բառերով վիրավորել մեկմեկի։ Բավական է՝ իմանայինք, որ մեկս խնդիր կամ հոգս ունի, քուններս չէր տանի։
Մաման ու պապան շիրմաքարից խաղաղ նայում էին մեզ ու ժպտում։ Նրանք շատ էին կռվում։ Ամեն օր։ Ամեն չնչին բանից։ Մաման բռնկուն էր, վրա տվող, անհաղթ, ինչպես հիմա ես եմ, երբ մեկը փորձում է լեզվակռվում ինձ հաղթել։ Հայրս հանգիստ, դինջ իր ասածն ասում էր, քաշվում մի կողմ։
Մեր խոհանոցը մի ոտնաթաթի չափ բարձր էր մյուս սենյակների համեմատ։ Մայրս կանգնում էր բեմահարթակի նմանվող շեմքի մոտ՝ ձեռքին ամանի սրբիչ, կաթսա ու քերող մետաղե ձողիկները, գործ էր անում ու հատիկ-հատիկ հիշում բոլորին, ովքեր դեմ էին հորս ու մորս միությանը։ Պապան դինջ-դինջ ասում էր.
— Մերդ բեմից էսօր չի իջնի։
Ժպտացի։ Եղբայրս էլ ժպտաց։ Երևի ինքն էլ նույն բանը հիշեց։
Վերջին անգամ չորսով միասին եղել ենք ձմեռվա էն իրիկուն, երբ թթվով տապակած կարտոֆիլ էինք ուտում, ու եղբայրս ասաց.
— Էստեղ ապագա չկա։ Գնում եմ Գերմանիա։
Էդ օրվանից մաման կորցրեց քունը։ Մեզ բառ չէր ասում, բայց գիտեինք՝ ինչքան է տանջվում։ Իր համար եղբայրս ուրիշ էր, ու երբեք չէր էլ թաքցնում։
— Էլի կգաս։ Էլի արի։ Ամեն տարի արի, — խունկը գցելով ասացի ես։
— Կգամ։ Անպայման կգամ, — խունկի ծուխը շնչելով՝ ասաց։
Բայց ո՛չ ես հավատացի, ո՛չ՝ ինքը։ Մեկ էլ եսիմ երբ գա, մտածեցի ես։ Մեկ էլ եսիմ երբ գամ, մտածեց ինքը։ Ու իմ ու հազար տարվա եղբորս, հարազատ եղբորս առջև կանգնեց մեր անգո քույր ու եղբայրությունը։
Նստեցինք մեքենա։
— Ուղիղ ձեր տուն։
Ցույց չտվի հաղթական ուրախությունս։
Ինչքա՜ն նման է տղաս եղբորս։ Նույն աչքերը, նույն ժպիտը։ Անգամ ծամելու ձևն է նույնը։ Չգիտեմ՝ ինչ էին խոսում, ինչից էինք խոսում։ Կարևորը տղաս «քեռի» էր ասում եղբորս, ու եղբորս սիրտը հալվում էր։
«Զվարթնոցում» եղբայրս չգրկեց ինձ։ Ես չգրկեցի եղբորս։ Տղայիս մազերը խառնեց, տղաս ժպտաց։
— Էլի կգաս, քե՛ռ։
— Անպայման, — ծուռ ժպտաց եղբայրս։
Նրան ճանապարհելուց հետո տունս էի դասավորում ու մտածում իրենց մասին։ Մամայի, պապայի ու իր։ Կորցրել էի երեքին էլ, երեքին էլ պահում էի ներսումս, որ մենակությունն այլևս ինձ չվախեցներ։
