Վազգեն Սարգսյան | Աշնան ջինջ կեսօր

Աշնան ջինջ կեսօր է՝ արևի քաղցր-ժլատ ջերմությամբ, որ տերևաթափի պատրաստվող թթենու տակ, ցածրիկ աթոռին կուչ եկած հալևորի մի բուռ ոսկորները տաքացնում ու չի տաքացնում: Ծեր թթենին տարվա հետ իր հաշիվները փակել ու տխուր սվսվոցով արև էր վայելում: Ո՞վ գիտե, այս աշունը իր կյանքում կարող է նաև վերջինը լինել. բնի մեջ սնկի խոռոչը մեծացել-խորացել էր այնքան, որ խորքում վարդի թուփ էին տնկել: Աշնան վերջին վարդը թփի վրա իրեն թագուհի էր կարծում. դալուկ վիզը համառորեն դուրս էր մեկնում խոռոչից՝ երեսն արևին ցույց տալու, ասես ասում էր՝ «տեսեք-տեսեք…»։ Շատ բան տեսած արեգակը ներողամտորեն ժպտում էր. «Ապրիր, վայելիր կյանքի քո կարճ ժամանակը՝ քեզ էլ չի մնա… Ո՞ւմ է մնացել, որ ո՞ւմ մնա…»։ Երանի տալու չէ, բայց երանի թփից թուփ թռչող այս թիթեռին. ինքն իր մասին, կողքի թիթեռի, վարդի, թթենու, ծերունու, անխուսափելիի մասին ի՞նչ գիտի… Թիթեռի աչքին կյանքը համատարած գեղեցիկ ու զմայլելի է, ինչպես եկել է, թիթեռն այնպես էլ կգնա աշխարհից՝ միամի՜տ, անտեղյա՜կ:
— Վեր կաց, այ հալևոր, վեր կաց, քեզ էլ մի թիթեռաչափ կյանք է մնացել,— ինքն իրեն ասում էր ծերունին:— Քունջ ու պուճախում պահած փող-մող կունենաս՝ վերցրու, մտիր պառավիդ թևն ու՝ «լայնարձակ է հայրենի երկիրն իմ»՝ քեֆ արեք:
Նստել էր՝ անշարժ, ինչպես ինքն իրեն հուշարձան: Գլուխն ափերի մեջ, կապույտ աչքերի անթարթ հայացքը՝ կրակին: Մոնձիլները կրակից բարձրանում, նստում էին թավ հոնքերին, մազերին: Չէր էլ նկատում, կողքից նայողին կարող էր թվալ, թե դանթել է ու հիմա-հիմա կընկնի կրակին: Չէ, ուղղակի կրակը ձգում էր ու կարգին չէր տաքացնում անտերը: Բորբոքել-ուժեղացնել չէր կարելի, որովհետև ինքնանպատակ չէր այրվում, նպատակով էր այրվում՝ արաղ էր քաշում, այո, օղի էր թորում:
— Իրենց դատ չի հասնում, իրենց խևերի ցեղ են,— կտուրից բղավեց հարսը:
Իրեն էլ կարելի էր հասկանալ. ամուսինը «հեն՜ է խոպաններում պալատներ է շինում», ինքը՝ հարյուր չորս կիլոգրամանոց մարմինն առած, բարձրացել էր կտուր նորոգելու:
— Էն հինգ տարեկան լակոտն էլ հո մարդու մատից փուշ հանո՞ղ չի: Մեկ ցեխը դույլը կլցնի, մեկ՝ կթողնի կջահաննամվի… Էս, էս բիձեն էլ՝ ոնց որ մարդու տնազ, լրիվ խելքը գցել է: Ոտքերը տակին չեն կանգնում՝ արաղ է քաշում… Ասա՝ արաղը քո ինչի՞ն է, խմողդ ո՞վ է… Հիմա, որ թաղայինը եկավ՝ ի՞նչ պատասխան ենք տալու: Ասում ես էլ, բան չի հասկանում՝ վերացա՜ծ…
— Հալևորն, ախր, էս աշխարհից չի,— ձայնը՝ չես հասկանում որտեղից էր լսվում:
Ականջ դնենք՝ հարսն ի՞նչ էր ասում.
