Հատված
Լ. Կ.-ին
1
Մեկուկես սենյակում (եթե անգլերենում որևէ իմաստ ունի տարածքի նման միավորը), որտեղ ապրում էինք երեքով, հատակը մանրատախտակ էր, և մայրս անվերապահորեն պահանջում էր, որ իր ընտանիքի տղամարդիկ` մասնավորապես ես, տանը գուլպաներով չքայլեինք: Պնդում էր, որ միշտ կոշիկներով կամ հողաթափերով լինենք: Սա հիշեցնել-նախազգուշացնելիս հիշատակում էր ռուսական հին սնահավատությունը. վատ նշան է, ասում էր, ընտանիքում մարդ կմահանա:
Հնարավոր է, իհարկե, որ դա պարզապես համարում էր վատ սովորություն, անկիրթ վարքի դրսևորում: Տղամարդկանց ոտքերից հոտ է գալիս, իսկ դա հոտազերծիչների դարաշրջանից առաջ էր: Ես, այնուամենայնիվ, մտածում էի, որ անթերի փայլեցված մանրատախտակի վրա իրոք կարելի է սայթաքել ու վայր ընկնել` մանավանդ եթե բրդյա գուլպաներով ես: Եվ ծեր, փխրուն ոսկորներով մարդու համար հետևանքները կարող են աղետալի լինել: Մանրատախտակի այդ որակը, ըստ իս, փոխանցվում էր փայտին, հողին, ցանկացած այլ մակերեսի, որով քայլում էին նույն քաղաքում ապրող մեր մերձավոր ու հեռավոր ազգականները: Հեռավորությունը կապ չուներ. մակերեսը նույնն էր: Անգամ գետի մյուս ափին ապրելս, որտեղ հետագայում առանձին բնակարան կամ սենյակ էի վարձում, ոչինչ չփոխեց, քանի որ քաղաքում չափազանց շատ էին գետերն ու ջրանցքները: Ու թեև դրանցից մի քանիսը բավականաչափ խորն էին` նավարկելի անգամ ծովային շոգենավերի համար, մահվան համար, ես այդպես էի կարծում, դրանք սաղր էին. ծայրահեղ դեպքում, քանի որ ստորերկրյա աշխարհը մահվան տարերքն է, կարող էր սողոսկել-անցնել դրանց տակով:
Մայրս ու հայրս հիմա կենդանի չեն: Ես կանգնած եմ Ատլանտյան օվկիանոսի ափին. կենդանի մնացած երկու հորաքույրերիցս ու զարմիկներիցս ինձ բաժանում է անծայրածիր ջրային տարածքը` իր մեծությամբ անգամ բուն մահվանը շփոթության մեջ գցելու ունակ մի հսկայական վիհ: Հիմա կարող եմ սրտիս ուզածի չափ քայլել գուլպաներով, որովհետև այս մայրցամաքում ազգականներ չունեմ: Միակ մահը, որ կարող եմ հարուցել ընտանիքում, թերևս իմն է, թեև այդ դեպքում կնույնանան հաղորդիչն ու ընդունիչը, իսկ դրա հնարավորությունը շատ փոքր է, և դրանով է էլեկտրոնիկան տարբերվում սնահավատությունից: Ու եթե այդուհանդերձ կանադական թխկու լայն մանրատախտակի վրա չեմ քայլում գուլպաներով, պատճառը ոչ թե նման հնարավորությունը չբացառելն է, ոչ էլ ինքնապահպանման բնազդը, այլ այն, որ մայրս չէր ողջունի դա: Հավանաբար հիմա, երբ ընտանիքից միայն ես եմ մնացել, ուզում եմ պահպանել մեր ընտանիքի սովորությունները:
2
Մեր մեկուկես սենյակում ապրում էինք երեքս` հայրս, մայրս և ես: Այն ժամանակների Ռուսաստանում դա սովորական ընտանիք էր: Հետպատերազմյան տարիներն էին, ու շատ քչերը կարող էին իրենց թույլ տալ մեկից ավելի երեխա ունենալու ճոխությունը: Ընտանիքներից շատերն անգամ կենդանի կամ ներկա հայր ունենալու հնարավորություն չունեին. խոշոր քաղաքներում, և հատկապես իմ հայրենի քաղաքում, նրանց մեծամասնությանը տարել էին տեռորն ու պատերազմը: Հետևաբար պետք է բարեբախտ ընտանիք համարեինք մեզ, առավել ևս` որ հրեա էինք: Երեքս էլ վերապրել էինք պատերազմը (ասում եմ «երեքս», որովհետև ես էլ պատերազմից առաջ եմ ծնվել). ծնողներս, սակայն, վերապրել էին նաև երեսնականները:
