Արդի ռուս գրականութեան դասական, հայ բանաստեղծութեան թարգմանիչ, մեր ժողովրդի անկեղծ բարեկամ Յուննա Մօրիցի ստեղծագործութիւնը, հակառակ իր միջազգային ճանաչմանը, գրեթէ անծանօթ է հայ ընթերցող հանրութեանը, յատկապես, երիտասարդ սերնդին։ Այդ բացը փոքր-ինչ լրացնելու նպատակով ստորեւ ներկայացնում եմ իմ յամառոտ յօդուածը Յուննա Մօրիցի ստեղծագործութեան վերաբերեալ, նրա բանաստեղծութիւններից մի փունջ՝ իմ թարգմանութեամբ, ինչպէս նաեւ նոյնպիսի մի փունջ նրա գեղապատկերներից։
«Ռուս գրականութեան կենդանի դասական», «անկրկնելի նկարչուհի», «անգերազանց մանկագիր», «կախարդ թարգմանչուհի»՝ այս բոլոր մակդիրները թէեւ Յուննա Մօրիցի պարագային հնչում են տեղին եւ բնական, սակայն քիչ բան են ասում նրա բուն ստեղծագործութեան մասին: Ամենից դիպուկ ու տարողունակ բնութագիրը, որ երբեւէ տրուել է նրա ստեղծագործութեանը, պատկանում է հէնց իրեն՝ հեղինակին. «մաքուր դիմադրութեան քնարերգութիւն»: Այս բնորոշումն ընդգրկում է մարդկային կեցութեան բոլոր ոլորտները՝ կեանքը, հոգին, արարչութիւնն ու տիեզերքը: Բանաստեղծութիւնն այն կենսահաստատ սկզբունքն է, որ դիմադրում է ժամանակների հոգեւոր էնթրոպիային՝ այն խորհրդաւոր քայքայիչ ուժին, որ «ջերմային մահուամբ» է սպառնում համայն գոյութեանը՝ երկրին, ազգին, մարդկութեանը: Ահա թէ ինչու ռուս բանաստեղծուհու գործերն այդքան սրտամօտ են թէ՛ Արեւմուտքում եւ թէ՛ Արեւելքում ապրող «հինգից մինչեւ հինգ հարիւր տարեկան երեխաներին», որովհետեւ նա «ամբողջովին դէմք» է եւ ճշմարտօրէն համոզուած, որ «օտար բանաստեղծութիւն գոյութիւն չունի»:
Յուննա Մօրիցի կեանքն այդ համապարփակ սկզբունքի անմնացորդ մարմնացումն է։ Կեանք, որ անցնելով պատմական դաժանագոյն իրողութիւնների ու անձնական տաժանակիր զրկանքների միջով՝ չի դադարել, սակայն, լինել ժամանակների բեռնակիրը։ Մէկ անգամ «աշխարհ նետուած» հոգին այլեւս անվերջ ենթակայ է այդ աշխարհի վայրիվերումներին եւ, ինչպէս աւետարանական Սիմոնը, ստիպուած է կրելու ճակատագրի այն խաչը, որ իրենը չէ, բայց որն ինքը չի կարող լքել։ Եւ այդ ճանապարհն անցնում է տառապանքի եւ գեղեցկութեան միջով՝ դէպի արարչագործութեան ճշմարտութիւն, որին բանաստեղծուհին հաւատում է անվերապահ։ Դա նրա համար ոչ միայն կրօնական առասպել է, այլեւ տիեզերական բանականութեան կենդանի իրողութիւն, որի գոյութիւնը ենթակայ չէ ժխտման կամ ապացուցման, քանի որ կեանքն ինքն էլ հէնց այդ իրողութեան ամենախոշոր փաստն է։ Այդ ճշմարտութիւնն է բանաստեղծուհու ձգողութեան գաղտնիքը, որը կանխորոշում է նրա իւրաքանչիւր ստեղծագործութեան ամբողջ ընթացքը՝ իր տեսանելի սկզբով եւ աներեւոյթ աւարտով։ Մտնելով բանաստեղծական խօսքի մէջ՝ տառապանքն ինքնաբերաբար վերածւում է գեղեցկութեան եւ երեւակւում՝ իբրեւ սէր ու ամենայն մարդկայնութեան գիտակցութիւն։