— Յոթանասուն տարեկան է, թռել ծառը տանձ է քաղում: Ձձում հեծնող պառավ: Ուրիշ ժամանակ կասի՝ «լավ չե՜մ լսում»: Ինչ որ իր օգտին է՝ մեզանից էլ լավ է լսում: Էն 45-ին, որ Արաքսի ափին ծնկները թուլացան,— տանձի ծառի վրայից շարունակվում է ծվծվոցը,— էլ դուրս գալու ուժ չունեցավ, էդ թվի մեջ էլ մնաց…
— Բոլորն են խենթ, բոլորը,— լացակումած ասում է հարսը,— մեջները մի խելոքը չկա:
— Այ տղա, էդ ի՞նչ ես անում, բեմուրա՜զ…
Բարկությունից երակները հարսի վզի վրա ցցվում են. որդին՝ (հինգ տարեկանը, պարսատիկը ձգել, նշան է բռնել ուղիղ պապի ճակատին, հարցնում է,— Պապի, խփե՞մ…
Խփեց էլ՝ խփեց, իրենց արյունն է: Հարսը լրբոտում է, քիչ է մնում կտուրից իրեն վայր գցի, իսկ ներքևինների համար՝ հե՜չ: Թոռը նշան բռնած, կամաց-կամաց մոտենում է:
— Պապի, խփե՞մ:
Պապը դիրքն անգամ չի փոխում, նստած է՝ գլուխն ափերի մեջ: Իսկ թոռը ուժը ներածին չափ ձգել է պարսատիկը, լարումից ձեռքը դողում է.
— Պապի, խփե՞մ:
— Բեմուրա՜զ,— ճղվում-պայթում է մայրը,— էդ խեղճին աստված արդեն խփել է…
Աստծո անվան հիշատակման հետ երկինքն ասես պայթում է պանծալի աղաղակներից: Պառավը վախեցած խաչակնքում է ու նայում երկինք, չէ՛, հրեշտակ-մրեշտակ չկա, բայց աղմուկը, դու մի ասա, մինչև հալևորի ետացած աշխարհն է հասել ու ցնցել-արթնացրել է նրան. գլուխն ազատել է ափերի գերությունից, աչքերը պայծառացել են…Հալևորն ուղղվում է աթոռի վրա,— համակ լսողություն է,— ձեռքը մեկնում է ձեռնափայտին ու ընդոստ կանգնելով դողացող ոտքերին՝ ձեռնափայտը հրացանի նման մեկնում է առաջ.— Հը՞,— գոռում է, ու ձայնն, իսկապես, ասես այլ աշխարհից է լսվում,— գրոհն սկսելու հրամա՞ն էկավ…
Թոռն, ինչպես վայել է իսկական զինվորին, թեքվում ու պարսատիկից կրակում է պապի ձեռնափայտ-հրացանի նշանառությամբ: Քարը ջարդվում է երկաթե դարպասին, որ տագնապաձայն զրնգում է.
