(Պատմվածք-էսսե իրական պատմության հիման վրա)
«Հավատարի՛մ եղիր մինչև մահ, և կյանքի պսակը կտամ քեզ» (Հայտնություն 2․10)։
Գնացքի միալար ցնցումներն ինձ հեռացնում են հարազատ քաղաքից։ Աստիճանաբար հետևում են մնում քաղաքի հուշերով լի աղոտ պատկերները… Ապրանքատար վագոնի տախտակների ճեղքից վերջին անգամ երևում և արագ անհետանում են բարդիների՝ երկինք հառնող սաղարթախիտ գագաթները։
Վագոնում հեղձուկ է, մարդկային անմաքուր մարմինների, ոտքերի քրտնահոտն անտանելի է։ Գնում ենք երկար. միանման, դժգույն օրերը հաջորդում են միմյանց: Եթե անգամ կարողանում ենք քնել, մղձավանջներից ազատում չկա։ Մեր հանգրվանը ԳՈՒԼԱԳ-ն է (Համակենտրոնացման ճամբարների գլխավոր վարչություն նախկին Խորհրդային Միությունում, որտեղ աքսորում էին երկրի ամենավտանգավորը համարվող քաղաքական հանցագործներին), որի մասին միայն պատմություններ էինք լսել։ Պատմում էին, որ այնտեղ են աքսորում հայրենիքի ամենավտանգավոր թշնամիներին… Արդյո՞ք ես թշնամի էի հայրենիքին, որի համար պայքարել ու անցել էի բազում դժվարությունների միջով, ապրել իմ ազգի ցեղասպանությունը և փրկվելով թուրքական յաթաղանից (թուրքական կեռ սուր)` վերադարձել ու բնավորվել էի հայրենական հողում։ Ո՞ւմ դիվային մտքով անցավ Աստծո խաղաղ հավատքը հայրենիքի դեմ թշնամություն համարել և հավատավորներով համալրել աքսորյալների հսկա բանակը…
Չիք-չաք, չիք-չաք… գնացքի միալար դղրդոցը քուն չի բերում աչքերիս։ Անցյալի ցավոտ պատկերները դանդա՜ղ անցնում են աչքիս առջևով… Հոգնաբեկ, ոտքերը հազիվհազ քարշ տալով՝ անցնում են հին հայկական քաղաքների ու մարզերի՝ Խարբերդի, Կարսի, Վանի ու Մալաթիայի խաղաղ բնակիչների քարավանները։ Մեզ ուղեկցում են զինված, անգութ ասկյարները։ Մեր քարավանում միայն տղամարդիկ են, այն էլ՝ զինաթափված։ Համաշխարհային քաղաքական խառնաշփոթ իրավիճակից օգտվելով՝ իր հայրենական օջախներից տեղահանում և հեռավոր անապատներում մահվան են դատապարտում մի ողջ ազգի։ Ես նրանցից մեկն եմ, և իմ հույսն Աստված է։ Հավատալով և վստահելով Նրա ամենակարող զորությանը՝ ես հոգնաբեկ քարշ եմ տալիս ոտքերս։
Փոշոտ ճանապարհները կարծես ավարտ չունեն։ Հասնում ենք մի խուլ բնակավայր, որը բնակավայր էլ չես անվանի։ Այստեղ միայն գոմեր են նախատեսված կենդանիների համար։ Մեզ տեղավորում են այդտեղ և ասում, որ տանում են հեռավոր, ավելի ապահով վայրեր՝ պատերազմական իրադարձություններից հեռու։ Սակայն նրանց խոսքերը բոլորովին համոզիչ չեն թվում ինձ։ Մի կերպ տեղավորվում ենք մեզ հատկացված խարխուլ գոմում և սպասում, թե ինչ է պատրաստել վաղվա օրը մեզ համար։ Լռություն է, ոչ մեկը խոսելու տրամադրություն չունի։ Ես փորձում եմ խոսել Աստծուց, սակայն նկատելով նրանց անհույս և անբարյացակամ հայացքները՝ լռում եմ։ Այստեղ մնում ենք մի քանի օր։ Մեզ կերակրում են իրենց հացի մնացորդներով։ Սակայն քաղցը չէ, որ անհանգստացնում է մեզ։ Մենք դեռևս չգիտենք, թե ինչ է սպասվում մեզ։ Եվ ահա երրորդ օրն առավոտյան մեզ են մոտենում ասկյարները (թուրքական կանոնավոր բանակի զինվորները)։ Նրանք կապում են մեր տղաներից մի քանիսի ձեռքերը, ապա ևս 5-6 հոգու միասին տանում մոտակա ձորակը։ Շատ վատ զգացողություն ունենք. ի՞նչ է նշանակում այս ամենը։ Մոտենում ենք և ուղեկցողներին հարցնում, թե ո՞ւր են տանում նրանց։ «Տանում ենք քիչ-քիչ բաց թողնելու, որովհետև միանգամից վտանգավոր է»,— սա նրանց ծիծաղաշարժ բացատրությունն էր։ Թե ինչ վտանգի մասին է խոսքը, այդպես էլ չենք հասկանում։ Իսկ երբ այդ գործողությունը կրկնվում է մի քանի անգամ, համոզվում ենք, որ նրանց ճակատագիրը որոշված է։ Ամենայն հավանականությամբ նրանց աննկատ գնդակահարում են։ Բայց ինչպե՞ս իմանանք ճշմարտությունը։ Ես ներքին զգացողություն ունեմ, որ եթե չփախչենք, մեզ հավաստի մահ է սպասվում։ Այդ պատճառով մի գաղտնի ծրագիր եմ մտածում։ Երեկոյան զգույշ մտնում եմ հերթական խմբի մեջ, որոնց ձեռքերն արդեն կապված են առավոտյան տանելու համար։ Ես ինքս թույլ կապում եմ ձեռքերս՝ ձևացնելով, թե նրանցից մեկն եմ։ Վտանգը նկատելու առաջին պահից անմիջապես կփախչենք՝ զգուշացնում եմ տղաներին։ Ես կքանդեմ ձեր կապերը, և արագ կվազենք։
