Հեռանալիս կանջատես լույսերը, կծածկես դռները բոլոր, կջրես ծաղիկներդ, թե ունեիր, ու երբ դռնից դուրս եկար՝ չմոռանաս այրել հարազատ տունը քո։
Մեքենաների ծանր հերթը, ամենաշտապ իրերով բեռնված, դեպի օտարություն է ձգվում: Պատերազմը բաժանում է միշտ: Թե կյանքդ չես կորցնում, մեկ է, նորից պիտի այն սկսես: Ասել էին` կմնաք, կավարտվի ամենինչ. մնացին տներդ վառվող տանիքների տակ: Մի անգամ էլ վերջում հայացք գցեցիր տանդ, կյանքիդ, նրան` ինչ թողնում ես, ինչ առաջդ այրվում է հիմա։
Շնչելու տեղ չկա, կհասնեք շուտով` ասում են: Ամեն մեքենայում երկու ու ավել ընտանիք: Սատկելու մենակ թողած ձեր շները տներից վազում, կանչում են մեքենաների ձգվող փոշու հետևից: Արցունք չկա` ամոթից։ Տեղավորվում եք քնելու երկհարկ տեղերով շինությունում, որտեղ ժամանակին զինվորներ են ապրել։ Հետո կպատմեք բոլորին՝ ինչ աննման հողեր եք թողել հետևում:
Տունը հայրդ, թե պապդ էր կառուցել` կարևոր էլ չի, բայց դու եղար հենց, որ այրեցիր տունը ձեր: Ասել էիր` արեցիր, որ թշնամուն անցածդ չգնա, սենյակներդ չտրորեն զինվորական գարշ սապոգները դրանց: Ինչի՞ չմնացիր՝ հարցրել էին քեզ, բայց ո՞վ մնաց, զարմացել էիր նրանց:
Պատուհանի մոտ նստած երեխեքը, որ չունեին էլ ծնողներ, անշշուկ նայում էին անծանոթ աշխարհին, ուր էլ չկար մանկություն: Մութ էր. անվերջ ճանապարհից հոգնած՝ ոչ ոք չէր կարողանում քնել։ Գալիս էին առաջդ հարևան տղեքի երեսները, որ չեկան վերջը հետ: Մի քանի օրով է իր տուն եկել, լիքը տանդ մեջ նստել էիր դատարկ, ու չէր ստացվում աչք փակել: Հաղթում ենք` ասել էին՝ քիչ մնաց։ Էլ ու՞ր ցրես գլուխդ հիմա։ Ոչ ոք չմնաց՝ փախչում էիր հետո վրադ թափվող հարցերից: Ծանր բանա ապրելը` ասում էիր` երբ մենակ ես մնում՝ էլ ուր, որ ասեն՝ թե չես էլ եղել: Բայց հիմա կաս, շնչում ես, արթնանում սենյակներում օտար, հացդ, որ ինքդ չես գնել, լեզուդ էլ` պիտի մաքրես միշտ հողից, որ քեզ մի քիչ հասկանան։ Տունդ մրգերից ծռված ծառերի մոտ էր, փոքր դեռ` ծառերից մրգերը պոկում տանում էիր ձերոնց: Հիմա հասցեդ ինչ որ մեկի տունն է, որ քեզ տեղ է տվել ապրելու, ու երեկոներն էլ ինքդ քո հետ փողոցները չափչելով` հետ կդառնաս նույն դռանը, որ էդպես էլ չի ճանաչելու քեզ:
Առաջին տանկերը, որ անցել էին ձեր փողոցով, շքերթի պես սիրուն, լիքը ծուխ թողել հետևներից, հիշել էիր տոնի պես՝ հետո տարիներ դեռ: Խաղում էիք դրսում թրթուռների ավիրած նախշերին, ու մեծերից մարդ չկար փողոցում։ Առաջին թնդյունները, որ սուս չեն մնա էլ երբեք, իջեցրել, թաքցրել էին ձեզ նկուղներում ծպտուն չեիք հանում, որ պայթյուններն հանկարծ չլսեն ձեզ:
Առավոտյան միջազգային խաղաղապահների դրոշը բերել տնկել էին տանդ առաջ: Ասում էին` էլ ծուխ ու կրակ չի լինի: Ինչ-որ մարդիկ հեռվից եկել, հասել էին պաշտպանելու ձեր տները` չիմանալով՝ ինչ կրակներ եք տեսել: Մարդիկ հաց ու ծխածոտ էին տանում ծանր մեքենաներում շոգից թմրած հյուրերին: Ի՞նչքան կմնան դեռ՝ հարցնում էին քչախոս հյուրերին, ինչքան ասեն՝ պատասխանել էին թնդյուններից հազիվ փրկված հարցերին:
Վերջապես նորից վառել էիք երեկոներին լույսերը տան։ Ինքնաթիռներ չկային` թռչող գլխներիդ: Ու մինչև լույս խմում էիք, որ չլսվեն երբեք պայթյուններն էլ կողմերում ձեր: Վեր էիր թռնում ամեն գիշեր անկողնուց. ավերված տունդ կարմիր նորից։
Հիմա, որտեղ ապրում էիր, մարդիկ գոնե չեն արթնանում պայթյուններից, ու կանայք քայլում են իրենց տղամարդկանց հետ երեկոներին թևանցուկ: Անձնագիր չեն տվել դեռ: Ասեցին՝ շուտով կլինի: Ծերանում եք հերթերում։ Ոչինչ, հիմա գոնե դրսում չեք: Դու էստեղ, մտքերդ` հեռու քո տանն ես թողել։ Կռիվ չկար, միայն տագնապը չէր գնում։ Իսկ խաղաղապահները թողնում, գնում են մի օր: Ամենինչն էլ ավարտվում է մի օր: Ու մնում եք նորից ձեր ծուռ տանիքների տակ:
Փոքր խումբ եք մնացել` ձեր տները պահելու: Ասել էիք՝ երբեք ձեր տները չեք թողնի, ասել էին՝ դե կվառվեք տներում ձեր: Գործերը լավ չեն` ասում էին առջևում։ Կռվող էիք՝ կռվեիք մինչև վերջ` հետո աննդհատ հիշեցնում էին քեզ: Բայց ի՞նչ պատմեիր, ոչինչ ասել չէր լինի: Տեսել էիր՝ ինչպես են ավիրում թողնված գյուղերը ձեր: Անջատում եք մթի հետ տան լույսերը նորից, որ ռումբերը չճանաչեն տները ձեր: Հող կա՝ արյուն արժի, ու տուն կա, որ երբեք ուրիշ տեղ չես գտնի` ինչքան էլ հող ու տներ ունեցար:
Փողոցները լցվում են մարդկանցով: Ով ինչ հասցրել` բերում է տնից: Մեքենաների գլխին փաթաթված իրերը դեռ թարմ հոտն ունեն իրենց տան: Շտապում եք թողնել գնալ` ինչ պահել էիք արյունով: Ո՞վ կգա ու կմտնի մանկության բակն ու տունը քո։ Հեռանում եք գիշերով: Ծուռ ծառերի չափ էլ չեղաք ձեր բակի:
Բարձրանում ես հիմա նոր սենյակը, որ ժամանակավոր տուն ես անվանել։ Անձնագիրդ հենց լինի` գործ էլ հետո կգտնես: Որտեղի՞ց ես՝ հարցնում են քեզ թղթերդ լրացնելիս, չգիտես՝ ասես հպա՞րտ, թե ամոթով: Ասել էին` նոր կյանք կունենաք, նոր աշխատանք, բայց թղթերում ես, եթե կաս միայն: Հիմա չունես վաղը էլ, անցածդ էլ` մոխիրի մեջ՝ չունի էլ անուն:
Ասել էին՝ գործ կա՝ թե ուզես: Ավազի պարկերը վերև ես հանում, իջնում նորից հաջորդին: Գործից հետո ոչինչ չես կարող էլ: Անձնագիրդ եղավ՝ ավելի լավ բան կգտնես: Հիմա Ժամանակդ հարկերով են հաշվում: Պատերը հարթացնում եք հայելու պես` ասես ներսդ ծածկեիր աղյուսով: Բարձրանում եք մյուս հարկ: Հարցնում են՝ առաջ ի՞նչ ես արել, ասում ես՝ այգի ես ունեցել, լիքը ծառեր մրգերով։ Հիմա չունես էլ իրեր, որ կապվում են ապրելիս ու տեղ չունես, որ ինչ-որ տեղ տուն են կոչում:
Էստեղից էնտեղ են ուղարկում անձնագրի համար։ Գոյությունդ դեռ ձգձգվում է հաստատվել։ Գործից հետո ներքևից միրգ ես մտնում առնելու։ Հիշում ես՝ ինչ ուրիշ էին մրգերի գույները ձեր: Դե՛ բոլա էլի` էլ չի դիմանում խանութի կինը ձեզ: Տունդ թողել` էկելե՛ս, գոհ չես՝ գնա տունդ հետ: Բայց տունդ չես թողել` վառելես դու, որ ոչ ոքի չմնա՝ արդարանում ես ինքդ քեզ:
Ասել էին` շուտ պիտի լքեք տները, թե չէ կմեռնեք հենց տներում ձեր: Մտել էիր քո սենյակը: Հատակը կամաց ճռճռում էր ոտքերիդ տակ: Լուռ էր սենյակն, ինչպես քնած երեխան, որ չես ուզում արթնացնել: Մանկությունդ փռվել էր հատակին: Հայելու մեջ նայել էիր կռվից մաշված զինվորին. ավել նայել չէիր կարող, ու ջարդվել, թափվել էր կանգնած զինվորը փշրվող հայելում:
Բենզինը լցրել էիր անկողնուդ վրա, թափանցիկ վարագույրներին, սեղանին, հարազատ իրերին, ծաղիկներին քո տան: Մի լուցկին վառել էր ապրածդ ամբողջ։ Ծուխը պատուհաններից տանիք էր բարձրացել: Կարմիր այրվում էր տանիքը քո տան։ Մտել էր մեջդ ծուխը։ Խեղդում էր քեզ: Նայում էիր վերջին անգամ այրվող տանդ, որ ջնջում էր տարիների եղածդ ու հետոն բոլոր: Ապրում էիք անանցյալ, անուններդ տեղահանվածների ցուցակներում միայն։ «Փախստական»` ուղղում է` անձնագրի աշխատակիցը քեզ նորից։ Շուտով լեզուդ կմնա հիշողություն ու երկիրդ աննկատ կջնջվի գրքերից: Ոչ ոք չի լսի էլ պատմությունը ձեր` էլ ուր` թե խոսքիդ հավատան:
Մի հարկ է մնացել, որ հասնեք տանիքին՝ ասել էին ձեզ: Տունդ թողած օտար երկրում ուրիշի պատերն ես շարում հիմա ու ուրիշների մեջ անցնում ես թափանցիկ՝ ասես երբեք էլ չես եղել: Էլի նոր հարկ են ավելացրել, ու նորից չեք հասնում տանիքին։ Ձեր անվան տակ կստորագրեք` ասում է աշխատակիցը որերորդ ցուցակը դեմ տալով: Անձնագրիդ մեջ կգրեն «փախստական» երևի, ու ծննդավայրդ տունդ կնշեն, ուր հիմա ուրիշ շենքեր են կանգնած ու ապրում են մարդիկ, որ երբեք այնտեղ չեն եղել:
Ու նորից կանցնես սահմանը, կգնաս երկրներ ուրիշ` չհիշելու, փորձելու լինել էլի։ Քանի կաս, ապրում ես` ինչ-որ բան ունես դեռ՝ կասեն էլի քեզ: Ճանապարհդ կձգվի այդպես միշտ, տուն դառնալիս օտար շները նորից կհաչան քեզ վրա, իսկ նոր սենյակդ կրկին կթվա անծանոթ: Ոչինչ չի լինի էլ հին ու նոր, ու կյանքդ կկորցնի քեզ տարիների մեջ: Բայց այրվող տանիքների ծուխը միշտ խեղդելու է քեզ,
ուր էլ գնաս,
ինչ էլ ապրես,
ու երբ էլ որ քնես:
