Նախաբան[1]
Ամեն օր ավելի քիչ արժեք եմ տալիս ինտելեկտին[2] (intelligence)։ Ամեն օր ավելի լավ եմ գիտակցում, որ լոկ վերջինիս սահմաններից դուրս գրողը կարող է վերատիրել մեր տպավորություններից մի բանի, այն է՝ հենց իր ներսում ըմբռնել ինչ-որ բան և նվաճել արվեստի միակ առարկան։
Այն, ինչն ինտելեկտը մեզ է վերադարձնում անցյալի անվան տակ, անցյալը չէ։ Ըստ էության, ինչպես որոշ ժողովրդական ավանդազրույցներում պատմվում է մեռյալների հոգիների մասին, մեր կյանքի յուրաքանչյուր ժամ, երբ այն մեռնում է, մարմին է առնում ու թաքնվում ինչ-որ ֆիզիկական օբյեկտում[3]։ Այն այնտեղ գերի է մնում, հավիտյան գերի, մինչև որ հանդիպենք այդ օբյեկտին[4]։ Նրա միջոցով մենք այն [անցած-գնացած ժամը] ճանաչում ենք, ոգեկոչում և ազատում։ Այն օբյեկտը, ուր այն թաքնվում է, կամ այն զգայությունը, քանզի յուրաքանչյուր առարկա մեզ համար զգայություն է, շատ էլ լավ երբեք կարող է չհանդիպել մեզ։ Եվ այդպես մեր կյանքի ժամեր կան, որոնք երբեք հարություն չեն առնի։ Դա այն պատճառով է, որ այդ առարկան այնքան փոքր է, աշխարհում այնքան կորած, որ չափազանց քիչ է հավանականությունը, որ այն կհայնտվի մեր ճանապարհին»:
Կա մի գյուղական տուն, ուր ես իմ կյանքի բազում ամառներ անցկացրի։ Մեկ-մեկ մտածում էի այդ ամառների մասին, բայց դրանք [այդքան էլ] դրանք չէին։ Մեծ էր հավանականությունը, որ դրանք ինձ համար ընդմիշտ կմնան մեռյալ։ Նրանց հարությունը, ինչպես ամենայն հարություն, պայմանավորված էր մի պարզ պատահականությամբ։ Մյուս երեկո, երբ սառցահար տուն վերադարձա և չկարողացա տաքանալ, երբ սկսեցի կարդալ իմ սենյակում լամպի լույսի ներքո, իմ ծեր խոհարարուհին ինձ մի բաժակ թեյ առաջարկեց, որը խմելու սովորություն բնավ չունեմ։
Եվ դիպվածով նա ինձ մի քանի շերտ բովվահաց բերեց։ Ես հացը թրջեցի թեյի բաժակի մեջ, և այն պահին, երբ հացը դրեցի բերանս ու զգացի դրա տամկությունն ու թեյահամի ներթափանցվածությունը քիմքիս՝ ցնցվեցի․ խորդենու և նարնջի բույրեր, արտասովոր լույսի և երջանկության զգացում[5]։ Ես անշարժ մնացի՝ վախենալով, որ մի շարժումով կդադարեցնեմ այն, ինչ տեղի էր ունենում ներսումս և ինչը չէի հասկանում, և շարունակ մնացի կախված այդ թեյի մեջ թրջված հացակտորից, որը, ասես, հրաշագործում էր, երբ հանկարծ հիշողությանս խարխլված միջնապատերը չդիմացան, և այն ամառները, որոնք ես անցկացնում էի հիշյալ գյուղական տանը, ներխուժեցին իմ գիտակցություն՝ իրենց առավոտներով, իրենց հետ բերելով երջանիկ առլեցուն ժամերի անհատնում հոսքը։ Այդժամ ես հիշեցի, երբ ամեն օր հագնվում, իջնում էի պապիս սենյակ, ով նոր էր արթնացել և թեյ էր խմում։
Նա թեյի մեջ թրջում էր մի բովվահաց և տալիս ինձ ուտելու։ Իսկ երբ այդ ամառներն անցան, թեյի մեջ փափկած բովվահացի զգայությունը դարձավ այն թաքստոցներից մեկը, ուր մեռյալ ժամերը՝ մեռյալ ինտելեկտի համար, թաքնվեցին, և որտեղ ես, հավանաբար, երբեք դրանք չէի գտնի, եթե այդ ձմեռային երեկո, սառցահար տուն վերադառնալուց հետո, խոհարարուհիս ինձ չառաջարկեր այն ըմպելիքը, որի հետ հարությունը կապված էր մի կախարդական համաձայնագրով, որի մասին ես չգիտեի։
Անմիջապես, երբ համտեսեցի բովվահացը, մի ամբողջ այգի, որը մինչ այդ մշուշոտ և խամրած էր, պատկերացավ ինձ՝ իր մոռացված ծառուղիներով, ծաղկաթումբ առ ծաղկաթումբ՝ իր բոլոր ծաղիկներով, փոքրիկ թեյի բաժակի մեջ, նման այն ճապոնական ծաղկիկներին, որոնք միայն ջրի մեջ են վերածաղկում։
Ճիշտ նույն կերպ ինձ համար մեռած էին Վենետիկում[6] անցկացրած շատ օրեր, որոնք ինտելեկտը չէր կարող ինձ վերադարձնել, երբ անցյալ տարի անցնում էի մի բակով, հանկարծական կանգ առա խորդուբորդ ու փայլուն սալաքարերի վրա։ Ընկերներս վախեցան՝ կարծելով թե սայթաքել եմ, բայց ես նրանց նշան արեցի շարունակել իրենց ճանապարհը՝ ասելով որ կմիանամ։
Ավելի կարևոր մի բան ինձ պահում էր՝ ես դեռ չգիտեի դրան, թե ինչ, բայց զգում էի, որ ներսումս դողում է մի անցյալ, որը ես դեռ չէի ճանաչում։ Ես շփոթմունք զգացի այն պահին, երբ ոտքս դրեցի այդ սալաքարի վրա։ Զգացի իմ մեջ թափանցող երջանկությունը, և գիտակցում էի, որ պատրաստվում եմ հարստանալ մեր ներսի զուտ էությամբ, որն անցյալի տպավորություն է՝ անխառն կյանք՝ մաքուր պահպանված (և որը մենք կարող ենք ճանաչել միայն պահպանված վիճակում, քանզի հենց այն պահին, երբ մենք ապրում ենք, այն չի ներկայանում մեր հիշողությանը, այլ թաքնվում է զգայարանների մեջ, որոնք այն ճնշում են)։ Եվ այդ հարստությունը միայն սպասում էր, որ ազատվի, որ գա՝ ավելացնելու իմ պոեզիայի ու կյանքի գանձերը։ Սակայն ես չէի զգում իմ մեջ այն ազատելու ուժը։ Ա՜հ, ինտելեկտն այս պարագայիս ոչ մի օգուտ չէր կարող տալ։ Ես մի քանի քայլ հետ գնացի, ապա կրկին առաջ, որպեսզի նորից անցնեմ այդ անհարթ ու փայլուն սալաքարերի վրայով՝ փորձելով վերագտնել-վերապրել նույն վիճակը։ Դա նույն զգացողությունն էր, որը ես զգացել էի Սուրբ Մարկոսի մկրտարանի փոքր-ինչ անհավասար և հարթ սալաքարերի վրա։ Այդ օրը, ջրանցքի վրա եղած ստվերը, որտեղ ինձ սպասում էր մի գոնդոլ[7], այդ ժամերի ամբողջ երջանկությունը, վերադարձան այդ ծանոթ զգացողության հետքերով, և հենց այդ օրն ինքնովին կրկին հարություն առավ ինձ համար։
Ոչ միայն ինտելեկտը չի կարող դրանք հարուցանել, այլ նաև անցյալի այդ ժամերը թաքչում են միայն այն առարկաների մեջ, որոնց մեջ ինտելեկտը չի փորձել դրանք մարմնավորել։ Այն առարկաների մեջ, որոնցում դուք գիտակցաբար փորձել եք կապ հաստատել ձեր ապրած ժամերի հետ, դրանք ապաստան չեն գտնի։ Ավելին, եթե այլ բան կարող է դրանց հարուցանել, ապա երբ դրանք վերածնվեն նրա հետ, կզրկվեն իրենց բանաստեղծականությունից։
Հիշում եմ, որ մի օր՝ ճանապարհորդության ժամանակ, գնացքի պատուհանից ես ջանում էի տպավորություններ փրցնել դիմացովս անցնող բնապատկերից։ Ես գրում էի, մինչ փոքրիկ գյուղական գերեզմանոցն անցնում էր իմ առջևով, նշմարում էի արևի լույսի շերտերը ծառերի վրա, ճանապարհի ծաղիկները, որոնք նման էին «Շուշանը հովտում[8]»-ի ծաղիկներին։ Հետագայում, հաճախ փորձում էի, մտաբերելով այդ լուսազարդ ծառերը, այդ փոքրիկ գյուղական գերեզմանոցը, վերակենդանացնել այդ օրը՝ հենց այդ օրը, և ոչ նրա պաղ ուրվականը։ Բայց երբեք չհաջողեցի այդ, և ես հուսահատվում էի, երբ մյուս օրը՝ ճաշելիս, պատառաքաղս ընկավ ափսեի վրա։ Եվ հանկարծ առաջացավ այն նույն ձայնը, նման ճանապարհային աշխատողների մուրճի հարվածների ձայնին, երբ նրանք այդ օրը կանգառների ժամանակ խփում էին գնացքի անիվներին։ Այդ պահին՝ այրվող ու կուրացնող ժամի հետ, երբ այդ ձայնը լսվում էր, ամբողջ օրը՝ իր պոեզիայով, վերակենդանացավ իմ մեջ, բացի այն մանրամասներից, որոնք գնացել էին դիտարկման գիտակցական ցանկության զոհաբերության, և որոնց բանաստեղծական հարությունը կորսվել էր՝ գյուղի գերեզմանոցը, լուսաշերտերով ծառերը և ճանապարհի բալզակյան ծաղիկները։
Ավա՜ղ։ Երբեմն առարկան, որին հանդիպում ենք, կորսված զգայությունը մեզ ցնցում են, սակայն ժամանակը շատ հեռու է, չենք կարող անվանել այդ զգացումը, ոգեկոչել այն, այն չի վերակենդանանում։
Մյուս օրը, երբ անցնում էի մի գրասենյակի միջանցքով, պատուհանի փշրված մասը փակող կանաչ կտորից մի հատված հանկարծական կանգնեցրեց ինձ և ստիպեց լսել իմ ներսում։
Ամառային մի շող հասավ ինձ։ Ինչո՞ւ։ Փորձեցի հիշել։ Արևի ճառագայթում կրետներ էի տեսնում, սեղանին՝ բալի բույր, բայց չկարողացա հիշել։
Մի պահ ես ինձ նմանեցրի այն ննջողներին, որոնք գիշերն արթնանալով չեն հասկանում՝ որտեղ են գտնվում, փորձում են կողմնորոշել իրենց մարմինը՝ գիտակցելու այն վայրը, որտեղ գտնվում են, չգիտեն, թե որ անկողնում, որ տանը, երկրի որ մասում կամ իրենց կյանքի որ տարում են գտնվում։ Այդպես ես նույնպես մի պահ վարանեցի․ փորձում էի շոշափել կանաչ կտորի քառակուսու շուրջը՝ ի խույզ այն վայրի, այն ժամանակի, որտեղ պետք է տեղակայվեր հազիվ արթնացող հիշողությունս։ Ես միաժամանակ վարանեցի իմ կյանքի բոլոր մթագնած, ծանոթ կամ մոռացված զգացումների միջև. սակայն դա տևեց ընդամենը մեկ ակնթարթ։ Շուտով այլևս ոչինչ չտեսա, և իմ հիշողությունը կրկին ընդմիշտ ննջեց։
Ի՜նչ հաճախ էին ընկերներս ինձ տեսնում այդպես, զբոսանքի ընթացքում կանգ առած մի ծառուղու առջև, որ բացվում էր մեր առջև, կամ ծառերի մի խմբի առջև, և խնդրում էի նրանց՝ թողնել ինձ մի պահ մենակ։ Սակայն ի զուր. որքան էլ փորձում էի նոր ուժ հավաքել անցյալի փնտրտուքը շարունակելու համար՝ փակելով աչքերս, ոչնչի մասին չմտածելով, ապա հանկարծ բացելով դրանք՝ փորձելով նորից տեսնել այդ ծառերը, ինչպես առաջին անգամ, ես չէի կարողանում հասկանալ, թե որտեղ էի դրանք տեսել։ Ես ճանաչում էի դրանց ձևը, դասավորությունը, այն գիծը, որ դրանք գծագրում էին, կարծես արտացոլում էր իմ սրտի ներսում առկախված ինչ-որ խորհրդավոր, սիրելի պատկեր։ Բայց ավելին ասել չէի կարող։ Դրանք՝ այդ ծառերը, իրենց անպաշտպան ու կրքոտ կեցվածքով կարծես ափսոսում էին, որ չեն կարողանում արտահայտվել, որ անկարող են հայտնել ինձ այն գաղտնիքը, որը նրանք կարծես զգում էին, սակայն ես անկարող էի բացահայտել։
Ուրվականներ սիրելի անցյալից, այնքան սիրելի, որ սիրտս պատրաստ էր պայթել, իրենց անզոր ձեռքերը մեկնեցին ինձ, նմանելով այն ստվերներին, որոնց Էնեասը հանդիպում է Տարտարոսում[9]։ Արդյո՞ք դա քաղաքից դուրս իմ մանկության երջանիկ օրերի զբոսանքների ժամանակ էր, թե՞ միայն այն երազային երկրում, որտեղ, ավելի ուշ, ես երևակայում էի իմ հիվանդ մորը՝ մի լճի մոտ, մի անտառում, որտեղ գիշերները լուսավոր էին։ Երազված այդ երկիրը միայն ցնորք էր, բայց գրեթե նույնքան իրական, որքան իմ մանկության երկիրը, որ այլևս սոսկ մի երազ էր։ Ես երբեք չէի կարող իմանալ այդ։
Սակայն ստիպված էի վերադառնալ ընկերներիս մոտ, որոնք ինձ սպասում էին ճանապարհի անկյունում, մի տագնապով, որ երբեք այլևս չեմ տեսնի այդ անցյալը, որից երես եմ թեքում, և կուրանամ մեռյալներին, որոնք իրենց քնքուշ ու անզոր ձեռքերն էին մեկնում ինձ և ասես բարբառում․ «Հարուցանի՛ր մեզ»։
Եվ նախքան շարք վերադառնալն ու զրուցելն ընկերներիս հետ, ես ևս մի պահ շրջվեցի՝ մի ավելի պակաս խորաթափանց հայացք ձգելու առ արտահայտիչ, խոսուն [բայց] և լռիկ ծառերի կոր ու հեռանկարային գիծը, որը դեռ ալիքվում էր իմ աչքի առաջ։