Առավոտյան գալիս են ասկյարները, մեզ տանում են ու մոտեցնում ձորի բերանին։ Նստում ենք, ներքևում դիեր ենք տեսնում։ Ամեն ինչ շատ պարզ է… Ես արագ, որսալով պահը, քանդում եմ ձեռքերիս կեղծ կապը, ապա մյուսների ձեռքերի կապերն ու մեկ հրահանգով մոլեգին վազում ենք տարբեր ուղղություններով։ Ուղեկցողները, բնականաբար, նման փախուստ չէին սպասում և մի կերպ ուշքի գալով փորձում են հասնել մեր հետևից։ Վազում եմ, որքան ուժ ունեմ։ Չեմ նկատում անգամ, թե դեպի ուր են փախչում մյուսները։ Վազում եմ խելակորույս, արագ մտնում եմ ծառերի ու թփուտների մեջ և կանգ առնում միայն այն ժամանակ, երբ հասնում եմ Վանա լճին։ Այս տարածքները մանկուց են հայտնի ինձ։ Բայց որքան փորձում եմ խույս տալ ինձ հետապնդողներից, չի ստացվում։ Շուտով կմոտենանք Վանա լճին։ Մանուկ ժամանակ այնքա՜ն եմ խաղացել այստեղ, մտել լճի ջրերը։ Մարզված ասկյարները շարունակում են հետապնդել… Նայում եմ հետ, գալիս են։ Միակ ուղին արդեն ներքևում անթարթ տարածվող Վանա լիճն է՝ կապտափիրուզագույն ճառագող ջրերով։ Միտքս արագ աշխատում է. ուրիշ ճար չունեմ… Ավելի լավ է ջրի մեջ խեղդվել, քան ընկնել նրանց ձեռքը։ Կանգնելը հավաստի մահ է… Նայում եմ հետ և Աստծո անունը տալով՝ նետվում ցած… Զգում եմ, թե ինչպես է մի ձեռք մեղմ հպվում ինձ, ու թվում է պարաշյուտով եմ թռչում… Փափուկ հայտնվում եմ լճի մեջ և լողալով դուրս գալիս մյուս ափը։ Նոր միայն գիտակցում եմ, որ կենդանի մնացի… Բայց ինչպե՞ս… Հրա՜շք է, անտեսանելի մի ձեռք պահպանեց իմ կյանքը։
«Աստվա՜ծ իմ,— բացականչում եմ ապշահար,— Դու պահպանեցի՜ր ինձ»։
Ինչ ճակատագիր ունեցան մյուս տղաները, այդպես էլ չիմացա։ Հուսով եմ՝ Աստված նրանց համար էլ հրաշք կատարած կլինի։
Լողորդի իմ հմտությունները թույլ են տալիս երկար մնալ ջրի մեջ։ Տեսնելով, որ հետապնդողները չեն երևում, դուրս եմ գալիս և ծանոթ ճանապարհներով, երկար թափառումներից ու խուսանավումներից հետո հասնում եմ Երևան։ Դժվարությամբ են հավատում, որ փրկվել եմ։ Բայց գիտեմ, որ Աստծո անտեսանելի ձեռքը պահպանեց կյանքս, ու հավատքս կենդանի Փրկչիս հանդեպ հետզհետե աճում է։
Երևանում ծանոթանում եմ մի քանի՝ ինձ նման հավատացյալ տղաների հետ։ Մենք կիսվում ենք մեր հավատքով, և նրանք ավելի մանրամասն պարզաբանում են ինձ համար Սուրբ Գիրքը կամ, ինչպես ընդունված է ասել՝ Աստվածաշունչը։ Հավատքիս լրումը դառնում է Յոթերորդ Օրվա Ադվենտիստական (ՅՕԱ) եկեղեցուն միանալը, որի անդամներն էին նաև այդ տղաները։ Նրանք հովվի հետ միասին բացատրում են ինձ Աստծո բոլոր պատվիրանները, այդ թվում նաև չորրորդը պահելու կարևորությունը, որն ասում է․ «Հիշի՛ր շաբաթ օրը՝ այն սուրբ պահելու համար»։
Մինչ թվում է, թե կարելի է արդեն հանգիստ կյանք վայելել, նոր հիմնախնդիրներ են ծագում։ Մենք մեզ համարում էինք (և այդպես էլ կար) պետության հանդեպ բարյացակամ տրամադրված քրիստոնյաներ՝ ցանկանալով մասնակցել երկրի շինարարությանը և հանդարտ վայելել Աստծուց մեզ պարգևված կյանքը։ Սակայն նոր կառուցվող աթեիստական կամ անաստված հասարակարգը մեզ իրեն թշնամի է համարում։ Երբ Աստծո հանդեպ հավատը պետության և սոցիալիստական հասարակարգի դեմ թշնամություն է դիտվում… Նոր թափով են սկսվում ավելի վաղ ծնունդ առած հալածանքները։
Չնայած գաղափարախոսական տարբեր հոսանքներին և մեզ հետ տարվող «դաստիարակչական» զրույցներին (որ խելքի գանք և մասնակցենք երկրի թափ առնող շինարարությանը, ինչը և բարեխիղճ անում էինք), կարողանում ենք Տիրոջ սուրբ՝ շաբաթ օրը, կանոնավոր աստվածապաշտամունքներ կատարել։ Երբ ավարտվում էին շաբաթօրյա հոգևոր ծառայությունները, մենք զգուշորեն հեռանում էինք անդամներից որևէ մեկի տնից։ Ամեն անգամ տարբեր տներում էինք հավաքվում, որ նկատելի չլինենք, բայց որքա՞ն կարող ենք աննկատ մնալ, մենք էլ չգիտենք։ Պետական անվտանգության ամենազոր աչքը վաղ թե ուշ հայտնաբերելու էր մեզ։ Աստիճանաբար մութ ամպեր են կուտակվում մեր գլխին։
— Զգույշ և մեկ-մեկ գնացեք,— զգուշացնում է հովիվը,— Վաղինակին ու Արմենին կանչել են հարցաքննության։ Այսուհետև մեկ-մեկ կգնաք տուն։
Իմացել ենք, որ շատ երկար են հարցաքննել տղաներին։ Գիտեք, թե ինչի մասին է եղել զրույցը. որ կրոնն ու Խորհրդային Միության աթեիստական պաշտոնական գաղափարախոսությունը ոչ մի ընդհանուր եզր չունեն, այլ ընդհակառակը՝ հակասում են իրար, և պետք է հիմնովին արմատախիլ անել կրոնը՝ հնի այդ մնացուկը։ Ասել են, որ դա բուրժուական, իդեալիստական մտածողություն է, իսկ մենք մատերիալիստական մտածողությամբ երկիր ենք կառուցում։
— Մենք նոր երկիր ենք կառուցում,— ասել էր ազգային անվտանգության ծառայողը։ — Մեզ հետ համընթաց քայլե՛ք, սա առայժմ հորդոր է և առաջարկություն, սակայն հետո ուշ կլինի, այլ մեթոդներով կխոսենք ձեզ հետ։
Իսկապես տագնապալի լուրեր են…