— Առա՜ջ,— գոռում է հալևորը, բայց քայլ չարած ընկնում է գետին:
— Առա՜ջ,— հնում է ընկած տեղից,— առա՜ա՜ա՜ջ…
Տարիներ առաջ, երբ հալևորը ջահել, ուժեղ տղամարդ է եղել, ճակատագիրը նողկալի խաղ է խաղացել նրա գլխին. ամբողջ Եվրոպան՝ Ճապոնիան էլ հետը թողած, բերել-նստեցրել է խեղճին արյունից ու կռվից հեռու, մայր գետի ափին, թե՝ սպասիր, շուտով գետն անցնելու ես, գերված հայրենիքդ ազատագրես…Չորս ամիս բերանով եք ասում, ամիսն ունի 80 օր, օրն ունի 24 ժամ, ժամն ունի 60 րոպե, րոպեն ունի 60 վայրկյան… Վայրկյան-վայրկյան չորս ամիս սպասել է հրամանին: Փաստորեն գետն է եղել ու հրամանը պիտի լիներ: Դիմացը, հարյուրավոր կիլոմետրերի վրա մարդու շունչ չի եղել, թշնամի չի եղել, ոնց որ գայլերի ոհմակն իր զոհին հոշոտի ու հարայհրոցի վրա պոչը քաշի, հեռանա… Վայրկյան առ վայրկյան չորս ամիս սպասել է գետն անցնելու հրամանին, ու հրամանը մի լուսավոր առավոտ հնչել է. «Թո՜ղ-նե՜լ»… Աչքերի դեմը սևացել է, ծնկները թուլացել են ու հենց շարքի մեջ ծնկել է: Ու հենց այդպես՝ ծնկած էլ էն թվի մեջ, գետի ափին մնացել է:
— Առա՜ջ,— ընկած տեղից տնքում է հալևորը:
Նրա կանչը միայն իր պառավին է հասկանալի, նա էլ «սպասում է հալևորի մեռնելուն, որ իրա համար քեֆ քաշի, պառավի շատ վեջն է»: Հարսը իր հարյուր չորս կիլոյանոց մարմինը պահի մեջ կտուրից վար է բերում, ու հալևորը կորչում է նրա վիթխարի գրկի մեջ։
– Հրաման չկա, այ հեր,– շնչակտուր համոզում է, – հրաման չկա, հերիկ ջան, ֆուտբոլ է, աշխարհի էն ծերում գոլ են խփել, անտեր շներն էստեղ վայնասուն են դրել։
– Ֆուտբո՞լ, – ոչինչ չի կարողանում հասկանալ հալևորը։
– Ֆուտբոլ, ֆուտբոլ, – ուրախանում է հարսը, որ իր խոսքերը իբր տեղ հասան, – ֆուտբոլ՝ «Արարատ» հո՛ւպ տուր։
Փլվում է աթոռին, ծերունու ուսերը գրկած, գլուխը՝ ծերունու թիկունքին, հեծեծում է՝ ինքն էլ չիմանալով ինչի համար։ Սպասում է, մինչև հալևորը խաղաղվի, գլխի ու մարմնի ցնցումները հանդարտվեն, և երբ ինքն էլ խաղաղված, հոգոցով բարձրանում է աթոռից իր գործին գնալու, նկատում է ծառի ճյուղից կախ ընկած պառավին. ճոճվո՜ւմ է։ Աչքերը չռվա՜ծ… Հիմի ոչ էն է խնդա, ոչ էն է լաց լինի։ Թփթփացնելով վազում, կանգնում է ծառի տակ, ձեռքերը իր նման կանթում կողերին ու տակնիվեր ժպտում։
– Այ կնիկ, էս ի՞նչ գործի ես… Կարլսոնը, որ ապրում էր տանիքում, – ծղրտում է թոռը։
Ապահովության զգացումից պառավի լեզուն բացվում է։ Խռխռացնում-լացում է.
– Մեռա… սիրտս բերանիցս դուրս ա ընկել։ Տերդ թաղեմ, էն տերդ, էլ ո՞ւմ ես սպասում, փրկի՜…
Հարսը արևի տակ ուռչող թթվի տակառը բերում-դնում է ծառի տակ, բարձրանում աթոռին, աթոռից՝ տակառին ու… ձեռքերը կողերին կանթած, մի ոտքն առաջ, կուրծքը ցցած բլբլում.