Այս անցյալի կողքին, որը մեր խորքային էությունն է, ինտելեկտի ճշմարտությունները թվում են խիստ անիրական։ Հատկապես այն պահից, երբ մեր ուժերը նվազում են, մենք ավելի շատ ենք ձգտում դեպի այն ամենը, որը կարող է օգնել մեզ վերագտնել այդ անցյալը, թեկուզև դա մեզ քիչ հասկացված դարձնի այն խելացի մարդկանց կողմից, որոնք չեն գիտակցում, որ արվեստագետը միայնակ է ապրում, որ նրա համար կարևոր չէ իր տեսածի բացարձակ արժեքը, որ արժեքների սանդղակը միայն իր ներսում կարող է գտնվել։ Հնարավոր է, որ մի անտանելի երաժշտական ներկայացում գավառական մի թատրոնում կամ մի պարահանդես, որը ճաշակով մարդիկ ծիծաղելի կհամարեն, նրա մեջ հիշողություններ արթնացնեն կամ առնչվեն նրա երևակայությունների ու մտահոգությունների շղթային՝ շատ ավելի, քան Օպերայի հիասքանչ մի կատարումը կամ Ֆոբուր Սեն-Ժերմենի[10] վայելչապանծ երեկոները։
Երկաթուղային երթացուցակում նշված կայարանների անունները, որոնցում նա կցանկանար պատկերացնել, թե աշնանային մի երեկո իջնում է վագոնից, երբ ծառերն արդեն մերկացել և խիստ բույր են արձակում սաստիկ օդում, մի գիրք, որ ճաշակավոր մարդկանց համար ձանձրալի է, սակայն լի մանկությունից ի վեր չլսած անուններով, նրա համար կարող են բոլորովին այլ արժեք ունենալ, քան փիլիսոփայական գեղեցիկ գրքերը, և այս ամենն էլ ստիպում է ճաշակավոր մարդկանց ասել, որ այս տաղանդավոր մարդն ունի բավականին տխմար նախասիրություններ։
Թերևս զարմանալի կարող է լինել, որ քիչ կարևորություն տալով ինտելեկտին, ես նախընտրել եմ այս էջերի թեմա դարձնել հենց այն նկատառումները, որոնք մեր ինտելեկտն է մեզ հուշում՝ հակասելով այն հասարակական կարծրատիպերին, որոնք սովոր ենք լսել կամ կարդալ։ Այնժամ, երբ հնարավոր է, որ իմ ժամերը հաշված են (այլապես բոլոր մարդիկ նույն վիճակում չե՞ն), երևի թե անտեղի է զբաղվել մտային աշխատանքով։ Բայց, մյուս կողմից, ինտելեկտի ճշմարտությունները, որքան էլ որ պակաս արժեքավոր լինեն այն զգացմունքային գաղտնիքներից, որոնց մասին ես քիչ առաջ խոսում էի, նույնպես իրենց հետաքրքրությունն ունեն։ Գրողը միայն բանաստեղծ չէ։ Նույնիսկ մեր դարի մեծագույնները՝ այս անկատար աշխարհում, որտեղ արվեստի գլուխգործոցներն ընդամենը վիթխարի ինտելեկտի խորտակյալ նավաբեկորներն են, ինտելեկտի թելերով են ցանցել այն զգացական գոհարները, որոնք երբեմնակի ի հայտ են գալիս նրանց ստեղծագործություններում։
Եվ երբ կարծում ես, որ այս կարևոր հարցում քո ժամանակի լավագույնները սխալվում են, գալիս է մի պահ, երբ հաղթահարում ես ծուլությունդ ու զգում՝ հարկ է այդ մասին խոսել։ Սենտ-Բյովի մեթոդը, գուցե սկզբում, այնքան էլ կարևոր չի թվում։ Բայց հնարավոր է, որ այս էջերում պարզվի, որ այն առնչվում է շատ կարևոր ինտելեկտի խնդիրների, գուցե ամենակարևորին՝ արվեստագետի համար՝ այն ինտելեկտի ստորադասությանը, որի մասին ես խոսում էի սկզբում։
Իսկ այդ ինտելեկտի ստորադասությունը հաստատելու համար, այնուամենայնիվ, հենց ինտելեկտն է, որին պետք է դիմել։ Քանզի, եթե ինտելեկն արժանի չէ բարձրագույն պսակին, այն միակն է, որը կարող է այդ պսակը շնորհել։ Եվ եթե այն առաքինությանց աստիճանակարգում երկրորդ տեղն ունի, ապա միայն ինտելեկտն է, որ կարող է հռչակել, որ բնազդը պետք է զբաղեցնի առաջինը։
Թեև[11] ամեն օր ավելի քիչ եմ կարևորում քննադատությունը և, պիտի խոստովանեմ, նույնիսկ ինտելեկտը, քանի որ ավելի ու ավելի եմ հակվում այն մտքին, որ այն չունի իրականությունը վերաստեղծելու կարողություն, այն իրականությունը, ուրկից մակաբերվում է բովանդակ արվեստը, այնուամենայնիվ, հենց ինտելեկտին եմ ես այժմ ապավինում՝ ձեռնարկելով այս քննադատական էսսեն[12]։