Յուննա Մօրիցը, սակայն, գրականութեան պատմութիւնից մեզ ծանօթ՝ իր մենութեամբ հպարտ հերոսը չէ, որ կռւում է «աշխարհի չար ուժերի» դէմ․ նրան մշտապէս ուղեկցում է ճանապարհի իր անբաժան «երկուորեակը»՝ Ընթերցողը։ Որքան յայտնի է, նա միակ բանաստեղծն է, որ «ընթերցող» բառը գրում է մեծատառով։ Դրանով նա նկատի չունի հաւաքական ընթերցողին, եւ ոչ էլ դա յարգանքի տուրք է՝ յղուած իր միլիոնաւոր ընթերցողների բազմութեանը։ Նրա համար դա, բառիս ուղիղ իմաստով, յատուկ անուն է՝ մարդկային կենդանի ներկայութիւն, որ ընթերցողներից իւրաքանչիւրն է՝ անհատապէս։ Անանուն մարդ գոյութիւն չունի։ Սա այն հազուագիւտ դէպքերից է, երբ բանաստեղծը, բանաստեղծութիւնը եւ ընթերցողը կազմում են մի անտրոհելի եռամիասնութիւն, քանի որ իւրաքանչիւր առանձին դէպքում ստեղծագործութիւնը գոյանում է հէնց այն ակնթարթին, երբ ինչ-որ մէկը հաղորդակցւում է նրան։ Եւ դա ոչ թէ արգասիք է բանաստեղծական ինքնատիպութեան կամ ստեղծագործական համբաւի արտայայտութիւն, այլ ճանապարհի սկզբունք։ Այդպէս է գործում ինքը՝ տիեզերքը։
Այդ սկզբունքը բխում է դիմադրութեան ոգուց, որը ճանապարհի եւ ճամփորդի միակ հնարաւոր յարաբերութիւնն է՝ բնականօրէն։ Դա յաղթահարումն է՝ իր բոլոր իմաստներով՝ անձնական, ստեղծագործական, հոգեւոր, փիլիսոփայական եւ աշխարհայեացքային։ Այդ ոգին, այդ ուժն ուղղուած է այն ամենի դէմ, ինչ խոչընդոտում է արարչական լոյսի սփռմանը։ Այդ հանգամանքով է պայմանաւորուած բանաստեղծուհու ստեղծագործական աննուազ ակտիւութիւնը, որը զարմացնում է իր հզօր ուժականութեամբ՝ ոչ միայն բանաստեղծական մտայղացումների շռայլութեան, թեմաների բազմազանութեան, բանաստեղծական նորանոր ձեւերի ու կառուցուածքների ստեղծման, այլեւ ընդգրկումների անհուն խորութեան ու լայնութեան առումով – մարդկային հոգու ու մտքի ամենաաննշան շարժումներից մինչեւ տիեզերական գաղտնիքներ ու աստուած։ Դրանք հայեցումներ չեն, այլ, բառիս ամենաիսկական իմաստով, արարումներ։ Դա Յուննա Մօրիցի ստեղծագործութեան ամենացայտուն առանձնայատկութիւնն է, որն ակնբախօրէն դրսեւորւում է ոչ միայն նրա չափածոյում, այլեւ արձակում եւ, յատկապէս, գեղանկարչութեան մէջ՝ դարձնելով նրան մարդ-երեւոյթ (ֆենոմէն)։ Նոյնը վերաբերում է նաեւ նրա թարգմանութիւններին, որոնք ընդգրկում են մի ամբողջ քաղաքակրթական ժառանգութիւն՝ հին յոյներից մինչեւ արդի ամենատարբեր ազգերի, այդ թւում՝ հայ, բանաստեղծներ, էլ չասած նրա մանկական ստեղծագործութիւնների մասին, որոնք ներկայացնում են մի ուրոյն «զուգահեռ տիեզերք»։
Պատկերաւոր ասած, Յուննա Մօրիցը կախարդուհու պէս ինչին ձեռք է զարկում՝ վերածում է շողշողուն ոսկու․․․
Ո՞րն է դրա գաղտնիքը։ Դրա գաղտնիքը նոյնքան հին է ու անըմբռնելի, որքան մարդկային ցեղը։ Դա լեզուն է։ Քանզի լեզուն բանաստեղծութիւն է, իսկ բանաստեղծութիւնը՝ լեզու։ Երբ դրանք հանդիպում են իրար, ծնւում է խօսքը, որ սահմաններ չի ճանաչում։ Եւ դա անհրաժեշտաբար մօր խօսք է։