Ուշ է, լամպի աղոտ լույսը խորհրդավոր ստվերներ է գցում փոքրիկ սենյակի պատերին։ Երեխաները քնած են։ Նստել ենք խոհանոցի փոքրիկ սեղանի մոտ և Աննայի հետ թեյ ենք խմում, երկար մտածում ենք, թե ինչպես վարվենք։ Տղամարդկանց համար արդեն վտանգավոր է դառնում այստեղ մնալը, բայց ի՞նչ կարող ենք անել։ Սա իմ ընտանիքն է, ինչպե՞ս կարող եմ մենակ թողնել այս խառը ժամանակներում։
Նայում եմ Աննային, նրա գեղեցիկ դեմքը լարված է, երեխաներին պահելու հոգսին գումարվում է նաև այս մեկը՝ հավատքը։ Մենք չենք կարող ուրանալ մեր հավատքը, Քրիստոսին, Ով հանուն մեզ զոհվեց խաչի վրա՝ չխնայելով Իր կյանքը։
— Աննա՛,— ասում եմ ես՝ բռնելով նրա նուրբ, փոքրիկ ձեռքը։ Ապա սկսում եմ մեղմ շոյել։
Նա ջերմությամբ ինձ է նայում և մյուս ձեռքը դնում է իմ ձեռքին։ Մեր սերը տարիների պատմություն ունի, իսկ հավատքից հետո այն ավելի է ամրապնդվել. ի՞նչը կարող է բաժանել մեր միությունը, չենք պատկերացնում։
— Ավելի լավ է՝ փախչեմ,— ասում եմ ես,— մի տեղ կթաքնվեմ, մինչև տեսնենք։
— Մինչև ե՞րբ,— առարկում է Աննան,— իսկ միգուցե երեխաների պատճառով ոչի՞նչ չասեն քեզ, չկանչե՞ն։ Եվ հետո, Խորհրդային Միության բոլոր հանրապետություններում էլ նույն վիճակն է, ի՞նչ տարբերություն։
Դա իհարկե ճիշտ է, ի՞նչ տարբերություն որտեղ կլինեմ, հո արտասահման չեմ փախչելու։ Երկաթե վարագույրը հուսալի պաշտպանում է Միության բնակիչներին, որ հանկարծ այլ երկրներ չգնան։
Բայց մեջս արդեն մտավախություն կա։ Ես չեմ վախենում հարցաքննությունից, հավատքս ազատ դավանելուց… Իսկ երեխանե՞րը, չէ՞ որ արդեն բանտարկության բազմաթիվ դեպքերի մասին էին խոսում։ Փախչե՞լ, թողնել տո՞ւնը, ընտանիքը, երեխաների՞ն… Սիրտս ճմլվում է անորոշ ցավից։ Այնուամենայնիվ, որոշում ենք չշտապել և մի փոքր էլ սպասել։ Մեզ հայտնի չեն Աստծո ծրագրերը, նախախնամությունը։ Եթե նույնիսկ այս պահին խնդիրներ կան, դրանք ժամանակավոր են, Աստված միշտ դուռ ունի պահած նրանց համար, ովքեր ապավինում են Իրեն։
Մի քանի օր հետո եկեղեցուց մի քանիսին էլ են տանում հարցաքննության։ Ավելի խիստ են խոսել ու զգուշացրել, իսկ Վաղինակին ու Արմենին դեռևս բաց չեն թողել։ Ի՞նչ է լինելու… Անորոշ ժամանակներ են։
— Ռիսկի մի՛ դիմիր,— ասում է Աննան։ — Դու գիտես` ինձ համար որքան ծանր կլինի առանց քեզ, բայց ավելի լավ է փախչես մի ապահով վայր, որտեղ քեզ չեն ճանաչում և չեն կարող հայտնաբերել։ Հիշո՞ւմ ես աստվածաշնչյան համարը․ «Երբ ձեզ այս քաղաքում հալածեն, դեպի մեկ ուրի՛շը փախեք, որովհետև, ճշմարիտ եմ ասում ձեզ, դուք Իսրայելի քաղաքները սպառած չեք լինի մինչև Մարդու Որդու գալուստը»։
Նրա ասածն ինձ համոզիչ է թվում, և հենց հաջորդ առավոտյան հեռանում եմ Հայաստանից։ Որպես հարմար վայր ընտրում եմ Ադրբեջանը։ Ուտելիքի փոքրիկ կապոցը ձեռքիս հեռանում եմ վտանգավոր, սակայն անմարդաբնակ ճանապարհներով։ Աղոթելով անցնում եմ անծանոթ ճանապարհներով. ներքին խաղաղություն եմ զգում, գիտեմ, որ Աստված ինձ հետ է, սակայն չեմ ցանկանում ավելորդ փորձություններ հրահրել ինձ համար և ամենայն զգուշությամբ եմ վարվում։
Վայրի գազաններից զգուշանալով երեք օր քնում եմ ծառի վրա, կիսանստա՛ծ, կիսապառկա՛ծ, քաղցա՛ծ։ Հասնում եմ Գյանջա։ Ադրբեջանական այս քաղաքում ինձ չեն ճանաչում։ Բավականին երկար ժամանակ մնում եմ մեր եղբայրներից մեկի տանը և, լսելով, որ հալածանքները դադարել են, վերադառնում եմ Հայաստան։ Որոշ ժամանակ անց հետապնդումները նորից են սկսվում։ Մի քանի եղբայրների էլ են կանչում պետական մարմիններ։ Ներքին որոգանների աշխատակիցները մեզ նորից են «բացատրում», որ անցել են խավարի ժամանակները, և ապրում ենք խորհրդային լուսավոր ժամանակաշրջանում։ Պետք է հարմարվել, մոռանալ հավատքի մասին, և վերջ։ Վախը սրտներումս շարունակում ենք հավաքվել Դերենիկենց տանը և չենք դադարեցնում երկրպագության ծառայությունները։ Քարոզներն ու աղոթքը, հոգևոր փորձառություններով կիսվելը ամրապնդում են մեր հավատը։ Աղոթում ենք լավագույն ժամանակների համար, որ հույս ունենք դեռ գալու են։ Երբ մեր ծառայությունն ավարտվում է, մեկ-մեկ դուրս ենք գալիս վայրից և զգույշ ցրվում տարբեր ուղղություններով։ Սակայն դա էլ չի օգնում, և հայտնվում ենք ոստիկանության աչալուրջ աշխատակիցների ուշադրության կենտրոնում։ Սկսում են դարձյալ մեկ առ մեկ կանչել մեզ՝ «կոմունիստական գաղափարախոսության հոգևոր գանձերը» մեզ՝ անհասկացողներիս, պարզաբանելու համար։
Դուռը թակում են. մեր համադասարանցի Կարենն է։ Նա զարմացած և միաժամանակ զվարթ ինձ է նայում։
— Դավի՞թ… Դո՞ւ հավատացյալ ես, ինձ հրահանգել են, որ քեզ բաժին ուղեկցեմ։
Ներս եմ հրավիրում։ Նստում ենք, մի փոքր զրուցում, կիսվում դպրոցական հիշողություններով։ Հետո Կարենն անկեղծանում է.