Սենտ-Բյով[13]
Ամեն օր ավելի քիչ եմ կարևորում ինտելեկտը…[14] Ամեն օր ավելի ու ավելի հստակ եմ զգում, որ ոլորտը, որ գրողին օգնում է հարուցանել վաղեմի տպավորությունները, որոնք էլ հենց կազմում են արվեստի առարկան, գտնվում է նրա հասանելիության սահմաններից անդին: Ինտելեկտն ի զորու չէ դրան: Բանն այն է, որ մեր գոյության յուրաքանչյուր անցավոր ժամ, անտիկ առասպելների ննջեցյալների հոգիների նմանողությամբ, տեղնուտեղը մարմնավորվում է ինչ-որ առարկայի, նյութի ինչ-որ մասնիկի մեջ և մնում է նրանց գերի մինչև այն պահը, երբ մենք դեմ ենք առնում նրանց: Այդժամ նա ազատվում է…
… Մայրս[15] հեռացավ, բայց միտքս նորից վերադարձավ իմ հոդվածին, և հանկարծ ներսումս մի միտք վերահաս «Ըննդեմ Սենտ-Բյով»-ի (Contre Sainte-Beuve) համար։ Վերջերս վերընթերցեցի նրան, անսովոր կերպով մի շարք կարճ նշումներ էի արել, որոնք գզրոցներում էին, և ես նրա վերաբերությամբ կարևոր բաներ ունեի ասելու։ Սկսեցի մտքումս կառուցել հոդվածը։ Անընդհատ նոր գաղափարներ-մտքեր էին։ Կես ժամ էլ չէր անցել, և ամբողջ հոդվածն արդեն ձևավորված էր գլխումս։ Ես շատ էի ցանկանում հարցնել մայրիկին, թե ինչ է մտածում այդ մասին։ Կանչեցի, բայց պատասխան չեղավ։ Նորից կանչեցի՝ լսեցի գողունի քայլեր, մի վարանում դռան մոտ, որը ճռռում է։
— Մայրի՞կ:
— Դու կանչո՞ւմ էիր ինձ, սիրելի՛ս:
— Այո:
— Պետք է ասեմ, որ վախենում էի, թե սխալվել եմ, և իմ տղան ասում է ինձ.
«Այդ դո՞ւ ես, Էսթեր[16], անսպասելի[17]»։
կամ մինչև անգամ.
«Առանց իմ թույլտվության նրանք ոտք են դնո՞ւմ աստ։
Ի՞նչ հանդուգն է եկել իր վախճանին ընդառաջ[18]»։
— Ո՜չ, ո՜չ, մայրի՛կ:
«Էսթեր, ինչի՞ց ես վախենում, չէ՞ որ ես քո եղբայրն եմ։
Մի՞թե հենց քեզ համար է խիստ հրամանն այդ արձակվել[19]»։
— Այդու, չեմ դադարում մտածել, եթե տղայիս արթնացնեի, արդյո՞ք նա այդքան սիրահոժար ոսկյա գավազանը կմեկներ ինձ։
— Լսի՛ր, ուզում էի խորհրդակցել քեզ հետ։ Նստի՛ր։
— Սպասիր, մինչև աթոռ գտնեմ։ Պետք է ասեմ, որ քո սենյակում լույսը լավը չէ։ Կարո՞ղ եմ Ֆելիսիային ասել, որ լուսամփոփ բերի։
— Ո՛չ, ո՛չ, նորից չեմ կարողանա քնել։
Մայրը ծիծաղելով.
— Դա դեռևս Մոլիերն է։
«Ասա՛ նրանց, սիրասուն Ալկմենա, որ ջահերն էլ չմոտեցնեն[20]»։
— Ճիշտ այդպես, հենց սա էի ուզում քեզ ասել։ Ուզում եմ քեզ հոդվածի գաղափար առաջարկել։
— Բայց դու գիտես, որ մայրդ քեզ նմանօրինակ հարցերում խորհուրդ տալ չի կարող։ Ի տարբերություն քեզ՝ ես չեմ սովորել «մեծ Կյուրոսում[21]»։
— Շատ լավ, [ուրեմն] լսի՛ր։ Նյութը կլինի՝ Սենտ-Բյովի մեթոդի դեմ։
— Ի՞նչ։ Ես կարծում էի, թե այն հրաշալի էր։ Տենի փորձագրության մեջ և Բուրժեի[22] հոդվածում, որոնք դու ինձ ստիպեցիր կարդալ, ասում են, թե այն այնքան հրաշալի մեթոդ է, որ 19-րդ դարում ոչ ոք չկար, որ կարողանար կիրառել այն։
— Այո, ավաղ, այդպես են ասում, բայց դա հիմարություն է։ Գիտե՞ս, թե ինչ է այդ մեթոդը։
— Համարի՛ր, թե չգիտեմ։
— Նրա գաղափարն այն էր, որ…
«Ես կցանկանայի հոդված գրել Սենտ-Բյովի մասին, ուզում եմ ցույց տալ, որ նրա քննադատական մեթոդը, որով այդքան հիանում ենք, անհեթեթ է, որ նա ինքը` հոռի գրող է, և գուցե, դա ինձ տանի առավել կարևոր ճշմարտությունների բացահայտման»:
— Ինչպե՞ս, իսկ ես կարծում էի, թե Սենտ-Բյովը չափազանց լավն է, (մայրիկը երբեք չէր ասում, որ ինչ-որ բան լավ է կամ վատ, իրեն անկարող էր համարում կարծիք ունենալու)։