Այդ խօսքը մեղմ է, մտերմիկ, խոր, իմաստուն ու զօրէղ, սակայն անմիջապէս դառնում է չոր, խրատական, նախայարձակ ու կոյր, երբ բանը վերաբերում է իր զաւակի՝ իր երկրի ու ժողովրդի պաշտպանութեանը։ Չխնայելով իրեն եւ կանգ չառնելով ոչնչի առջեւ՝ այդ խօսքը դէն է նետում իր բոլոր պայմանականութիւնները եւ ընդունում ձեւեր, որոնք մերկ են ու միագիծ եւ իրենցից դուրս ոչինչ չեն արտայայտում․ այն են, ինչ որ են։ Սակայն այդ խօսքը ճշմարիտ է, որովհետեւ ճշմարիտ է այն սէրը, որն այդ խօսքը օժտում է բնական անողոք անկեղծութեամբ։ Ահա թէ ինչու այդ խօսքն անսեթեւեթ է ու անվերապահ, ինչպէս մօր վճռականութիւնը՝ ամեն գնով փրկելու իր վտանգուած զաւակի կեանքը։
Յուննա Մօրիցը Ռուսաստանի մայրն է։
Ես քանիցս բախտ եմ ունեցել հանդիպել Յուննա Մօրիցին, լսել նրան։
Լսել նրան․․․
29․05․2022թ․
Երեւան
ՅՈՒՆՆԱ ՄՕՐԻՑ
Դուռը
Մի դուռ ահա քամու մէջ՝ չկան պատ ու լուսամուտ․
Բացում է նա ինքն իրեն ու ինքն իրեն էլ փակւում․
Ոչ ոք չկայ, բայց կարծես մէկն անում է ելումուտ․
Մտնում անվերջ, դուրս գալիս․․․ Ո՞վ է այնտեղ թաքնւում։
Մի ուղղանկիւն շրջանակ. որտե՞ղ են աստղ ու լուսին․
Առջեւում ու յետեւում՝ մի դուռ քամու մէջ անձայն․
Անհեթեթի պատկերն այս բացարձակ է, հին ու սին․
Թափանցում է ամենուր, անցնում բակով մանկութեան։
Եւ քամին այդ անհեթեթ տիեզերքի դուռն է անկերտ,
Ուր ելումուտ է անտես․․․ Ո՞վ է մտնում, դուրս գալիս․․․
Եւ հէքիաթներն են շրշում մութ թփերում քամու հետ․
Ու հոսում է խաւարում կանխազգացումը գալիք։
Նախահայրը
Մեր մէջ ապրում է լռին քարանձաւի մարդը հին՝
Այն ամենը կրելով, որ չի պատում ուժը մեր․
Փրկիչն է նա մարդկութեան՝ այդ աննշան մեր նախնին․
Բոլոր-բոլորն անխտիր՝ գեղեցիկներ, տգեղներ,
Տաղանդաւոր, անշնորհ, բարեմիտ ու նենգաւոր,
Պարտական են լոկ նրան կեանքով իրենց ցածր ու վէս․
Նրա աչքերն են անտես վառւում մեր մէջ ամեն օր,
Աստեղային մի դարբնի մուրճից ցայտող կայծի պէս։
Մենք բոլորս նա ենք, նա՝ քարանձաւի մրցակալ,
Որ գազաններ է լափել ու յօշոտուել անդադրում,
Որ վերապրել է, յաղթել պայքարներում խելագար,
Բայց ինչով էլ զբաղուել՝ դեռ քարայրում է ապրում՝
Խոր գաղտնիքում թաքնուած՝ ըստ մեր կամքի, ցանկութեան․
Զի ամօթ է մեզ համար մեր նախահայրն այդ ահեղ․․․
Սակայն ժամին օրհասի դուրս ենք բերում մենք նրան,
Իսկ օրհաս ու ճգնաժամ յաճախադէպ են այստեղ․․․
Խաւարի ու լոյսի միջով
Մի օր էլ մենք՝ ես ու դու, մահից յետոյ կարթնանանք,
Կմոռանանք փորձը մեր, գիտելիքներն անպիտան․
Կծառայեն մեզ դժոխքում սատանաները անարգ․
Չենք իմանայ մենք սակայն՝ սատանաներ այնտեղ կան։
Կխոշտանգեն այնտեղ մեզ՝ կաթսաներում եռացող,
Չենք իմանայ՝ ի՞նչ է կաթսան կամ խորովումը հրում․․․
Ձանձրացրել են մեզ վաղուց այդ պատկերները ցնցող․
Կարիք չունենք մենք փորձի, որ սոսկ սարսափն է սրում։
Չկայ մահից առաջ մահ։ Մահից յետոյ մահ չկայ․
Աշխարհների սահմանին չի թողնում նա ո՛չ մի հետք․
Որ հրեշտակը սատանայ չէ՝ դրախտում չենք իմանայ.