Նրանք, կարծում եմ, համարում էին, որ իրենց բախտը բերել է, թեև այդ մասին շատ չէր խոսվում: Առհասարակ, իրենց մասին գրեթե չէին խոսում, քանի դեռ տարիքի հետ տարբեր տկարությունները չէին սկսել անհանգստացնել: Բայց անգամ այդ ժամանակ իրենց ու մահվան մասին չէին խոսում այնպես, որ ունկնդիրը սարսափեր կամ կարեկցեր: Նրանք պարզապես տրտնջում էին, անհասցե բողոքում ցավերից կամ երկարաշունչ քննարկումներ ծավալում այս կամ այն դեղամիջոցի շուրջ: Առավել մերձենում էր այդ թեմային մայրս, երբ մատնացույց անելով չինական նրբագույն թեյի սպասքը` ասում էր. «Սա քոնը կլինի, երբ ամուսնանաս կամ երբ…» ու կիսատ էր թողնում խոսքը: Իսկ մի անգամ, հիշում եմ, հեռախոսով խոսում էր իր ծանոթներից մեկի հետ, ով, ինչպես ինձ ասել էին, հիվանդ էր: Հիշում եմ փողոցի հեռախոսախցիկից դուրս եկող մորս այնքան ծանոթ աչքերի անծանոթ արտահայտությունը կրիայի պատյանից պատրաստված ակնոցի շրջանակի հետևում: Կռացա (արդեն նկատելիորեն բարձրահասակ էի իրենից) ու հարցրի, թե ինչ ասաց այդ կինը, և մայրս, մոլոր նայելով գետնին, պատասխանեց. «Նա գիտի, որ մահանում է, ու լալիս էր»:
Նրանք ամեն ինչ ընդունում էին այնպես, ինչպես կար` համակարգը, սեփական անկարողությունը, թշվառությունը, իրենց քմահաճ որդուն: Պարզապես ջանում էին հասնել հնարավորի առավելագույնին. որ սեղանին միշտ ուտելիք լիներ ու եղածը պատշաճ տեսք ունենար, որ կարողանային ծայրը ծայրին հասցնել, ու թեև ապրում էինք աշխատավարձից աշխատավարձ` մի քանի ռուբլի առանձնացնել զավակի կինոյի, թանգարանների, գրքերի ու անուշեղենի համար: Մեր ունեցած սպասքը, խոհանոցային պարագաները, հագուստը, սպիտակեղենը փայլում էին մաքրությամբ, արդուկած էին, կարկատած, օսլայած: Սփռոցն անբիծ էր ու փոքր-ինչ կոշտ, դրա վրա կախված լուսամփոփը` մաս-մաքուր, մանրահատակը` փայլեցված:
Ապշեցուցիչն այն էր, որ նրանք երբեք չէին ձանձրանում: Հոգնում էին, այո, բայց չէին ձանձրանում: Տանը եղած ժամանակի մեծ մասը ոտքի վրա էին. եփում էին, լվացք էին անում, պտտվում կոմունալ խոհանոցի ու մեր մեկուկես սենյակի միջև` զբաղվելով տնային մանր-մունր գործերով: Նստած նրանց կարելի էր տեսնել, իհարկե, ուտելիս, բայց ես ավելի շատ հիշում եմ մորս մեր «Զինգեր» ոտնակավոր կարի մեքենայի վրա խոնարհված` մեր հագուստը կարկատելիս, վերնաշապիկների քրքրված օձիքները շուռ տալիս, հին վերարկուները վերաձևելիս: Ինչ վերաբերում է հորս, ապա նա նստում էր միայն թերթ կարդալիս կամ իր գրասեղանի առջև` աշխատելիս: Երբեմն երեկոյան մեր 1952 թվականի արտադրության հեռուստացույցով կինոնկար կամ համերգ էին դիտում: Այդ ժամանակ էլ նստած էին… Հենց այդպես` աթոռին նստած դատարկ մեկուկես սենյակում մեկ տարի առաջ հարևաններից մեկը մահացած էր գտել հորս:
3