– Պտտվիր, պտտվիր կարուսել, ես քո երգը վաղուց եմ լսել։ Հիմի ո՞նց ես, որ ծառից չիջեցնեմ, թողնեմ էդպես ֆռֆռաս, հը՞…
Կեսուրին ծառից իջեցնում, նստեցնում է տակառին, տակառից իջեցնում, նստեցնում է ծառի տակ։ Ու հենց այստեղ պառավն ուշաթափվում է։ Հարսի մերը չմեռնի, հարսը չգիտի՞ դա ինչ ուշաթափություն է։
– Այ տղա, բեմուրազ, – կանչում է, – մի աման ջուր բեր, լցրու տատիդ գլխին, շո՛ւտ։
Կկուի նման պառվի գլուխը ցցվում է վզի վրա.
– Չէ՜, բեմուրազ ջան, չէ՜…
Անցել է տասնհինգ րոպե։ Հարսը էլի իր գործին է. թարմ շաղախով լի դույլը ճախարակով վեր է քաշում։ Հալևորը… հալևորը նախկին դիրքով նստած է՝ աշխարհի վրա զարմացած։ Արեգակը բարձրացել, լռվել է ուղիղ նրա գլխավերևում ու խնդում է բիձուկի միամտության վրա։ Թիթեռ է նստել հալևորի ճերմակ, տաք մազերին։ Հանգստանում է։ Թոռը մտածում է հոր ձկնորսական ցանցը բերի, պապին բռնի, որ թիթեռին տիրանա։ Պապը սրա համար խաղալիք է, կենդանի, մեծ ու հրաշալի խաղալիք։ Խաղ է խաղալու գլխին՝ առայժմ մոգոնում է։
Քստքստացնելով, տնքտնքալով տատը տնամերձից բակ է մտնում։ Գոգնոցի գրպանում տանձ կա։ Թոռը պարսատիկը քաշում, սպառնում է.
– Տանձ տուր ուտեմ։
– Քո համար եմ բերել, բեմուրազ, էլ թվանք քաշելդ ի՞նչ է, – իբր բարկանում է, բայց աչքերը ժպտում են. իր երես տված լակոտն է։
Պարսատիկը գցում է վիզը։
Ջրալի տանձը կծում ու չպչպացնելով բացատրում.
– Լրիվ խելքը գցել է, Հակոբ չի կարողանում, ինձ Ակոփ է ասում: Ակոփ, ասում է, քո հարսանիքի արաղից մի բաժակ խմի:
Քանի որ տատը կարգին չի լսում, գոռալով ավելացնում է.
– Էս շաբաթ Ակոփի հարսանիքն է, ասում է:
– Ո՞ւմ, ո՞ւմ հարսանիքն է, – չի՞ լսում, թե՞ լսածին չի հավատում տատը:
– Իմ, – քրքջում է թոռը, – իմ՝ Հակոբի՝ Ակոփի:
Տատի ծնկները ծալվում են, ձեռքերը զարկում է ծնկներին ու մի րոպեի չափ մնում այդպես՝ քարացած-կանգնած: Արցունքները գլորվում են աչքերից: Հետո, խցանված, ապշած աղբյուրի նման, հանկարծ նորից բխկում է.
– Արևդ չմեռնի, ինչ մեռավ, դու էդ ո՞ւր ես հասե, Խաչո՜…
Ու ծնկները ծեծելով, հին ժամացույցի ճոճվող վայրկյանացույցի նման՝ ուսից-ուս գլուխը տարուբերելով, պառավը ողբում է.
– Էդ Ակոփը դու չես, բալա ջա՜ն, ինքն իր ախպեր Ակոփի մասին է ասում… Արևի կտոր մեր ախպերը անպսակ մնաց, կանաչ-կարմիրի տեղ սև գյուլլեն ծաղկեց մեր ախպոր դոշին… Պապիդ մինուճար ախպեր Ակոփը, պապիդ թև ու թիկունք Ակոփը, գյուղի կոմսոմոլ Ակոփը…
Պառավը գրկում, պաչպչում է թոռան գլուխ-երեսը, շունչ է առնում ու շարունակում.