— Պարզ ասեմ, դու նախանձելի վիճակում չես։ Կարելի է ասել՝ որս է սկսվել։ Ես լավ գիտեմ, չէի ցանկանա, որ գնաս հարցաքննության։ Հիմա ես ինչ-որ բան կմտածեմ, օրինակ՝ որ դու քաղաքում չես, ի՞նչ կասես։
— Պետք չէ ստել, Կարե՛ն,— ասում եմ ես,— ես քրիստոնյա եմ, իսկ քրիստոնյաները չպետք է ստեն, եղբայր։
— Դե լավ, դու էլ,— ասում է նա,— քրիստոնյա՜… Ես գիտեմ՝ ինչ կասեմ։
Հաջորդ օրը երեկոյան ժամը 11-ին մեկը մեղմ բախում է մեր դուռը։ Բացում եմ։ Կարենն է։
— Լսի՛ր, վարչությունում ասել եմ, որ քաղաքում չես, իսկ թե որտեղ ես, ոչ մեկը չգիտի, անգամ կինդ։ Տանից դուրս գալիս զգույշ եղիր։
Ստիպված եմ համաձայնել նրա ստին և գրկում եմ։
Որոշ ժամանակ ապրում եմ իմ սովորական կյանքով, սակայն աշխատում եմ շատ դուրս չգալ տնից, տանն էլ շատ անելիքներ ունեմ։ Սակայն այս խաղաղությունը երկար չի շարունակվում։
Մի քանի օր անց Կարենը կրկին այցելում է ինձ։ Այս անգամ նա ավելի լարված ու հուզված է։
— Հարցաքննվողներից մեկը, որին դուք եղբայր եք անվանում կամ չգիտեմ ինչ, ասել է, որ դու քաղաքում ես, և անգամ քո տան տեղն է հայտնել։ Ինչ ասեմ, չգիտեմ, ինձ արդեն չեն հավատա,— նա զննող հայացքով ինձ է նայում։
— Մի՛ անհանգստացիր, ես անհարմար վիճակում չեմ թողնի քեզ,— ասում եմ ես,— անպայման կգնամ հարցաքննության։ Կարծում եմ` առանձնակի վտանգ չկա։ Երևի կհարցաքննեն ու բաց կթողնեն։
Մենք մի փոքր էլ ենք խոսում։ Նա խորհուրդ է տալիս ինձ հարցաքննության ժամանակ շատ գլխիս զոռ չտալ, միայն հարցերին պատասխանել ու ոչինչ ավել չխոսել։
— Չքարոզես, եղբայր,— ասում է նա,— կարող ես նույնիսկ ասել, որ այլևս չես հավատում, բայց քո մտքում շարունակիր հավատալ։
Սա հավատքի էությունը չպատկերացնողներին բնորոշ մտածողություն է՝ հրաժարվել, բայց մտքում շարունակել հավատալ…
Մինչ ես ժպտալով նրան եմ նայում և ոչինչ չեմ պատասխանում, նա քննախույզ ինձ է նայում… Ես գրկում եմ նրան. նա զարմանքով ինձ է նայում, երևի չհավատալով։
— Ախր դու դասարանում էլ այդպիսին էիր, համառ էիր էշի նման,— ասում է նա՝ ուսիս թփթփացնելով։
Մենք գրկախառնվում ենք, և նա զգույշ փակում է դուռը։
Քննչական փոքրիկ, հնաոճ սենյակում եմ։ Անսովոր զգացողություններ ունեմ։ Ես վստահ եմ իմ արդարության ու անմեղության մեջ. ոչինչ չեմ արել ի հակառակ մեր պետության։ Աշխատել եմ ազնվորեն ու անկեղծ, արել ինձնից կախված հնարավոր բոլոր լավ բաները։
Քննիչը երիտասարդ, համակրելի արտաքինով կիրթ անձնավորություն է, երդվյալ կոմունիստ։ Նրա հարցերն իր մասնագիտության, կոչման մեջ համոզված մարդու հարցեր են։ Ասել, թե իմ հանդեպ անձնական թշնամանք ունի, սխալ կլինի։ Նա գաղափարական մարտիկ է և բազմաթիվ հարցեր է տալիս, ընդհուպ՝ անձնական։ Մենք երկար զրուցում ենք, եթե չասեմ՝ մարտնչում մարդու կոչման ու նպատակի, հասարակության ապագայի վերաբերյալ… Ես ինձ համարյա հարցաքննվողի վիճակում չեմ զգում, եթե չհաշվենք վտանգները։ Նրա ձեռքին երկրային իշխանությունն է, և նա կարող է ցանկացած պահի օգտագործել այն, իսկ ես Աստծուն եմ ապավինում և թաքցնելու ոչինչ չունեմ։ Նա փորձում է համոզել, որ թողնեմ հավատքն ու լծվեմ կոմունիզմի շինարարության գործին, շենացնեմ բոլորիս հայրենիքը…
— Ես սիրում եմ իմ հայրենիքը,— հակադարձում եմ նրան,— և իմ ձևով եմ շենացնում այն։ Մեր քարոզը բարոյականության քարոզ է, ճշմարտության քարոզ։ Այն ճշմարտության, որ Հիսուս Քրիստոսում է։
Այս վերջինը հատկապես նյարդայնացնում է նրան։ Նա կարծես հոգնում է համոզելուց և անցնում է ավելի կոնկրետ հարցերի։ Նրա բարյացակամ տոնից հետք անգամ չի մնում, և անցնում է կոնկրետ գործողությունների.
— Դու հակասովետական պրոպագանդա տարե՞լ ես,— հնչում է հարցը։
— Ո՛չ, ընկե՛ր քննիչ,— պատասխանում եմ ես,— քրիստոնյաները հակապետական գաղափարախոսությամբ չեն զբաղվում, նրանք իրենց երկրի հավատարիմ ու օրինապաշտ քաղաքացիներն են։ Այդպես է ասում Աստվածաշունչը։
Նա կասկածանքով ինձ է նայում և շարունակում հարցաքննությունը.
— Մենք Աստվածաշնչով չենք առաջնորդվում, ունենք պետական հիանալի օրենք, որով և առաջնորդվում ենք։ Իսկ ինչո՞ւ եք բոլորդ քարոզում ու մարդկանց ասում, որ Հիսուսը երկրորդ անգամ պետք է վերադառնա երկիր։
Ես պարզաբանում եմ. Նա վերադառնալու է, որ երկիրը վերջնականապես ազատագրի մեղավորներից և արդարներին իրենց արժանի հատուցումը տա։
— Ես մեղավոր չեմ,— վստահ ասում է քննիչը։
Ինչպե՞ս բացատրեմ նրան, որ մեղքը աստվածաբանական կատեգորիա է, և չեմ կարող այս կարճ ընթացքում բացատրել նրա մեղքի էությունը։ Բայց որ զարմանալին է, ես անկեղծ համակրանք եմ զգում այս երիտասարդ տղայի հանդեպ։ Կուզեմ ասել աստվածաշնչյան ճշմարտությունը, թեկուզ նա կարող է դատել և ծանր պատիժներ տալ ինձ։ Նա կարող է գործադրել իր երկրային իշխանությունը և դատել ինձ։
Սակայն քննիչը կարճ է կտրում ու հարցնում.
— Ո՞վ է Վլադիմիր Իլյիչ Լենինը, ի՞նչ է արել քեզ համար։
Արդեն զգում եմ խորամանկ հարցերի ենթատեքստը։ Մինչ ես խուսանավում եմ, նա խորամանկ հարցն է տալիս.