Հարկաւոր չէ փորձը մեզ՝ հրեշտակների՛ն է դա պէտք։
Չկան այնտեղ ժամանակ, դէպքեր՝ մտից ու ելից․
Որ այդ ամենը չկայ՝ չենք իմանայ մենք երբեք․
Մենք՝ զոյգ ստուեր, երկու սէր՝ հիւսուած անտես թելերից,
Խաւարներով լուռ կանցնենք, ինչպէս լոյսով անցանք մենք․․․
Սէրը
Շնչել սիրով՝ ըմպել սէրը, ինչպէս օդ –
Կվերջանայ մեր կեանքի հետ նա մի օր –
Ինչպէս թաքուն շնչում են երկինքը աստղոտ,
Ծաղիկ ու խոտ․․․ ինչպէս շնչում եմ քեզնով։
Ինչպէս կապոյտ մոլորակի շուրջը միշտ
Հրեշտակներ ու հաւքեր են թեւածում,
Շնչել սիրով՝ տարրալուծուել աներկմիտ
Օդում անտես․․․ ինչպէս քեզնով եմ շնչում։
Ինչպէս շնչում է բանաստեղծը իր երգի
Մշուշներով կամ երազը՝ երազով,
Շնչել սիրով, ինչպէս մանկութ փերիի
Ձայնն է շնչում․․․ ինչպէս շնչում եմ քեզնով։
Ինչպէս ձիւնն է պատուհանից ներս թռչում,
Թղթին թառած՝ հետեւում է մատիտին,
Շնչել սիրով կրկին, կրկին, վերստին՝
Մինչեւ արցունք․․․ ինչպէս քեզնով եմ շնչում։
Պատերազմից յետոյ
Առկայծում է փլատակում լոյսի ինչ-որ փոքրիկ բիծ․
Լոյսից կառչած՝ այդ տանն աւէր ապրում է դեռ մէկն անտես․
Աւարտուել է պատերազմը։ Տուն ենք դառնում բաղնիքից․
Եւ աշխարհը գեղեցիկ է, եւ ուղիս հեռո՜ւ է այնպէս․․․
Եւ երեք վերստ հեռու նոյնիսկ տարածւում է ամենուր
Տնտեսական կոշտ օճառի անուշ բուրմունքը ինձնից․
Մեր գլխից վեր պարզ երկնքում ճախրում է ուժ մի մաքուր․
Հագիս բամբակ է մաքուր, մազերս մաքուր են, անբիծ․
Հագել եմ ես ինձ արժանի մաքուր ու լայն մի խալաթ․
Եւ քայլում եմ հպարտ-հպարտ անուշաբոյր իմ մօր հետ․
Եւ քայլ քայլի ես համարեա քուն եմ մտնում աննկատ․
Արծաթում է քունս յանկարծ հանրակառքի ծը՜նգն անարուեստ․
Եւ արծաթով է պարուրւում կապոցը հին շորերիս,
Որ պահել եմ ես ձեռքիս։ Եւ տիեզերքն է արծաթւում․
Եւ պատերազմն աւարտուել է, եւ բաղնիքից ենք գալիս․
Փոքր եմ ես դեռ՝ ութ տարեկան, եւ ուղիս հեռո՜ւ է թւում․․․
Ոչ մի դէպքում չենք նստի մենք է՛լ ոչ մի փակ հանրակառք․
Չէ՞ որ բաղնիք ենք գնացել՝ անոջիլ ենք ու մաքուր․
Եւ աշխարհը գեղեցիկ է, եւ բոլորն ապրում են մի կեանք․
Հիմա արդէն կապրեն մարդիկ հարիւր տարի, թէկուզ՝ կոյր։
Եւ աշխարհը գեղեցիկ է, ուղիս հեռո՜ւ է ու ձիգ․․․
Աղքատութիւնն անհնարին գերադասելի է մահից․
Եւ, իմ Աստուած, պատկերը այս ահաւոր է, գեղեցիկ՝
Առկայծում է փլատակում լոյսի ինչ-որ փոքրիկ բիծ․․․
Գեղեցկութիւնը
Երբ աչքերով երազների ընդգրկում է իմ հոգին