– Ոնց որ էս շաբաթ իր հարսանիքն է ըլնելու՝ պապդ էսօր հարսանիքի արաղն է քաշում: Խաղ ասելով էկավ իմ թագավոր ախպերը. «Գարնան կարմիր վարդի նման, ցող եմ ուզում քե՜զ նման»… Քոռանամ, Ակոփ ջան, խելքից գետինը ճաք էր ընկնում, խաղ ասելով էկավ՝ ախպերն արաղ էր քաշում: Հարս, ասեց, երկու բաժակ բեր, ախպորս վարպետությունը փորձենք: Բաժակները բերի, հացը… Մի կտոր պանիր դրեց լավաշի մեջ, բաժակն առավ ձեռը, թե տանի բերանը, ձեռը օդի մեջ էլ մնաց… Սև հրացանը պայթեց ու արունը բխկաց Ակոփիս բերանից՝ կարմի՜ր… Ոնց որ չհավատար, աչքերը զարմացա՜ծ, կապո՛ւյտ… Ո՞նց պապիդ սիրտը չճաքեց… Թևերի մեջ քսանչորս տարեկան թագավոր ախպերը հանգավ՝ աչքը հացին, կյանքին, նշանածին… Դու էդ ո՜ւ՞ր ես հասե, Խաչո, – հալևորի ուսը ցնցում, ականջի մեջ կանչում է պառավը, – Ակոփի հարսանիքը… սև հարսանիք էկավ քո ախպոր Ակոփի գլխին, անթառամ ծաղիկ է բուսել Ակոփի գերեզմանին, Խաչո՜…
Հալևորը բարձրացնում է մատաղի գառան իր միամիտ-զարմացած հայացքը, չորացած շուրթերով բերանը կիսաբաց նայում է պառավին ու ոչինչ չի հասկանում.
– Հաջա՞ն…
– Հավերին կեր տուր, դիցուհի,– վերևից հրամայում է հարսը:
Պառավը չի լսում:
– Ասա, թող հավերին կեր տա,– դառնում է որդուն:
– Ասում է, թող հավերին կեր տա, – փեշից քաշում, ականջի մեջ գոռում է թոռը:
Պառավը սթափվում, ծնկներն է ծեծում: Գոգնոցի փեշով աչքերը մաքրելով շտապում է հավերի հավարին: Այս պառավի համար հավերի սոված մնալն ու տանձի ժամանակին չքաղվելը աշխարհակործան պատերազմի չափ մի ողբերգություն է: Սվսվալով գնում է հավերի հավարին ու մոռանում թոռանը պատմել, որ 87 թվից պապը Ակոփին սպանողին փնտրեց, ու իզը բռնած գնա՜ց: 62-ին, Ադլերի շուկայում, ձմերուկ ծախելիս բռնացրեց: Որ, փաստորեն, գնացել էր վրեժ առնելու ու ասեղ անգամ չէր ունեցել մոտը: Հենց շուկայի տնտեսական խանութից… Խոհանոցային մի դանակ էր առել, կանգնել էր մարդասպանի առաջ.
– Ես եմ, Ակոփի ախպեր Խաչոն եմ, եկել եմ պարտքս ստանամ…
Խփել ու ինքն իր ոտքով գնացել, հանձնվել էր։ Որ՝ մի ամսից ավելի տևեց պապի դատավարությունը։ Է՜, կոլեկտիվացման դեպքերից սկսած վաթսունմեկ վկաներ քննվեցին, շատ բան դուրս եկավ ջրի երես, և դատարանը, ի վերջո, պապին արդարացրեց։ Այսքան բանը տատը թոռանը չպատմեց։
Դույլը վերնից շրխկում է գետնին։
– Շաղախ տուր, բեմուրազ, – հրամայում է մայրը։
Բեմուրազ դու բեմուրազ, պարանի կեռը դույլին ամրացնելու փոխարեն գցես պապիդ բամբակյա բաճկոնի գոտուց ու մորդ ասես.