— Իսկ Աստված Լենինին և կոմունիստներին դատելո՞ւ է։
Ի՞նչ կարող եմ պատասխանել։ Շատ խորամանկ հարց է տալիս, և ինքն էլ գիտի դրա պատասխանը, սակայն զգում եմ, որ Սուրբ Հոգին հուշում է, թե ինչ պատասխանել։
— Չգիտեմ, դա Նրա գործն է, ես Աստված չեմ,— պատասխանում եմ խուսափողական։ Անկեղծ ասած, երբևէ չեմ համարձակվել մտածելու, թե Աստված ո՞ւմ և ինչո՞ւ է դատելու։ Դա համարել եմ Աստծո ինքնիշխան իրավունքը։
— Լենինը և կոմունիստները Աստծուն չէին հավատում, կդատի՞ նրանց,— քննիչը համառորեն կրկնում է հարցը ցանկանալով ինձ բռնացնել որևէ կասկածելի խոսքի կամ մտքի մեջ։ Հասկանում եմ, որ սայթաքելը վտանգավոր է։ — Չը-գի-տեմ,— արտաբերում եմ հատ–հատ վստահ, որ չիմանալը մեղք չէ։
Քննիչին դուր չեն գալիս իմ խուսափողական պատասխանները, որովհետև կառչելու տեղ չի գտնում։ Սակայն ամեն ինչից երևում է, որ ամեն դեպքում բանտարկելու են ինձ։ Ոչնչի չհասնելով` նա բարկացած դուրս է հրում ինձ։ Միջանցքում տեսնում եմ քննչական մյուս սենյակից դուրս եկող Ավագյան Արմոյին։ Նա մի տեսակ մեղավոր ինձ է նայում։
— Արմո՞,— հարցական դիմում եմ նրան։
Նա մեղավոր հայացքով նայում է անորոշ ուղղությամբ։ Զգում եմ, որ ինչ-որ բան այն չէ։
Անցնում է մի քանի օր, ինձ ու Արմոյին կրկին կանչում են հարցաքննության։
— Եկա՞ր, հայրենիքի՛ թշնամի,— կիսահումորով ասում է քննիչը։ (Անկեղծ ասեմ, քննիչն ինձ վրա իսկապես լավ տպավորություն էր թողել։ Ընտանիքում նա, հավանաբար, հանդարտ, ըմբռնող և օրինավոր հայր է։ Սիրում է իր երեխաներին, նվերներ է բերում նրանց համար, գրկում է։ Երբեմն կնոջն օգնում է տնային գործերում։ Հասկանում եմ, որ նաև խելացի անձնավորություն է։) — Շարունակո՞ւմ ես հավատալ Աստծուն։
— Իհա՛րկե, Նա ինձ փրկել է։ Նա է ինձ ազատել թուրքերի ձեռքից։ Նա Իր կյանքը զոհաբերել է ինձ համար և հավերժական կյանքի հնարավորություն տվել։ Ինչպե՞ս կարող եմ ուրանալ Նրան։
— Դեռ կտեսնենք այդ քո հավերժությունը,— ասում է նա,— բավական չէ` քայքայում եք կոմունիստական կառույցն ու երկրի ապագան, դեռ մի բան էլ մեզ մեղավո՞ր եք համարում։
Կրկին երկար հարցաքննում է ինձ, բայց արդեն համարյա նույն բաներն ենք կրկնում։
— Դուք պետք է հրաժարվեք ձեր կրոնական գաղափարներից ու լծվեք կոմունիստական հզոր շինարարությանը։
Սրան ես առարկում եմ` ասելով, որ իմ հավատը չի խանգարում երկրի շինությանը, որ ուժերս ներածին չափով օգնում եմ այդ շինարարությանը։
— Դու կդատվե՛ս,— աներկբա ասում է քննիչը,— երկրային դատով, մի՛ համառիր։ Դու խելացի ու տրամաբանական անձնավորություն ես, սակայն քեզ չեմ հասկանում։
— Անգամ եթե խելացի եմ, դա միայն Աստծո շնորհն է։ Ես ինձանից ոչինչ չունեմ։
Հարցաքննությունն ավարտվում է։ Ամեն ինչ օրվա լույսի պես պարզ է, ես չեմ զիջում։ Անցնում են օրեր, և նա կայացնում է դատավճիռը։ Իսկ ես երկար մտածում եմ. որտե՞ղ են համատեղվում խելացիությունն ու բարոյականությունը, և որտե՞ղ միմյանց հետ հակասության մեջ մտնում։
Այնուհետև ցավով իմանում եմ, որ Ավագյան Արմոն զիջել է, թեև ասում է, որ դիտմամբ է ասել, թե թողնում է հավատքը և միանում սոցիալիստական շինարարությանը, որպեսզի գլուխն ազատի։ Իսկ հոգու խորքում կշարունակի հավատալ։ Ես գիտեմ, որ դա անկեղծ վիճակ չէ Աստծո առջև, սակայն Աստված հրաշալի գիտի մեր ամեն վախերն ու մտքերը, հիանալի հասկանում է մեր մարդկային թուլությունները և ըստ այդմ կկայացնի Իր վերջնական վճիռը։
Անկախ ամեն ինչից՝ մեղմ կարեկցանք եմ զգում Արմոյի հանդեպ։ Հիշում եմ աստվածաշնչյան համարը՝ «Ուժեղներն են հափշտակում երկնային արքայությունը»։
Շուտով հայտնի է դառնում իմ դատավճիռը՝ տասը տարի ուղղիչ աշխատանքային գաղութ, որտեղ ինձ՝ սովետական, կոմունիզմ կառուցող պետության դեմ քայքայիչ աշխատանք կատարողիս, վերադաստիարակություն է սպասում աթեիստական ոգով։
Ես ԳՈՒԼԱԳ-ում եմ
Չիք-չաք, չիք-չաք… Միալար դղրդոցը զնգում է ականջներիս մեջ։ Անծայրածիր դաշտերն ու հարթավայրերը հաջորդում են միմյանց։ Անցյալի այս հիշողություններն են ինձ հետ բերում ԳՈՒԼԱԳ։ Գնացքն անցնում է տարբեր, փոքրիկ կիսակայարաններով։ Մեզ ոչ ոք չի դիմավորում՝ արգելված է։ Երբեմն մի փոքր կանգնում ենք, ապա շարունակում մեր հոգնեցուցիչ ընթացքը։ Բոլորս հոգնել ենք երկար ճանապարհորդությունից, շատ վատ ու քիչ են կերակրում։ Սակայն ամենից շատ մեզ ճնշում է անորոշությունը։
Վերջապես տեղ ենք հասնում։ Գորշ շինություններ են, բարաքներ, որտեղ, կարելի է ասել, ապրելու տարրական պայմաններ չկան։ Բանտարկյալները նման են միմյանց՝ գորշ, միանման հագուստներով, քաղցած, սովահար ու լարված հայացքներով։ Երբեմն թվում է, թե ստվերներ են շրջում այստեղ։ Սակայն ամենից վատը հուսալքության հոգին է, որ տիրում է այստեղ։ Զգում եմ, ինչպես է սիրտս թրթռում անզորությունից. Աստվա՜ծ իմ, որտե՞ղ եմ ես։ Հիշում եմ սաղմոսերգուի խոսքերը․ «Թե՝ Այս Աստվածն է մեր Աստվածը միշտ և հավիտյան. սա մեզ կառաջնորդի մինչև մահ» (Սաղմոսներ 48․14)։
«Մինչև մա՜հ»,— շշնջում եմ ես՝ նայելով շինությունների գորշ, անխնամ կտուրներին, մինչ մեզ տեղավորում են տարբեր բարաքներում։
Այստեղ ամենատարբեր ճակատագրեր են, մարդկային խեղված կյանքեր հանուն այն գաղափարախոսության, որին, ինչպես հասկացել էի, համարյա ոչ ոք չէր հավատում։ Անձամբ ես բավականաչափ գիտելիքներ ունեի Աստվածաշնչից հասկանալու համար, թե ինչ վախճան է սպասվում մեր Երկիր մոլորակին և, բնականաբար, այնտեղ գտնվող յուրաքանչյուր պետության ու քաղաքացուն։ Ահա թե ինչի համար էի ես բանտարկված…
Իմ խցի ընկերը տաջիկ Ջամալն է։ Բարեհոգի երիտասարդ է, որին նույնպես բանտարկել են կոմունիզմի գաղափարախոսությունը «ժխտելու» համար։ Սակայն նա այնքան հեռու էր քաղաքականությունից, որ իմաստ էլ չուներ գաղափարախոսական մոլորության համար բանտ ուղարկել։ Նրա համար ամենակարևորը իր հոտը խաղաղ արածեցնելն էր, ինչպես նաև բամբակի դաշտը մշակելը։ Ծանոթանում ենք առանց լարվածության. գիտենք, որ դեռ երկար տարիներ միասին ենք լինելու։ Պատմում ենք մեր ընտանիքների մասին։ Նա սիրած աղջիկ ունի, որի հետ չհասցրեց ամուսնանալ։
— Ութ տարի,— ասում է նա երեկոյան և հանկարծ երեխայի նման լաց լինում։ — Ութ տարի՜, ո՞նց եմ դիմանալու։
Մխիթարում եմ՝ որքանով հնարավոր է, և որոշում ենք ընկերություն անել, սատարել իրար։
Երեկոյան հներն ու նորերը փորձում են հանգստանալ՝ թղթախաղ կամ մեկ այլ զբաղմունք, մինչ ես պատուհանից դուրս եմ նայում։ Աղջամուղջ է, հայացքս շրջանցում է պահակակետերն ու թափանցում թփուտներով ընդմիջվող տափաստանները… Ի՜նչ խելամիտ կարելի էր օգտագործել այդ հսկայական տարածքները և մարդկային այս հսկա բանակը, որ անմտաբար վատնում և ոչնչացնում է իր ստեղծագործ հնարավորությունները։ Օ՜, մարդ էա՜կ, ինչո՞ւ մերժեցիր Աստծուց առատորեն քեզ պարգևված վեհ առաքելությունդ և ընտրեցիր մեղքի տառապանքը… Նայում եմ այս տղաներին, որոնք վայելում են իրենց հանգստի կարճատև րոպեները, և սիրտս մրմռում է կարեկցանքից։ Այս տղանե՜րը…
Ինչպե՞ս եմ ինքս դիմանալու. տասը երկա՜ր տարիներ… Միայնակ, առանց ընտանիքի։ Անզոր հուսահատություն եմ զգում և աղոթելու փափագ։ Ծնկի եմ գալիս և հենց այդտեղ աղոթում․
«Տե՛ր, ուժ տուր դիմանալու, միայն Դու կարող ես օգնել…»։
Չեմ հասցնում ավարտել, երբ ծիծաղի ու դժգոհության ձայներ եմ լսում։
— Հավատացյալ է, աղոթում է, տղե՛րք,— հումորախառն ու հեգնանքով արձագանքում են այս ու այն կողմից, սակայն ռուս հնաբնակ Արտյոմը գոռում է․
— Ну заткнись, человек разговаривает с Всевышним! (Ձեննե՛րդ կտրեք, մարդն Ամենաբարձրյալի հետ է խոսում – խմբ․):
Հասկանում եմ, որ նրա խոսքն այստեղ օրենք է, քանի որ բոլորը սսկվում են, իսկ ես երախտագետ նրան եմ նայում։ Նա ձեռքը դնում է ուսիս ու շարունակում.