Կնոջ մահվանից հետո տասներեք ամիս ապրեց: Մորս ապրած յոթանասունութ և հորս ապրած ութսուն տարիներից միայն երեսներկուսն եմ անցկացրել իրենց հետ: Գրեթե ոչինչ չգիտեմ այն մասին, թե ինչպես են հանդիպել, ինչպես են սիրահարվել: Չգիտեմ անգամ, թե որ թվականին են ամուսնացել: Ոչ էլ գիտեմ, թե ինչպես են առանց ինձ ապրել իրենց կյանքի վերջին տասնմեկ կամ տասներկու տարիները: Ու քանի որ երբեք չեմ իմանալու, գերադասում եմ ենթադրել, որ նրանց առօրյան չէր փոխվել, որ առանց ինձ անգամ ավելի լավ էր` ընտանիքի ծախսն էր նվազել, հարկ չկար վախենալ, որ ինձ նորից կձերբակալեն:
Միայն թե չկարողացա սատար լինել տարեց ծնողներիս, չկարողացա նրանց կողքին լինել, երբ մեռնում էին: Սա ասում եմ ոչ այնքան մեղքի զգացումով, որքան ելնելով ցանկացած զավակի` ինչ-որ չափով եսասիրական մղումից, քանզի զավակը այսպես թե այնպես միշտ կրկնում է ծնողների անցած ճանապարհը: Կարող եմ անգամ պնդել, որ ի վերջո ցանկացած մեկն ուզում է ծնողների միջոցով տեսնել իր ապագան, իր ծերանալը, ուզում է նրանցից առնել ավարտական դասը` ինչպես մահանալ: Եթե նույնիսկ չի ուզում ոչինչ սովորել, գիտի, այնուամենայնիվ, որ սովորում է` չուզենալով հանդերձ: «Ե՞ս էլ այսպիսին եմ լինելու, երբ ծերանամ: Արդյոք սրտի կամ այլ հիվանդությունները ժառանգակա՞ն են»:
Չգիտեմ ու այլևս երբեք չեմ իմանա, թե ծնողներս ինչ էին զգում կյանքի վերջին տարիներին: Քանի՞ անգամ են վախեցել, քանի՞ անգամ է մահը մոտալուտ թվացել, ի՞նչ են զգացել, երբ նահանջել է, ինչպե՞ս են նորից հույսեր փայփայել, որ կրկին միասին կլինենք: «Տղաս, – հեռախոսով ասում էր մայրս, – միակ բանը, որ ուզում եմ այս կյանքից, քեզ նորից տեսնելն է»: Ու գրեթե անմիջապես. «Ի՞նչ էիր անում զանգահարելուցդ հինգ րոպե առաջ»: «Ճիշտն ասած` ափսեներն էի լվանում»: «Դա շատ լավ է: Շատ ճիշտ ես անում: Ափսե լվանալը երբեմն շատ առողջարար է»:
4
Մեր մեկուկես սենյակը մաս էր կազմում հսկայական` թաղամասի մեկ երրորդով ձգվող սենեկաշարքի, որը գտնվում էր միանգամից երեք փողոցների ու մեկ հրապարակի նայող վեցհարկանի շենքի հյուսիսային կողմում: Դա մավրիտանական ոճով կառուցված, տոնական թխվածք հիշեցնող այն վիթխարի շինություններից մեկն էր, որոնք Հյուսիսային Եվրոպայում նշանավորեցին նոր դարի սկիզբը: Հորս ծննդյան թվականի` 1903-ի այդ կառույցը դարձավ այն ժամանակների Սանկտ Պետերբուրգի ճարտարապետական սենսացիան, և մի առիթով Ախմատովան պատմել է ինձ, թե ինչպես է ծնողների հետ բաց կառքով գնացել տեսնելու այդ հրաշքը: Շենքի արևմտյան թևում, որը նայում է ռուս գրականության մեջ ամենահայտնի փողոցներից մեկին` Լիտեյնի պողոտային, ժամանակին ապրել է Ալեքսանդր Բլոկը: Ինչ վերաբերում է մեր սենեկաշարքին, ապա այստեղ ապրել է նախահեղափոխական Ռուսաստանի գրական ասպարեզում, ինչպես նաև ավելի ուշ` քսանական-երեսնական թվականներին փարիզյան ռուս վտարանդիության մտավոր մթնոլորտում իշխող Դմիտրի Մերեժկովսկի և Զինաիդա Գիպպիուս զույգը: Մեր մեկուկես սենյակի պատշգամբից էր թրթուռի պես կորամեջք Զինկան իր վիրավորական բացականչությունները հեղում հեղափոխական նավաստիների գլխին:
Հեղափոխությունից հետո, «խտացման» քաղաքականության համաձայն, սենեկաշարքը մասնատվեց` մեկական ընտանիք յուրաքանչյուր սենյակում: Սենյակների միջև կառուցվեցին պատեր` սկզբում նրբատախտակից: Հետագա տարիների ընթացքում տախտակները, աղյուսն ու ծեփը ճարտարապետական նորմի կարգավիճակի հասցրին այդ միջնորմները: Եթե տարածությունն անսահման է, ապա` ոչ թե ընդարձակման, այլ կրճատման առումով: Թեկուզ այն պատճառով, որ տարածության կրճատումը տարօրինակորեն ավելի հետևողական է: Կառուցվածքային առումով այն ավելի կուռ է և ավելի շատ անվանումներ ունի` բանտախուց, արտաքնոց, գերեզման: Ընդարձակումը, մինչդեռ, սոսկ ձեռքի լայն շարժում է:
ԽՍՀՄ-ում մեկ շնչին հասանելիք բնակելի տարածքը 9 քառակուսի մետր էր: Մեզ հաջողակ պիտի համարեինք, որովհետև սենեկաշարքի արտառոց կառուցվածքի բերումով երեք անձով հայտնվել էինք 40 քառակուսի մետրանոց տարածքում: Այս ավելցուկը պայմանավորված էր նաև նրանով, որ փոխարենը ծնողներս քաղաքի տարբեր մասերում գտնվող երկու առանձին սենյակներ էին զոհել, որտեղ ապրել էին մինչև ամուսնանալը: Բնակելի տարածքի փոխանակման այդ կարգն անընկալելի է դրսի մարդու, օտարերկրացու համար: Սեփականության օրենքները խրթին են ամենուր, բայց դրանցից մի քանիսը մյուսներից ավելի խրթին են` հատկապես, երբ անշարժ գույքի սեփականատերը պետությունն է: Փողը, օրինակ, այստեղ դեր չունի, քանի որ ամբողջատիրական պետության մեջ մարդկանց եկամուտները շատ չեն տարբերվում, այլ կերպ ասած` բոլորը հավասարապես աղքատ են: Դուք չեք գնում ձեր բնակելի քառակուսի մետրերը. լավագույն դեպքում կարող եք հավակնել նախկինում ունեցածին համարժեք տարածքի: Եթե երկուսդ եք ու որոշել եք միասին ապրել, ձեզ հասնում է նախկինում ունեցած քառակուսի մետրերի գումարին համարժեք տարածք: Իսկ թե ինչ կստանաք` որոշում են շրջանային բնակվարչության չինովնիկները: Կաշառքն այստեղ անիմաստ է, որովհետև այդ չինովնիկների վերընթաց շղթան, իր հերթին, խրթին ու գաղտնախորհուրդ է, ու նրանք ի սկզբանե տրամադրված են ձեզ հնարավորինս քիչ տալ: Փոխանակումները տարիներ են տևում, ու ձեր միակ դաշնակիցը նրանց ուժասպառությունն է, այսինքն` հաղթել կարելի է միայն անդադար հրաժարվելով ձեր նախկին ունեցածից ավելի փոքր տարածքից: Զուտ թվաբանությունից զատ, նրանց որոշումը պայմանավորված է նաև ձեր տարիքին, ազգությանը, ռասային, զբաղմունքին, ձեր զավակի տարիքին ու սեռին, սոցիալական ծագմանն ու ծննդավայրին վերաբերող, բայց օրենքում երբեք չբարձրաձայնվող բազմաթիվ ենթադրություններով: Ձեր թողած անձնական տպավորության մասին խոսելն իսկ ավելորդ է: Բացառապես չինովնիկներին են հայտնի բոլոր հնարավոր տարբերակները, բացառապես նրանք են սահմանում համարժեքությունն ու կարող են խլել կամ նվիրել մի քանի քառակուսի մետր: Իսկ այդ քառակուսի մետրերի արժեքը հսկայական է: Կարելի է այդտեղ գրապահարան, անգամ գրասեղան խցկել:
Թարգմանությունը անգլերենից՝ Լեոնիդ Զիլֆուղարյանի