– Քաշիր։
Մորդ էլ աստված ուժ է տվել, չի խնայել. հորդ ու աշխարհի վրա չարացած՝ ճախարակը վերնից պտտո՜ւմ է… Հալևորի քաշն ի՞նչ է՝ բաճկոնով-բանով հազիվ 55-60 կիլո. աթոռի վրայից թեթև, սիրուն բարձրանում է։ Գլուխը դեռ ձեռքերի մեջ է։ Զարմացած՝ իրենից հեռացող կրակին է նայում, չի հասկանում, թե ինչ է կատարվում։ Հետո, հանկարծ գլխի է ընկնում ու կես բարձրության վրա ճոճվելով, պատին զարկվելով, խելոք-խելոք բացատրում է.
– Յա՜, հարս, էս ախր ես եմ…
Կռանալ, նայելու հետ ճախարակի սռնակը դուրս է պրծնում ազնավուր հարսի ձեռքից։ Քիթ-բերանի վրա հալևորը ծեփվում է գետնին։ Միայն ջխկոցն է լսվում, ու էլ ոչ մի ծպտուն։
– Տատի՜, – սրտապատառ կանչում է թոռը, – տատի ջան, հասի, պապին մեռավ…
Անցել է 15-20 րոպե։ Արեգակը վերնից էլ չի ժպտում՝ լիաթոք ծիծաղում է, և աշխարհը չգիտի, որ աշնան օրով մայր արևին նման բարեհաճության համար պարտական է խենթերի այս ընտանիքին։ Թթենին արեգակից շնորհակա՜լ, շնորհակա՜լ է. ախր այս աշունը իր կյանքում կարող է նաև վերջինը լինել։ Թթենու սրտի մեջ վարդ է աճել, կարծում է, թե արեգակի պայծառացումը իրեն է ուղղված և սիրո խոստովանությամբ բացում է միամիտ-չքնաղ սիրտը նրա առաջ։ Խե՜ղճ, ախր դա իր մահվան սկիզբն է։
Թոռը՝ Հակոբ չեղածը, վերջապես բռնել է թիթեռը, քորոցով ամրացրել արնահայաց պատին՝ չորանա, ու հիմա երգում է.
– Սիրուն թիթեռ, ինձ ասա, թե ինչո՞ւ ես դու տխուր…
– Ապրես, բալես, – վերնից ուրախանում է մայրը, – երգիր, արտասանիր քեռիներիդ նման, ամեն ինչով հո սրանց չե՞ս նմանվելու։
Հետո հիշում, չարանում է.
– Բեմուրազ, քիչ էր մնացել, հա՜, մեզ բանտի ծակն էիր կոխելու։
Պապը նստած է աթոռին՝ գլուխնափերի մեջ, վերացա՜ծ։ Ասես ոչինչ չի եղել։ Միայն սպիտակ վիրակապն է ավելացել ճակատին, որ աջ քունքի մոտ կարմրին է տալիս։ Կրակը տնքում, մորմոքում է։ Արաղը կաթիլ-կաթիլ լցվում է դույլը։ Առավոտից մի դույլ՝ արդեն լցվել է։ Սա երկրորդն է։
Պառավը… Պառավը լսողությունից բացի կարծես նաև հոտառությունն է կորցրել. արաղով լիքը դույլն առել, գետինը ջրցանում-սրբում է, ջրցանում-սրբում է… Ինչ-որ սվսվում է քթի տակ.
– Խեղճ հալևոր, իբր շատ արուն ուներ՝ էդքան էլ կորցրեց…
Հետո բացվում է դարպասի դռնակը ու երևում է թաղայինի գլուխը.
– Էս ի՞նչ բանի եք, հայ ժողովուրդ…