— Моя мама тоже верующая и всегда молилась по вечерам, она была православной… Если бы я только послушал ее! (Մայրս էլ է հավատացյալ և միշտ աղոթում էր երեկոյան, ուղղափառ էր… Երանի լսած լինեի նրան – խմբ․):
Ես անսովոր փայլ եմ նկատում նրա աչքերում։ Իսկ երբ առանձին զրուցում ենք, այս ուժեղ տղայի մեջ այնքան ջերմություն եմ զգում, նաև արդարության մղում: Պարզվում է, որ նրան «արդարության մարտիկ» են ասում։ Բողոքում է, երբ վատ, անորակ սնունդ են տալիս, երբ հանիրավի խփում կամ ծեծում են մեկին, ինչի համար երբեմն իրեն էլ է բաժին հասնում…
Աղոթելուց հետո ես թեթևություն եմ զգում։
Սկսվում են բանտային օրերը։ Աշխատում ենք երկաթգծի շինարարությունում։ Մեր խմբում քուրդ Ավդարն է, ռուս Ալեքսեյը, տաջիկ Ջամալը, բելառուս Ռոստիսլավը, մյուսներին դեռևս լավ չեմ ճանաչում։ Ես միակ հայն եմ։ Մեր միջև յուրատեսակ բարեկամություն է ստեղծվում։
Ես գիտեմ, որ վաղ թե ուշ լուրջ հիմնախնդիր եմ ունենալու աստվածաշնչյան չորրորդ պատվիրանի հետ կապված, ըստ որի` շաբաթ օրը պետք է հանգիստ մնալ։ Այդ պատճառով աշխատում եմ այնպես անել, որ միանգամից աչքի ընկնենք և գլուխ պահողի համբավ չհանենք։ Իսկ ընդհանուր առմամբ որոշում ենք լինել բարեխիղճ, ոգևորել նաև մյուսներին։ Աշխատանքը ծանր է, սակայն աշխատում ենք ուժերի ներածին չափով։ Ստացվում է այնպես, որ ես ոչ պաշտոնական ավագի պարտականություններն եմ կատարում։ Կարծես վստահում են ինձ։ Իսկ հնաբնակ ու հեղինակություն վայելող Արտյոմը դեմ չէ և ասում է.
— Он умный парень, что бы он ни говорил, вы все его слушаете. (Խելոք տղա է, ինչ էլ ասի՝ լսեք – խմբ․):
Ես դիմում եմ տղաներին.
— Տղե՛րք, ձեր ցավը տանեմ,— ասում եմ ես,— հո՛ւպ տվեք, թող հենց սկզբից ծույլի համբավ չհանենք։
Տղերքն էլ իսկապես աշխատում են, միայն ավելի ուշ Ջամալը աղերսական ինձ է նայում, զգում եմ, որ հոգնել է, միայն Ավդարն է հասցնում իմ հետևից, իսկ Ալեքսեյն արդեն հրաժարվում է աշխատել այդ տեմպով…
— Ну, ребята, я ушел, ушел умирать,— ասում է նա ու աչքը գցում թփի հետևում քողարկված օղու շշին, որ հաջողացրել է ձեռք գցել պահակներից մեկից։
«Մեռնել» ասելով՝ նա նկատի ունի երկու բաժակ խմելը։ Մինչ նա խմում է օղին, մենք շարունակում ենք աշխատել։ Օրվա վերջում գալիս է վերահսկիչը՝ մոլդովացի Բոգդանը, և ստուգում աշխատանքը։ Նա զարմացած մեզ է նայում.
— Կրկնակի նորմա…— ասում է ապշած։ — Այսպես էլ կզեկուցեմ ղեկավարությանը։
Այդ երեկո մենք կրկնակի ուտելիք ենք ստանում, սակայն մի մասը պահում ենք սև օրվա համար, նաև մեր հիվանդ ընկերների համար, որ արագ կազդուրվեն։ Զգում եմ Ավդարի հայացքը… Սիրտը ճմլվում է, երիտասարդ տղա է, ուտել է ուզում։ Իմ բաժնից ինչ-որ մաս նրան եմ մեկնում, իսկ նա չի սպասում, որ երկրորդ անգամ կրկնեմ։
Օրերն անցնում են, բնազդաբար չենք պահում օրերի հաշիվը, կարծես հույս ունենալով, որ այդպես ավելի արագ կանցնեն։ Շարունակում ենք աշխատել նույն ոգևորությամբ, կարծես երկնային զորություն ենք ստացել։ Մեզ ոգևորել է կրկնակի չափաբաժինը, և ոգեշնչում ենք իրար։ Օրվա ավարտը զգում ենք միայն այն ժամանակ, երբ արևը մայր է մտնում։ Մեզ է մոտենում Բոգդանը և ստուգում աշխատանքը… Նա կասկածանքով մեզ է նայում։ Մի անգամ նույնիսկ հարցնում է.
— Այսքանը դո՞ւք եք արել։
— Ո՛չ,— ասում է Ալեքսեյը,— մեզ այս հայի հրեշտակներն են այցելության եկել ու օգնել։
Բոգդանը բարկացած նրան է նայում ու ասում.