Աշխարհը այն, ուր արեւելք-հիւսիս-հարաւ էլ չկան,
Լսում եմ ես նրա մրրկուն անդրադարձում հայելային
Գեղեցկութեան տիեզերքի շնչառութիւնը անձայն։
Գեղեցկութիւնն անվերջ ծնունդ, ցոլք է, վա՛յր մի անստեղծ․
Որտեղ չկան ժամանակներ, թշնամի ու բարեկամ․
Կանխազգում եմ մտքեր խոժոռ՝ ելած իմ դէմյանդիման․
Բայց վաստա՞կն է արդեօք դա իմ, թէ՞ շնորհը նրա մեծ։
Եւ ո՞վ եմ ես առհասարակ․․․ Թրթռացող թիւր մի կէտ․
Ովքեր մարմին են ինձ տուել՝ իրենք չունեն էլ մարմին․
Երազներն են բանբերը իմ, որ կապում է նրանց հետ։
Յայտնւում են աչքեր լուսէ՝ երազների սաղարթին․
Խաւարի բոցն եմ տեսնում ես, որից պոկուած մի նշոյլ
Ելնում է վեր թրթռագին ու դառնում է դէմք մի լուռ․․․
Ակնարկ
Ձիւնը թռաւ, հաւքը թռաւ,
Թռան-անցան ժամ ու վայրկեան․
Ես այնքան էլ միամիտ չեմ,
Որ ակնարկը չհասկանամ։
Տեսնում եմ ընթացքը պատմութեան․
Բռնած դոյլեր՝ արիւնով լի,
Ներկարարները փութաջան
Գնում են, որ թարմացնեն
Ցանկապատը տարածքների։
Ձմեռն՝ Ովիդիոսի աքսորավայր․
Բողոքով լի սառցէ արկղեր․
Չէի տեսել ծովը խաւար,
Թէեւ նրա կինն եմ եղել։
Մեղքը
Մեղաւոր եմ, յիրաւի․
Մեղքեր ունեմ անսահման՝
Լարն իմ ռուս քնարի,
Ծառն հրէական իմ ծագման։
Այդ մեղքերը բացայայտ
Ընծայել է ինձ Աստուած․
Տանում եմ լուռ բեռն իմ այդ
Ո՛չ որպէս զոհ մի թթուած։
Շող մի կեանքի մութ խորքում
Անհունին է ինձ կապում․
Անմեղութիւնը հոգու
Չունի ոչ մի այլ չափում։
Սեւ ցուցակներում
Լոյս էր ինձ համար սեւ ցուցակներում,
Եւ մենութիւնս՝ լեցուն, մարդաշատ․
Թեւն հրեշտակի սեւ քառակուսում
Դարձնում էր օդը ճերմակ ու ազատ։
Ծերուկներ դողդոջ, պառաւներ անթով
Կերպարներ չէին՝ փտած ու թերի,
Այլ օժտուած՝ գաղտնի մի գիտելիքով,
Որ վերածում էր լոյսը բառերի։
Ընկնելով լոյսից կոյր խաւարի մէջ՝
Հայեացքով օդի պատեցի ես ինձ․
Աստղային գրքի աչքերում անեղծ
Կարդացի կենաց սաղմոսը անջինջ։
Ալիքներ տալով՝ յորդեց իմ ներսում
Բիւր կշռոյթների գետը լուսաշող․․․
Ինձ համար լոյս էր սեւ ցուցակներում,
Եւ մարդաշատ էր մենութիւնս խոր։
Հաւերժական զոհը
Հոգին անտես է, անհաս՝ սարսափները նրան ի՞նչ․
Դրանք օգնում են միայն պատսպարուել պատեանում․
Հետապնդում են հոգին՝ մարմինն են սոսկ սպանում․
Ա՛յս է իմաստը մարմնի, նշանակութիւնը անջինջ։
Եւ տրուած է ակնյայտ ունակութիւնը նրան
Նիւթի ներսում լինել նիւթ՝ կենդանութիւն մի ագահ․
Բոլորն ուտում են իրար՝ լափում իրար անվարան.
