Մանկությունս հիշելիս սիրտս դառնում է գինով… Եղ. Չարենց
Ողջ գյուղն էր ասում. — Ջավին սուրուն ա, շա՜տ սուրուն:
Ես նրանից երկու տարով փոքր էի ու աղջկական սիրունությունից բան չէի հասկանում: Բայց նախանձի նման մի զգացում ինձ ստիպում էր անընդհատ տնտղել նրան: Դեռահասի ինքնասիրությամբ ցանկանում էի ինձ էլ սիրուն համարեն, բայց իմ մասին առանձնապես կարծիքներ չէի լսում: Իսկ նրա մասին թաղի մեծ ու փոքրից անընդհատ լսում էի. — Ջավին սուրուն ա, շա՜տ սուրուն:
Ես անընդհատ հետամուտ էի նրա արտաքին տեսքին: Կլոր, խնձորի օվալով երես, սև, ածուխի փայլով աչքեր, թեք թարթիչներ, հյութեղ, մորեգույն շուրթեր, փոքր, ծայրն աննշան վերև ցցած քիթ, փարթամ, սև ու կոշտ մազեր, որոնք գիսախռիվ բոլորում էին երեսը, ալիք-ալիք իջնում ուսերին, ծածանվում մեջքին: Մաշկն էլ մշտապես թուխ էր՝ թեթև արևայրուքով շաղափված: Գնչուհու, եգիպտուհու թուխ գեղեցկություն ուներ, բայց վայրի չէր, այլ փափուկ ու հեզ: Փափլիկ էր, մարմնի կանացի մասերը՝ կլոր: Կարծես թե գեղեցիկ լինելու բոլոր չափանիշներն ուներ: Բայց ես նրա բարեմասնություններին հակադրում էի իմը՝ ուրիշների ճաշակի հետ համոզվելու համար: Հակադիր բևեռներում էինք: Ես՝ սպիտակամաշկ, դալուկ, վտիտ, սադափե ճերմակությամբ, ինչպես գյուղացիներն էին ասում՝ ջերմոցում աճած ու պահված դեղնականաչավուն բույս, նա՝ արևի տակ շենշող, մուգ բացված ծաղիկ:
Այնուամենայնիվ, հակասական վերաբերմունքս նրա գեղեցկության վերաբերյալ փարատվեց մի ամառային օր, երբ արդեն մի քիչ հասունացել էինք, ու ես նրան կիսամերկ տեսա: Շապիկանց էր: Ճերմակ, ժանյակով շապիկը գրկել էր արդեն ձևավորված կանացի սիլուետը, պարարտ, նորելուկ թուխ կուրծքը դուրս էր սահել շապիկի ժանյակի տակից: Թուխ, գիրգ թևերն արդեն այնքան հոլանի էին, որ ես ակամայից նայեցի իմ ճերմակ, բարակ թևերին ու միանշանակ համոզվեցի. — Հա էլի՜, Ջավին սիրուն ա, շա՜տ սուրուն…
Եթե այս տարիքում լինեի, դեռ կավելացնեի. — Ի՜նչ նման է Լեոնարդո դա Վինչիի Մոնա Լիզային:
Իրոք, նման էր: Առեղծվածային մի փափկություն ու հանդարտություն կար դեմքին, կանացի խորհրդավոր, անմեկնելի չքմեղություն, ժպիտն էլ՝ միշտ կիսաժպիտ էր՝ անվերծանելի ու խորհրդավոր: Իմ մանկության ընկերուհիներից ամենախաղաղն ու ամենափափուկն էր՝ թե՛ մարմնով, թե՛ հոգով:
Նրա գեղեցկության վերաբերյալ հակադրվածությունս անցավ: Ես միանշանակ ընդունեցի, որ նա սիրուն է, սիրուն է ինձանից: Չնայած իմ ընդունած անբեկանելի որոշմանը՝ մենք երբեմն խռովում էինք իրարից: Խռովում էինք, որովհետև մանկության ընկերուհիներ էինք: Իսկ մեր մանկության ամենաընդունված խաղը «խռով-խռովն» էր: Այդ խաղով կարծես թե ինքնահաստատվում էինք, կարևորում մեր փոքրիկ անձը, մեզ մարդահաշիվ էինք համարում, ամրապնդում մեր փոքրիկ «ես»-ը: Ճիշտ է՝ ես ու Ջավին շատ չէինք լինում իրար հետ, որովհետև նրա մանկությունն ու ջահելությունն անցան թութունի դաշտերում ու խոնավ չորանոցներում, այնուամենայնիվ, հաճախակի միասին էլ էինք լինում: Երբ հետ եմ նայում, ինձ թվում է՝ Ջավին մանկություն չի էլ ունեցել:
Վերջին անգամվա մեր կռիվը չեմ հիշում, բայց բարիշելը լավ եմ հիշում: Մենք մանկության ընկերախմբով էինք գնում Հոտած աղբյուր: Միասին էինք ճաշակում մեր մանկության դրախտի երկրային հրաշք գեղեցկությունն ու մեր չնաշխարհիկ բնության պերճանքը: Միասին էինք ժողովում հազարագույն ծաղիկներն ու, միասին էլ նստելով Հոտած աղբյուրի փեշին, երփներանգ ծաղիկներով ծաղկեպսակ հյուսում, դնում մեր գլխներին ու դառնում բազմագույն թիթեռներ: Ես ու Ջավին դեղին ու կապույտ թիթեռներ էինք, բայց իրարից հեռու էինք թռչում, որովհետև իրարից խռով էինք: Իրոք, խռովելը մեր մանկական ամենահետաքրքիր խաղն էր: Հետաքրքիր, որովհետև դեռ պետք է հաշտվեինք, իսկ դա ինքնաբերաբար չէր ստացվում: Կոնկրետ ինձ համար մեծ ջանքեր էին պետք: Լավ էր՝ հաշտեցման գործին մասնակցում էր մեր ողջ ընկերախումբը:
Ես նստած էի կանաչների մեջ: Հանկարծ Ջավին ինձ է մոտենում ու կարմիր, գլուլ-գլուլ մանր հատապտուղներով ծանրաբեռ կծոխուրի մի կանաչ շիվ մեկնում: Կանաչ շիվը հաշտության նշան էր: Ես այն անձայն վերցնում եմ: Մինչև հիմա էլ իմ ապրած զգացումը, վեց տասնամյակի վաղեմությամբ, նույն թարմությամբ պահպանվում է ու դեռ նույնքան հուզիչ է: Մինչև հիմա էլ կանաչ շիվն իր կարմիր հատապտուղներով աչքիս առաջ է, ու սիրտս թրթռում է նույն սաստկությամբ: Միայն թե հիմա կարմիր հատապտուղները երբեմն աչքիս առաջ հուշերի ուլունքաշար արցունք են դառնում: Արցունք են դառնում ոչ թե հիշողությունների հույզերից, այլ այս խռովյալ, չարացած աշխարհում հաշտվել կարողանալու նրա մեծահոգությունից ու ընտրած ձևից՝ կանաչ շիվով հաշտություն կայացնելու շնորհալի ձևից: Հետո ընկերուհիներս կքչփչան, գլուխ կգովեն, որ իրենք մեզ հաշտեցրին, բայց ես իմ հոգու խորքում կսիրեմ Ջավին ոչ միայն նրա անհիշաչարության համար, այլև վերջնականապես կհամոզվեմ, որ Ջավին սուրո՜ւն ա, շա՜տ սուրուն… Ու այդ հաշտության համը՝ կծոխուրի կանաչ տերևների սիրտ հովացնող թթվաշությամբ, ալ կարմիր հատապտուղների քաղցրությամբ, շոյում է քիմքս ու վաղեմի օրերի համ ու հոտի հաճելի զգացողություն մատուցում:
— Ջավի՜, վազ տալով յե տո՜ւն, — կանչում էր աղմկոտ ու թաղում ամենաբարձր ճչացող Լուսիկ աքիրը՝ նրա ծանրաշարժ ու ծանրաքաշ մայրը:
Եթե Ջավին խաղով տարված չէր լսում կամ չլսելու էր տալիս, Լուսիկ աքոր ձայնը հասնում էր յոթերորդ երկինք, իսկ հիշոցներն ու լուտանքներն ականջի համար անտանելի էին դառնում. — Ջավի՜, ա՜ մազերդ աշ ընգնի…
Եվ ինչո՞ւ Ջավի և ոչ Ջավահիր: Գյուղում ժամանակ չկար երկարաբանելու. մայրը ժամանակ չուներ, ոչ ոք ժամանակ չուներ: Հետո էլ Ջավահիր անունը երևի անհոգ, կոկետուհի ու անգործ քաղաքացուհիների համար է, իսկ գյուղական դեռատի աղջիկը Ջավի էր. վերջին ծորուն «ի՜» ձայնավորն էլ արագ վազքից քամու բերանն ընկած սև ու կոշտ մազափնջի փռփռոցն էր:
— Ջավի՜, Ջավի՜, վազ տալով յե՜, վազ տալով յե տո՜ւն:
Անպայման՝ «վազ տալով»: Ջավին վազում էր՝ խաղը կիսատ թողած: Զարմանալի աղմկոտ ու անօրեն աշխարհ էր: Դաժան էլ էր: Որ հետ եմ թերթում մեր մանկության հուշերի ծաղկանկար գիրքը, երբեմն խղճում եմ իմ՝ խաղը կիսատ թողած, խաղից չկշտացած մանկության ընկերներին: Նրանք երեխաներ չէին, նրանք կյանքի բեռը քարշ տվող անմանկություն դեռահաս-ծերեր էին՝ ամեն մեկը մի կյանք ապրած: Գառնարած, ղազարած, հորթարած, խոզարած, այգեգործ, թութունի դաշտի, խաղողի այգու մշակ, մի խոսքով՝ դեռ մանուկ, սովետի պիոներ ու առաջամարտիկ: Ջավին էլ էր մեզ հետ քիչ խաղում, որովհետև անընդհատ լծված էր կոլխոզային աշխատանքին՝ թութուն, խաղողի այգի, խոտհարք, եգիպտացորենի դաշտեր… Անընդհատ ա՜րև, ա՜րև, ա՜րև, արևի տակ էր: Երևի դրանից էր, որ շոկոլադային սևություն ու նաև քաղցրություն էր ստանում: Մեզ մխիթարենք. մեզ մոտ արևը շատ բարկ է ու, երևի արևից է, որ գյուղի աղջիկները շուտ են հասունանում: Նա էլ շուտ հասունացավ, ավելի սիրունացավ ու բոլորին ավելի սիրելի դարձավ:
Գյուղի տղաները նրան ամենասիրունն ու ցանկալին էին համարում: Լավ էր՝ Ջավիի բախտը բերեց, շուտ ամուսնացրին, թե չէ բոլոր սիրունների նման ճակատագիրը կարող էր խեղվել: Ա՜խ, այդ ճակատագիրը, որ հետամուտ է բոլոր ընտրյալներին. նանս կասեր՝ «մաշուր-մալումներին»: Գյուղաշխարհում էլ, բնության միջնորդությունից էր, թե՞ արևի ջերմությունից, ամեն ինչ վաղ հասունացման, երբեմն էլ, ցավոք, հասունացումից ու շատ հյութեղությունից արագ փչացման էր գնում: Վաղ հասունացած աղջիկներն էլ թիրախ էին: Ինչպես առաջին հասուն մրգերն էին դառնում կտցարների կեր, նույնպես էլ նման աղջիկներն էին դաժանորեն ճաշակվում արկածախնդիր, անպատասխանատու, անհոգի ու անհագուրդ ջահելների կողմից: Դրա համար էլ մեր մեծերը, իրենց իմաստասիրությամբ, կարգախոս էին մշակել, որը հալում-լցնում էին դեռահասների ականջները. «Աղջիկն՝ աղջկուց, տղեն՝ տղուց»: Ու, չնայած Ջավին դեռ նոր էր աղջիկ դառնում, պատրաստ չէր վաղ ամուսնության, դժգոհում էր, երկմտում, ներքուստ նույնիսկ վախենում, բայց ստիպված ենք կուրորեն արձանագրել, որ այդ հակասական ապրումներով հանդերձ՝ ճակատագիրը նրա նկատմամբ բարեհաճ գտնվեց:
Օ՜, գյուղական բարքեր, օ՜, ժամանակներ… Տեսնես քանի՞ դար պետք է անցնի այս հեռավոր աշխարհում նորովի կյանք սկսելու համար: Իմ հիշողության մեջ անմոռաց կմնա այն երեկոն, երբ նշանվելուց հետո մենք՝ նրա մանկության ընկերուհիները, արդեն իբր հասունացած, շրջապատել էինք նրան, իսկ նա տվայտանքի, երկընտրանքի, վախի դժվարին պահեր էր ապրում: Մենք բոլորս կարծես նույն զգացողությունն ունեինք, որովհետև նա մեզնից առաջինն էր հարկադիր ամուսնությամբ ոտք դնում իրական կյանք: Մինչդեռ միջնորդ բարեկամուհին իբր փարատում էր նրա՝ դեռ արբունքի չհասած կանացի հեղհեղուկ ապրումները. — Լա՜վ դի ըլիլ, ա՜մեն ինչ լավ դի՜ ըլիլ…
Աստծո կամոք ամեն ինչ լավ եղավ: Ամուսինը գյուղի լավ տղաներից էր՝ մեխանիզատոր, աշխատող, ստեղծող: Երկհարկանի հսկա պալատ-տուն կառուցեց, երեխաներ ունեցան: Ընտանեկան երջանիկ կյանքով էին ապրում, հասարակ ու երանելի կյանքով:
Իսկ այդ նույն կյանք կոչվածը մեզ բոլորիս հմտորեն իրարից բաժանեց: Մեր մանկության խաղերն ու երանելի խռովությունները մնացին մանկության Հոտած աղբյուրի եզերքին՝ մեզ կարոտած, մեզնից խռովել սովորած ու մեր սակավ այցերից արդարացիորեն խռոված թավուտներում ու թփերում: Ջավին շատ հեռու էր իմ տեսադաշտից: Հաճախ էի մոռանում, բայց հենց հիշում էի, վաղեմի արձագանքներ էին հասնում ականջներիս. — Ջավին շա՜տ, շա՜տ սուրուն ա…
Նախկինում ապրած նախանձի ալիք չէր բարձրանում մեջս, այլ կծոխուրի մի կանաչ հաշտության շիվ՝ ծանրաբեռ կարմիր, գլուլ-գլուլ մանր հատապտուղներով, ճոճվում էր աչքիս առաջ ու մշուշի միջից արթնացնում մանկության հուշերիս կանաչ-կարմիր նարոտը: Ու այդ գունագեղության մեջ ուրվագծվում էր իմ մանկության ընկերուհիներից ամենասուրունը՝ նույն դալար շիվը փափուկ ձեռքերով ինձ մեկնած:
Ես նրան շատ տարիներ հետո պատահաբար տեսա: Նախ՝ լսեցի, որ Ջավին էլ է գաղթել: Սիրտս կուչ եկավ. պալատ-տունը ո՞ւմ է թողել, ո՞նց է թողել: Մեծ այգին, մեծ կարողությունը, տարիների ստեղծածը… Նա անասելի շփոթված էր, հալից ընկած: Տեղը չէր գտնում: Փոշման-փոշման խոսում էր: Առանց այն էլ փափուկ տեսակը խմորի էր վերածվել, ավելի փափկել, ողջ համակ էությունը կարծես փշուր-փշուր էր եղել: Գեղեցիկ դիմագծերը աղճատվել էին: Իր ապրումները քիչ էին, վաղ գաղթած հայերն էլ մի կողմից էին անխղճորեն հանդիմանում, ավելի խեղճացնում. — Էդ ինչի՞ եք եկել, ի՞նչ եք անելու, ափսոս չէր ձեր տուն ու տեղը:
Որպես կանոն՝ շուտ գաղթած հայերը նոր գնացածներին հոգեբանորեն և, ինչու ոչ, նաև տնտեսապես ճնշելու մեծ հմտություն ու դաժան սովորություն ունեն: Գաղթածի՝ իրենց աղճատված հոգեբանական վիճակը կարողանում են հմտորեն ու արհեստավարժ ձևով փաթաթել դեռ չկողմնորոշված, իրենց անելիքը չիմացող ու չպատկերացնող նորեկների վրա: Դաժան է: Ես հետամուտ եմ եղել այդ երևույթին և եկել այն համոզման, որ գաղթելու ամենահավոր պահն այն է, երբ հները թշնամանքով են ընդունում նորերին. կծում են, արհամարհում, ձեռ առնում, ստորացնում: Համագյուղացիները, որոնք իբր պիտի սատար լինեին նրանց, կշտամբում էին. — Էդ ինչի՞ եք եկել:
Ջավին հակադրվելու սովորություն չուներ, որ ասեր. — Բա դուք ինչի՞ եք եկել:
Բայց չէ՜, նրանք արդեն ինքնահաստատվել էին, մեծ տներ, մեքենաներ, բիզնեսներ ունեին ու խոսում էին իրենց ամուր դիրքերից, բայց հոգեպես չբավարարվելով՝ պանդխտության կրծող մուռը նորեկներից էին հանում:
Ես Ջավիին տեսա այս ճնշման տակ ու շատ խղճացի: Ակնառու էին նրա հոգեկան ծանր ապրումները: Նրանք փոքր, թրքաշեն խտի մեջ էին, առջևը՝ մի քանի հեկտար չայիրոտ հող: Վարդագույն տուֆից երկհարկանի տունը՝ խնամված այգով ու պարտեզով, երազ դարձած հայրենիքում էր մնացել: Հիմա այդտեղ պետք է ապրեին, անտեր հողն էլ մշակեին, ինչպես հարյուրավոր, բայց ինչու ոչ՝ հազարավոր հայեր, որոնք, իրենց բերրի հողը թողնելով, դարձան վելիկոռուսի մշակ-հողագործը: Շա՜տ-շա՜տ էր փոշմանած: Ածուխի աչքերը խամրել էին, անհուսության արցունքներ էին փայլում, կլոր, վարդագույն շուրթերը սփրթնել, կավի գույն էին ստացել: Ես մտածեցի՝ չի դիմանա, հետ կգնա: Բայց մնաց: Մի քանի տարի հետո էլի հանդիպեցի, իբր հարմարվել էր, բայց շաքար էր վաստակել՝ ապրումներից, կարոտից ու ռուսական անբարեհույս, չայիրոտ հողից: Գեղեցկության հետք անգամ չկար:
Հետո էլ լսեցի, որ կուրացել է, ոչինչ չի տեսնում: Բայց միշտ երազում է մեր մանկության Հոտած աղբյուրի եզերքին լինել: Ասում է, որ չնայած չի տեսնում իրական աշխարհը, բայց աչքերի առաջ են իր մանկության դալար հովիտներն ու մեր դաշտերի բազմագույն ծաղիկները. ասում է՝ ռուսական ոչինչ չի տեսնում, չի պատկերացնում, տեսածը միայն Հայաստանինն է, հայկական է, տեսածը միայն իր մանկության կանաչ դաշտերն են: Չտեսնող աչքերին միայն դրանք են տեսանելի: Ու կույրի համառությամբ համոզում էր, կրկնում. — Ինձ տարեք, էնտեղ աչքերս կբացվեն, ամեն ինչ կտեսնեմ, հիմա էլ եմ տեսնում, փակ աչքերով եմ տեսնում, պարզ եմ տեսնում, էնտեղ աչքերս հաստատ կտեսնեն, կբացվեն, ինձ տարե՜ք տուն…
Հեռավո՜ր, հեռավո՜ր անհուններից մայրական կանչի արձագանքներ էին լսվում, միախառնվում նրա թախանձանքին… — Ջավի՜, յե՜ տուն, վազ տալով յե՜ տո՜ւն:
Ջավի՜, Ջավահի՜ր…
Իսկ երբ լսեցի, որ հավերժորեն փակվել են այնտեղ ոչինչ չտեսնող, մանկության եզերքին կարոտ աչքերը, իմ աչքերին մեր մանկության «կռիվ-կռիվ» խաղերի հաշտության կծոխուրի կանաչ շիվը երերաց: Միայն թե՝ գլուլ-գլուլ ալ կարմիր պտուղների փոխարեն կանաչ շիվից գլուլ-գլուլ աղի արցունքներս էին կախված…