— Տղե՛րք, այս անգամ 300 տոկոսով եք գերակատարել նորման, այսպիսի բան չի լինում։ Ինչ–որ բան էն չի։
— Մենք պարզապես սիրում ենք աշխատել,— ասում եմ մեղմ ժպտալով։
Սա, իհարկե, այնքան էլ չի համապատասխանում իրականությանն այս ծանր աշխատանքի պահով, սակայն չի խանգարում, որ երեկոյան մեզ որպես պարգևատրություն խոզի միս տան, որը ես չեմ ուտում հոգևոր նկատառումներից ելնելով, և փոխում եմ հացի հետ։
Անցնում է մի քանի օր։ Մեր ոգևորությունը շարունակվում է, իսկ շաբաթվա վերջում գալիս է գաղութի պետն ու ասում.
— Տղե՛րք, դուք ստախանովյան մրցանակակիրներ եք, ձեր մասին գրել ենք թերթում։
Եվ մեզ է մեկնում մի թերթ, որտեղ երեկոյան կարդում ենք մի անսովոր հարվածային բրիգադի մասին։ Այնտեղ մեզ անվանել էին «ռեկորդակիրներ»։ Սակայն ես այնքան էլ չեմ ոգևորվում, քանի որ գիտեմ, թե ինչ փորձություններ են սպասում ինձ շատ մոտ ապագայում։ Իսկ փորձությունը, բնականաբար, չի ուշանում։
Մի քանի շաբաթ օր ես չեմ աշխատում։ Շաբաթն ինձ համար սուրբ, առանձնահատուկ օր է։ Այդ օրը ես չեմ աշխատում՝ աստվածաշնչյան պատվիրանի համաձայն։ Սկզբում չեն նկատում, մտածելով, որ հիվանդ եմ կամ նման մի բան։ Այս շաբաթ ևս առավոտյան սովորականից վաղ եմ արթնանում։ Ծնկի եմ գալիս և բարձրաձայն աղոթում, իսկ քանի որ ձեռքիս Աստվածաշունչ չկա, անգիր վերհիշում մի քանի աստվածաշնչյան համարներ և պատրաստվում վայելել իմ հանգիստը։ Բայց զգում եմ, որ ժամանակն է ասելու ճշմարտությունը, իմաստ չունի գաղտնի պահել այլևս։
Քիչ հետո մեր խումբը պատրաստվում է գնալ աշխատանքի։
— Տղանե՛ր, ես այսօր չեմ աշխատում` իմ կրոնական համոզմունքի համաձայն։ Այդպես է գրված Աստվածաշնչում,— ի պատասխան նրանց զարմացած հայացքների՝ բացատրում եմ ես,— չորրորդ պատվիրանը վերաբերում է շաբաթ օրվա հանգստին։
Նրանք զարմանքով ու վախով ինձ են նայում` հիանալի իմանալով, թե ինչ է նշանակում չաշխատել, չհնազանդվել գաղութային ռեժիմին, եթե առանձնահատուկ պատճառ չունես դրա համար։
— Քիչ կաշխատես,— ասում է Ավդարը։ Իսկ Ալեքսեյը, ինչպես միշտ, կատակում է․
— Տղե՛րք, զրկվեցի խոզի մսի կրկնակի չափաբաժնից։ Իսկ, միգուցե, իմ լավագույն ընկերոջից։
Կատակում է, բայց աչքերում լուրջ անհանգստություն եմ նկատում։
Սակայն ես կատակելու տրամադրություն չունեմ և դուրս եմ ուղեկցում նրանց, որ շարունակեմ աղոթել սպասվելիք փորձության համար։ Ինչպես և սպասում էի, գալիս է լեյտենանտ Աբրամովը։ Նրա աչքերից հուր է ցայտում։
— Բանտարկյա՛լ Բաղրամյան, դու ինչո՞ւ աշխատանքի չես։
Ես բացատրում եմ, որ որպես բարեխիղճ քրիստոնյա, հետևում եմ աստվածաշնչյան 4-րդ պատվիրանին՝ սուրբ պահել շաբաթը և չաշխատել այդ օրը։ Որ այն նախատեսված է Աստծո հետ առանձնահատուկ հարաբերությունների համար։ Նա մի պահ ուղղակի կարկամում է, բայց արագ ուշքի գալով՝ վրա է բերում.
— Հե՛նց հիմա գնա աշխատանքիդ և գլխիցդ հանիր այդ անմտությունները։ Դու եկեղեցում չես և ոչ էլ քո տանը։
Ես հանգիստ բացատրում եմ, որ չեմ աշխատելու, եթե անգամ գնամ, կնստեմ երկաթգծի ռելսերին ու կվայելեմ իմ հանգիստը։
Նրա զարմանքին չափ չկա… Հակադրվե՞լ ԳՈՒԼԱԳ-ի բանտային կանոններին…
— Դու հրաժարվո՞ւմ ես ենթարկվել բանտային կանոններին,— մռնչում է նա։
— Ես մյուս օրերին կրկնակի և անգամ եռակի եմ աշխատել։ Հիմա խնդրում եմ հաշվի առնել, որ չեմ հրաժարվում աշխատելուց։ Այսօր չեմ աշխատի, իսկ վաղը կիրակի է, խոստանում եմ կրկնակի աշխատել նաև այսօրվա փոխարեն։
— Դու չես օրենքներ սահմանում, այստեղ տնօրինություն կա, իսկ մեր ղեկավարությունը Խորհրդային Միությունն է։ Եթե զեկուցենք վերադասին, գիտե՞ս ինչ կկատարվի քեզ հետ։
— Գիտեմ, և այնուամենայնիվ, ես չեմ աշխատում շաբաթ օրերին։
— Հինգ օր պատժախո՛ւց,— բղավում է նա։
Հինգ օր մնում եմ պատժախցում։ Սառը, թաց բետոնե հատակին կարող էի միայն մեկ-երկու քայլ անել։ Կար մի փոքրիկ անցք որպես պատուհան, իսկ ուտելիքը՝ ավելի լավ է լռել այդ մասին։ Ի՞նչ կարող եմ անել. ավելի շատ ժամանակ ունեմ մտորելու Աստծո մասին։ Միայն թե դիմանամ։ Երբեմն դուրս եմ նայում պատուհանից և մտովի սավառնում անեզր անհունում, փորձում մոռանալ բանտային իրականությունը։ Ինձ հարկավոր է դիմանալ… Հիշում եմ Պողոս առաքյալին, երբ Հռոմի մամերտինյան բանտում, ժայռակոփ պատերով խցում գրում էր Աստծուց ներշնչված խոսքերը․ «Միշտ Տիրոջով ուրա՛խ եղեք. դարձյալ ասում եմ՝ ուրա՛խ եղեք» (Փիլիպպեցիներին 4․4)։
Կունենա՞մ ես այդքան հոգևոր ուժ և ամրություն այսպիսի, ոչ պակաս անմարդկային պայմաններում։ Ժամանակը ցույց կտա։ Իսկ մինչ այդ կարող եմ միայն աղոթել։
Անցնում են պատժախցի հինգ ծանր օրերը։ Վեցերորդ օրը դուրս եմ գալիս։ Տղաներն ուրախությամբ են դիմավորում ինձ, և գրկախառնվում ենք։ Ալեքսեյի ուրախությանը չափ չկա։ Փորձում է անգամ օղի հյուրասիրել ինձ.