Բողոքում են ու ցնծում, կորուստներից կորզում շահ։
Հոգին անտես է, անհաս, սակայն դէպքում վատագոյն
Դուրս սահելով մարմնից՝ նա չքանում է օդում՝
Հաւերժական այդ զոհից, որ իր հուրն է հաղորդում
Հոգուն, ինչպէս վառելիք տիեզերական թափառքում։
Ձիւնամրրիկն է փայլում ձեան արծաթէ կտաւին․
Մշուշում բոցն է շնչում մի գաղտնիքի անթափանց․
Հավերժական այդ զոհի հետքն է մնում տակաւին
Թեզաններին սաւանի, հիւսուածքներին նրա բաց․․․․
Դովլաթովը Նիւ-Յորքում
Սերգեյը հսկայ՝ դրած պանաման,
Քայլում է հպարտ տօթի մէջ հեղձուկ․
Գլխարկն է փայլում հովանու նման
Ճերմակ հմայքով մի վսեմաշուք։
Տենչում է սիրտը սառը գարեջուր․
Այս խեղդուկ տապին՝ ի՞նչ վիսկի, կոնեակ․․․
Տօ՜ն է տենչում նա, որ ճեղքի անդուլ
Մղձաւանջը այս՝ անմիտ ու խառնակ։
Ունի նա պարտքեր, որ թոյն են թորում․
Եւ չունի ոչինչ, որ դնի գրաւ․․․
Բարեկամները չգիտեն, իրաւ,
Թէ ի՜նչ դժոխք է վառւում իր հոգում։
Ժպիտը նրա եւ բախտն անհամբոյր
Դողում են, ճօճւում՝ չափով բալլադի․
Հանում է գլխից պանաման նա լուռ,
Սրբում քրտինքը իր լայն ճակատի։
Քրքիջ է պայթում կատակից նրա․
Հալւում են կանայք հսկայի կողքին․․․
Կպայթի սիրտն էլ մի օր անխնայ՝
Օգոստոս, ուրբաթ, ցերեկով, շոգին․․․
Յուլիս է հիմա, շաբաթ տօթակէզ․
Նա՝ անուն յայտնի, ջահէլ, անխորտակ․
Նիւ-Յորքը եռուն մի կաթսայի պէս
Զնգում է նրա պանամայի տակ։
Գեղջկուհին
Զրնգում է լճից այն կողմ կաղամախու անտառն հին՝
Իրիկնային քամու ներքոյ հիւսիսային մեղմ ամռան․
Կապոյտ աչքերը ստուերած գլխաշորով՝ գեղջկուհին
Զգում է դառն իր քրտինքը, որ չարչարում է նրան։
Կանգ առնելով՝ մէջքն է շտկում՝ թոյլ յենուելով եղանին․
Թարթիչներին նրա յոգնած մարում է օրը արդէն․
Ալիքներին լճի կապոյտ լոյսն է ծորում երկնային․
Ձկնկուլներ ճախրում օդում՝ նրանք մէջքի ցաւ չունեն։
Ողողուած է գոյների մէջ հորիզոնից հորիզոն
Բիւր շողերից պսակ հիւսած տարածութիւնն անսահման․
Եւ որքա՜ն է օրը երկար, եւ լուսաւոր՝ երեկոն.