— Ո՛չ, դու սխալվում ես…»
«Այդպիսի մեթոդն այնքան շատ ժամանակ է պահանջում և այլն, — ասում է Պոլ Բուրժեն, – որ դրանով է բացատրվում, թե ինչու ոչ ոք, բացի նրանից (հեղինակից) չէր կարող կիրառել այն»։ Ինքը` Սենտ-Բյովը [նույնպես] անհանգստանում էր, որ իր մեթոդը ոչ միշտ է կիրառելի: «Հին դասականների [ուսումնասիրման] համար», – ասում էր նա: Եվ նույնիսկ մեր ժամանակակիցների դեպքում՝ նա ինչպես էր վախենում… Նա նաև հանդիմանում էր նրանց, ովքեր կարող էին մեզ թողնել վկայություններ, սակայն չէին թողել … Վալենկուրին[23]… բոլոր նրանց, ովքեր լավ իմացել են այս կամ այն գրողին … :
«Սակավ էին այն աշակերտները, որոնց այս վարպետը պետք է թողներ շատ վկայություններ, քանզի նրա մեթոդը գերազանց էր։ «Երկուշաբթիներ»-ի հեղինակը քննադատությունը սահմանում էր իբրև բարոյական բուսաբանություն։ Նա ցանկանում էր, որ որևէ ստեղծագործության շուրջ դատողություն անելուց առաջ գրականության վերլուծաբանը փորձեր հասկանալ այն…»։
Թարգմանությունը ֆրանսերենից՝ Սահակ Գալոյանի
[1] Ֆրանսիացի խմբագիրները Ընդդեմ Սենտ-Բյովի (Contre Sainte-Beuve) էսսեների ժովովածուի համար տարբեր «նախատեսված նախաբաններ» են հրապարակել գրված հենց Պրուստի ձեռքով։ Այս թարգմանությունն արված է՝ հիմք ընդունելով Գալիմար հրատարակչության (Bibliothèque de la Pléiade մատենաշարով) 1971 թ․ հրատարակությունը (Marcel Proust, Contre Sainte-Beuve précédé de Pastiches et mélanges suivi de Essais et articles, édition de Pierre Clarac avec la collaboration d’Yves Sandre, Bibliothèque de la Pléiade, 1971, 1040 pages):
[2] Ես խուսափել եմ intelligence բառը թարգմանել հայերենում առաջարկվող «բանականություն» (ամենաշատ առաջարկվող տարբերակը․ շատ է առաջարկվում նաև «խելք»-ը) բառով, քանզի «բանականություն» բառի համարժեքը ֆրանսերենում raison-ն է (երկու հասկացությունների տարբերությունը որոշակիորեն հասկանալու համար, հարկ է նկատել, որ բանականությունն իր մեջ է ներառում ինտելեկտի գործածումը․ վերջինս մարդու մտավոր կարողությունն է՝ հասկանալու, վերլուծելու, ընդհանրացումներ կատարելու և իմաստային կապեր հաստատելու ունակությունը։ Պրուստի մոտ, «ինտելեկտը» որակվում է որպես սահմանափակ գործիք, որը հաճախ խոչընդոտում է անմիջական զգացողությամբ և ակամա հիշողությամբ հասանելի ներքին ճշմարտությունների ընթացքին), իսկ «ինտելեկտ»-ի համար առաջադրված մի քանի երերուն եզրաբառերից հրաժարվելով՝ պարզապես ընտրել եմ ուղիղ փոխառությունը։ «Ինտելեկտի» մասին խոսակցությունները մտառելը հնարավորություն է տալիս Պրուստյան ստեղծագործականության համար առանցքային մի շարք հարցեր դիտարկել սրված անկյունից՝ ի հայտ բերելով ըմբռնումներ, որոնք տարբերվում են նրանից, ինչը, ըստ էության, կառուցվում է պատմողի խորհրդածություններում «Վերագտյալ ժամանակ»-ում (Le temps retrouvé, 1927)։ Հետաքրքրական է նախասացյալի առիթով Թ․ Ադոռնոյի միտքը․ «Պրուստի քաղաքավարությունն է խնայել ընթերցողին ծանր կացությունից, այն է՝ համարել ինքնզինքն առավել մտացի, քան հեղինակը (Theodor W. Adorno, Minima Moralia: Reflections from Damaged Life, (London: Verso, 1974), 49.)։ Այս և մյուս բոլոր ծանոթագրություններն ու մեկնությունները թարգմանչինն են:
[3] հմմտ․ «Ինձ խելամիտ է թվում կելտերի հավատալիքը, թե մեզնից հեռացած ննջեցյալների հոգիները գերության են անցնում ավելի ստորին արարածների մեջ՝ կենդանու, բույսի, անշունչ առարկայի, և հոգիներն այս մեզ համար կորուսյալ են մինչև այն օրը (որը շատերի համար այդպես էլ չի գալիս), երբ մոտենում ենք ծառին կամ տիրում առարկային, որը նրանց զնդանն է։ Այդժամ նրանք սարսռում են կանչում են մեզ, և հենց որ ճանաչում ենք նրանց՝ կախարդանքը փշրվում է։ Մեր ձեռամբ ազատագրվելով՝ նրան հաղթահարում են մահը և վերադառնում՝ մեզ հետ միասին ապրելու» (Դեպի Սվանը։ Վեպ / Մարսել Պրուստ, թրգմ․ Սերգեյ Մկրտչյան․– Եր․։ Անտարես, 2024․– 416 էջ)։
[4] Պրուստն առաջարկում է մի մոտեցում, որի համաձայն վերահիշումը վերակառուցում է, որ զգայաշարժ ազդակները կարող են առաջացնել հիշողության վերադարձ, և որ պետք է տարբերել կամավոր և ակամա հիշողությունը։ «Ակամա հիշողության» բազմաթիվ դրվագների միջոցով, որոնք ցրված են նրա ողջ ստեղծագործության երկայնքով, Պրուստը պատկերում է «ինքնակենսագրական հիշողության» ինքնատիպ մի ձև՝ հիշողություն, որն, ասես, անցնում է գիտակցության կողքով և որի մեկնարկային կետը որոշակի ազդակով առաջացած հույզն է։
[5] Այս փորձառությունը, երբ բովվահացը թեյի մեջ թաթախելուց վերակենդանանում են կորսված կամ թաքչած հիշողությունները, կարևոր դեր ունի Պրուստի «Դեպի սվանը» վեպում, որտեղ չորահացը փոխարկվել է փոքրիկ թխվածքի՝ «մադլեն» (madeleine) անվամբ։ Դրա համտեսումն այն մի քանի մտաբերական պահերից է, այդ թվում՝ այս «Նախաբան»-ում հիշատակվողները, որոնք պատմողին հաղորդկացում են «անգիտակցական հիշողության» երևույթին, որը վրա էլ հիմնված է «Կորուսյալ ժամանակը որոնելիս» վիպաշարի ողջ կառուցվածքը։
[6] Մարսել Պրուստն առաջին անգամ այցելել է Վենետիկ 1900 թվականին՝ մոր ուղեկցությամբ։ Այս ուղևորությունն առանձնակի նշանակություն ուներ Մարսելի համար, քանի որ նա մանրամասնորեն ուսումնասիրել էր Ջոն Ռասկինի գրքերը Վենետիկի մասին և նույնիսկ թարգմանել էր «La Bible d’Amiens» (Ամիենի Աստվածաշունչը) և «Sésame et les lys» (Քնջութ և շուշաններ) երկերը ֆրանսերեն։ Նրա տպավորություններն այդ քաղաքից հետագայում արտացոլվեցին Կորուսյալ ժամակը որոնելիս շարքի «Անհետացած Ալբերտինը» (լույս է տեսել «Albertine disparue» վերնագրով, որպեսզի շփոթ չառաջացնի Ռաբինդրանաթ Թագորի «La Fugitive» (Փախստականը) բանաստեղծությունների ժողովածուի ֆրանսերեն թարգմանության հետ, որը Ֆրանսիայում հրապարակվել էր 1922 թվականին) հետմահու հրատարակված վեպում, որտեղ Վենետիկը հանդես է գալիս անձնական ու գեղագիտական խորհրդածություններով առլեցուն միջավայր։ Թեև Մարսելը պլանավորել էր վերադառնալ Վենետիկ, սակայն առողջական վիճակը թույլ չտվեց։
[7] ․․․գոնդոլ․․․ – երկար ու տափակ վենետիկյան մակույկ, որն օգտագործվում է երթևեկության համար։
[8] ․․․Շուշանը հովտում ․․․ – ֆրանսիացի վիպասան և դրամատուրգ Օնորե դը Բալզակի նովելը։ Ի միջի այլոց, ֆրանսերեն բնագրային «Le Lys dans la Vallée» վերնագիրն այստեղ «հովտաշուշան»-ի նշանակությունը չունի, որի համար ֆրանսերենում արդեն իսկ կա «muguet» բառը։
[9] ․․․որոնց Էնեասը հանդիպում է Տարտարոսում ․․․ – Այստեղ Պրուստը հիշատակում է Էնեականի «Երգ վեցերորդը», երբ Էնեասն իջնում է ստորերկրայքի ամենախոր հատված՝ Տարտարոս (ավելի մանրամասն տե՛ս Պուբլիուս Վերգիլիուս Մարո, Էնեական։ Լատ․ թարգմ․, առաջաբ․ և ծանոթագր․՝ Գ․ Մուրադյանի և Ա․ Թոփչյանի․- Եր․ «Զանգակ», 2018․-568 էջ+48 էջ ներդիր):