Եւ գիշերը այնքա՜ն է կարճ, որ թւում է մի վայրկեան։
Սուր շչակով լաստանաւը նաւամատոյց է մտնում․
Ազդարարում է նա կարծես երկիր-երկինք, մինչեւ Մարս,
Որ գիւղացու հոգս ու ցաւին չկան դադար ու հատնում,
Ինչպէս անմար յոյսին նրա, տխրութեանը նրա պարզ․․․
Անապատների կենսագրութիւնը
Գաղափարների սովեալ նախիրներ
Խուռն արածում են անվերջ վեր ու վար․
Խժռում են ագահ՝ փնչոցով ահեղ,
Երկրային կեանքի պտուղները վառ։
Նախիր են նրանք ոչ սովորական․
Օժտուած են ծագմամբ առանձնայատուկ․
Որքան աւելի շատ լափում, այնքան
Դատարկ է մնում նրանց փորը փուք։
Կենդանական չէ ուղեղը նրանց․
Ե՛ւ դունչ, ե՛ւ երախ մարդկային են, վէս․
Գալով լոյսաշխարհ՝ վայրկեան իսկ չանցած՝
Ոռնում են քաղցած շնագայլի պէս։
Ծնուելով մարդուց՝ խժռում են մարդուն
Խօլ հրէշների ամբոխներն այդ մութ․
Մրցապայքարի ելած անդադրում՝
Կոխկրտում երկիր, ազգ ու ժողովուրդ։
Որտեղ անապատ՝ անկեանք, ամայի,
Ուր չկան մարդու հետքեր ու նշան,
Այնտեղով անթիւ գաղափարների
Հոծ նախիրներ են անցել անպայման։
Յիշողութիւնը
Ալիքների պէս սաղարթ ու հասկի,
Հոսընթաց, լացող խոտերի նման
Ու չլքելով կեանքում ոչ ոքի՝
Չվերցրած ոչինչ՝ ես կհեռանամ։
Ու ժառանգութիւն կթողնեմ ես ձեզ
Անկիւնն իմ սովոր՝ պատուհան, լուսին․
Պատկերն այդ հրաշք սպեղանու պէս
Կդառնայ բուժում իմ լուռ կորստին։
Եւ յիշողութեան ակնաբիբերում,
Կմարի քիչ-քիչ լոյսն հրաժեշտի․
Երազներում ձեր ինձ էլ չեք տեսնի,
Երբ տարիները կսուրան հեռուն։
Կգայ մի օր էլ ժամանակ անհոգ՝
Իմ մասին տեսած երազ ցանկացած
Կդառնայ սոսկ մի եղանակի հարց․
Սպասւում է ցո՞ւրտ, թէ՞ հեղձուցիչ շոգ։
Գիտեմ, որ միշտ էլ եղել է այդպէս՝
Ես կմոռացուեմ ճիշտ այլոց նման․
Յիշողութեանը դրուած է սահման,
Որպէսզի յանկարծ չխելագարուես։
Միայն նա, ով չի՛ պտտուել իմ շուրջ
Եւ չի՛ տենչացել հպուել ինձ կեանքում,
Չի՛ կորզել ինձնից հայեացքով անկուշտ
Եւ ոչ մի օգուտ կամ տաքուկ անկիւն,–
Յիշողութիւնն իր չի՛ քերել անդարձ՝
Կիտելով բռում մանրուքները բիւր…
Ես նրան՝ դարձած բռնկուն մի կայծ,
Կայցելեմ որպես լուսավոր մի հիւր։
Հին տունը
Յիշում եմ՝ ինչպէս գնդերով պողպատ
Հին տներն էին աւէրում դաժան․
Հեծկլտում էին պատուհան ու պատ․
Ողբում էր հոգին խենթացած դռան։
Հետեւում էր մեզ բախտն անիմանալի՝
Ճօճելով գունդը իր անագորոյն,
Մինչեւ որ դարձաւ երկիրն այն փոշի,
Որին հնամեայ տունն էր խանգարում։
Բառը
Ո՞րն է վճարը վարքի հնազանդ՝
Կարող են ասել ծաղիկ, թուփ ու սէզ․
Բայց խոնարհութիւն չի կարող լինել
Այնտեղ, ուր Բառն է մտնում ասպարէզ։