[10] ․․․Ֆոբուր Սեն-Ժերմեն ․․․ – պատմական թաղամաս Փարիզում (այժմ Փարիզի 7-րդ շրջանի կազմում է)։ Պրուստի կենդանության օրոք հայտնի էր իր արիստոկրատական առանձնատներով և բարձր նորաձևությամբ։
[11] ձեռագրակապոց, f °s 9-11. ( սրանք Մ․Պրուստի կապված ձեռագիր թղթերն են, որոնք այսօր պահվում է Ֆրանսիայի ազգային գրադարանի (BnF) թիվ 45 ձեռագրակապ հատորի մեջ). Որոշ հրատարակությունների Առաջաբանում այս և սրան հաջորդող հատվածները բացակայում են։
[12] Պրուստը գրել էր և ապա ջնջել «փոքր» բառը «էսսե» բառի[ց] առաջ։
[13] Պրուստը նկարազարդել էր այս անունը մեծ զարդատառերով։
[14] Բնագրում այս նախադասությանը հետևում են չորս ջնջված տողեր և վեց տող, որոնք խաչաձև գծված (հատված) են։
[15] Այս զարգացումը ներկայացնում է մի դրվագի ուրվագիծ, որը տեղ կգտնի «Կորուսյալ ժամանակի որոնելիս» վիպաշարի երրորդ հատորում («Գերմանտի կողմը»)․ Այստեղ պատմողը, որի անունը Մարսել է, նկարագրում է այն ապրված հույզը, երբ իր հոդվածը հրապարակվել էր Le Figaro-ում, ապա սուզվում ճամփորդական երազների մեջ, և, ի վերջո, մոր հետ զրույցի ընթացքում, հայտնում նրան իր մտադրությունը՝ մի «հոդված» (բնագր․՝ «un article») գրել ընդդեմ Սենտ-Բյովի մեթոդի։
[16] Մեջբերումները ֆրանսիացի դրամատուրգ Ժան Ռասինի «Էսթեր» (Esther, 1689) ողբերգությունից են․ այս և սրան հաջորդող մեջբերումների մե՛րթ տողատակյա, մե՛րթ տողացի թարգմանություններն իմն են։ «Էսթեր» ողբերգության հայերեն ամբողջական թարգմանություն լույս է տեսել Պոլսում 1914 թ․ Խաչիկ Վարդապետ Աթանեսյանի թարգմանությամբ (տե՛ս Եսթեր: Ողբերգութիւն Ռասինի. թարգմ.՝ Խ.Վ. Աթանասեան. Կ. Պոլիս: տպ. Կ. Արձագանգի, 1914. 62 էջ):
[17] տող․՝ «․․․ով՝ առանց սպասված լինելու․․․»։
[18] Ժան Ռասին, «Էսթեր», տող 631։
[19] նույն տեղում, տող 631:
[20] Մեջբերումները ֆրանսիացի դրամատուրգ Մոլիերի «Ամֆիթրիոն» (Amphitryon, 1668) կատակերգությունից (Մոլիեր, Ամֆիտրիոն, տող 530)։
[21] Մեկ այլ ակնարկ, այս անգամ Մոլիերի «Les précieuses ridicules»-ին (թերևս պիտի թարգմանել «Ծիծաղելի մաքրամոլները»), որում այս խոսքերն արտաբերվում են ծառա Մարոտի կողմից («Ես չեմ սովորել փիլիսոփայություն Մեծ Կյուրոսում, ինչպես դուք»)։ «Մեծ Կյուրոս»-ը ծաղրական անդրադարձ է Մադլեն դը Սկյուդերիի տասնահատորանոց արկածային և ասպետական վիպաշարին՝ «Artamène ou le Grand Cyrus», որը մեծապես արժևորվում էր այն մաքրամոլ՝ պուրիստ կանանց (précieuses) կողմից, որոնց Մոլիերը ծաղրում է այդ պիեսում։
[22] ․․․Պոլ Բուրժե ․․․ – (Paul Bourget, 1852–1935) ֆրանսիացի գրող, գրաքննադատ, ով հատկապես հայտնի է իր հոգեբանական վեպերով՝ «Տանջալի առեղծված» (Cruelle Enigme, 1885), «Աշակերտը», (Le Disciple, 1889), «Կեսօրվա դևը» (Le Démon de midi, 1914թ) և գրաքննադատությամբ։ Սկզբնական շրջանում ազդեցություն էր կրում էմպիրիստական և գիտական մտածողությունից, ի մասնավորի՝ Իպոլիտ Տենից (Hippolyte Taine) և Սենտ-Բյովից (Sainte-Beuve), սակայն ավելի ուշ դարձավ կաթոլիկ ավանդապաշտության և ազգային պահպանողականության մոլեռանդ ջատագով։ 1894 թվականին ընտրվել է Ֆրանսիական ակադեմիայի անդամ։
[23] Իր «Ժամանակակից դիմանկարներ» (Portraits contemporains, 1870) աշխատության մեջ (Ա հատորում) Սենտ-Բյովը գրում է․ «Միշտ նույն վրդովմունքն եմ զգացել Վալենկուրի հանդեպ, ինչն արտահայտել է ազնիվ Լուի Ռասինը, որ նա չի թողել մի քանի կենսագրական և գրական տեղեկություններ իր նշանավոր ընկերների՝ բանաստեղծների մասին»։