— Է՛խ, բրա՛տ,— ասում է նա,— խմի՛ր մի բաժակ, մոռացի՛ր՝ որտեղ ես։ Բայց նիհարել ես, չէ՞։
Ես էլ եմ ուրախ՝ տեսնելով ընկերներիս, իսկ օղուց հրաժարվում եմ։ Ալեքսեյը երկրորդ անգամ չի կրկնում, միայն ասում է.
— Բայց դու իսկական մուժիկ ես, ես չեմ կարող էդպես։ Է՜խ, մուժի՛կ,— բացականչում է մեր ջիգյարով ընկերն ու գրկելով ուսերս՝ թափահարում։
Բանտային ընկերությունը մի ուրիշ ջերմությամբ է միավորում մեզ։ Այստեղ շատ անկանխատեսելի իրավիճակներ են պատահում, և չգիտես, թե երբ կկորցնես ընկերոջդ պարզապես բանտային կամայականությունների պատճառով։ Այստեղ մենք ոչինչ ենք, չունենք ոչ մի իրավունքներ աշխարհից կտրված այս ծայրամասում։ Մեզ մնում է սեղմել ատամները և սպասել։ Ես վստահում եմ Աստծուն և գիտեմ, որ Նա չի թարթում աչքերը, գիտի որտեղ եմ ցանկացած պահի։
Հաջորդ շաբաթ օրը դարձյալ չեմ աշխատում։ Ինձ հերթական պատժախուցն է սպասվում։ Ես դառնում եմ նրա այցելուն։ Տղաները փորձում են համոզել և անհանգստությամբ նշում, որ չեմ դիմանա։ Իսկ երբ այդ նույնը կրկնվում է մի քանի անգամ, լուրը հասնում է վերադասին։ Եվ ինձ այցելում է անձամբ բանակի ղեկավար, մարշալ Բրոդսկին։
Ձիգ, գեղեցիկ, փայլուն կոճակներով զինվորական համազգեստով, մարտական ամուր կոփվածքով մարշալը զարմանքով և նույնիսկ մի տեսակ համակրանքով ինձ է նայում։
— Աղանդավո՞ր ես։
— Ո՛չ, քրիստոնյա եմ,— վստահ ասում եմ ես։
— Դու պետք է աշխատես շաբաթ օրը, և այլևս ոչ մի առարկություն։ Մենք պատերազմական իրավիճակում ենք, և դուք մեզանից մեկն եք։ Թեկուզ բանտարկյալ, բայց դուք մեզանից մեկն եք և մասնակցում եք Սովետական Միության խաղաղ շինարարական աշխատանքներին։ Դու, տեսնում եմ, սկզբունքային անձնավորություն ես։ Մենք քեզ թույլ ենք տալիս հավատալ քո Աստծուն (մտքումս ժպտում եմ այս «մեծահոգի ողորմածության» համար, սակայն ոչինչ չեմ ասում), բայց դու այստեղ օրենքներ մի՛ սահմանիր։ Իսկ եթե հանկարծ բոլորը որոշեն շաբաթ օրը հանգստանալ, դու գիտե՞ս ինչ կլինի… Ի՞նչ կլինի, եթե մի ողջ երկիր կանգ առնի և չաշխատի։ Այդպես չի լինի. ի՞նչ կլինի, եթե չաշխատեն հիվանդանոցները, ոստիկանությունը, սննդի արդյունաբերությունը։
— Աշխարհն ավելի լավը կլինի,— ասում եմ ես՝ ոգևորված նրա բարյացակամ տոնից։ — Ընկե՛ր Բրոդսկի, Աստված այդ ժամանակ այլ ձևով կլուծի հարցերը։ Ես չեմ աշխատում շաբաթ օրերին, որովհետև ինձ այդպես է հրահանգել աշխարհի Արարիչը՝ Հիսուս Քրիստոսը։
— Կրոնը թմրամոլություն է, իսկ քո կրոնը՝ մոլեռանդություն։ Կաշխատես և վե՛րջ։
Բարեհոգի արտահայտությունն աստիճանաբար անհետանում է նրա դեմքից։ Վճռական ու առարկություն չընդունող հայացքով նա ինձ է նայում։
— Ո՛չ, չեմ աշխատի,— մեղմ ասում եմ ես։
— Լսի՛ր, բանտարկյա՛լ համար 7, գիտե՞ս ինչ է սպասվում քեզ հրամանը չկատարելու դեպքում։
— Չգիտեմ, բայց ենթադրում եմ,— ասում եմ համարձակ, սակայն գլուխս կախ։
— Գնդակահարություն․․․ Այդպես ենք պատժում հայրենիքի դավաճաններին և պետական հրամանները չկատարողներին։ Ի՞նչ ես ասում…
— Ես կրկնում եմ՝ ո՛չ, բայց ցանկանում եմ ապրել և խնդրում եմ ընդունեք հավատիս ձևը։ Այն ոչ մեկին չի խանգարում։
Նա սկսում է նյարդայնանալ.
— Նայի՛ր աչքերիս մեջ և նորի՛ց ասա. աշխատելո՞ւ ես, թե ոչ։
— Ո՛չ, ընկե՛ր Բրոդսկի, կարող եք գնդակահարել,— ասում եմ ես՝ ուղիղ նայելով նրա աչքերին։
— Դու ոչ միայն մոլեռանդ ես, այլև՝ խելագար,— ասում է նա և հեռանում։
Հետաքրքիր է, որ որոշ ղեկավարներ պակաս խիստ են, քան նրանց ստվերում գտնվող ենթակաները։ Այլ առիթներով էլ եմ համոզվել դրանում։ Մի քանի օր անհամբեր լուրի եմ սպասում, սակայն ոչինչ տեղի չի ունենում, և ինձ չեն գնդակահարում։
Մտքումս շնորհակալություն եմ հայտնում Աստծուն՝ վերստին կյանքս խնայելու համար։ Աղոթքիս մեջ չեմ մոռանում հիշատակել նաև մարշալին։
Չենք հասկանում՝ ինչպես են սահում տարիները… Մեկ օրը նման է մյուսին, և այնուամենայնիվ այնքան նման չէ։ Հույսով ենք ապրում, որ մի օր կգա բաղձալի ազատությունը։ Հազարավոր մարդիկ այստեղ անիմաստ վատնում են իրենց կյանքը։ Ապշել կարելի է, թե ինչպես է պետական ապարատը անխնա և անօգուտ սպառում այսքան մարդկանց ի վերուստ տրված կենսական ներուժը։
Ինձ երկար ժամանակ հանգիստ են թողնում։ Իսկ մենք այլևս ավելորդ ջանքեր չենք թափում և աշխատում ենք օրական նորմայի չափով։ Քանի որ աշխատանքը պատշաճ չէին գնահատում, իմաստ չգտանք ավելորդ ջանքեր թափելու։ Տեղի ղեկավարությունն ի վերջո՝ տեսնելով որ չի կարողանում ինձ համոզել, որպես համառ ու կամակոր բանտարկյալի` ուղարկում են մեկ այլ տեղ։ Ես հրաժեշտ եմ տալիս իմ ընկերներին։ Ալեքսեյը գրկում է ինձ.
— Է՜խ, բրա՛տ, կտեսնվե՞նք երբևէ,— ասում է նա։ — Քեզ լավ պահիր։ Դու գիժ ես ախր, մենք մեր գլուխը կպահենք մի կերպ։ Ախր էսքան կապվեցինք, բրա՛տ։
Հերթով հրաժեշտ եմ տալիս բոլորին։ Միասին ուրախության ու տառապանքի տարիներ ենք անցկացրել այստեղ։ Շատ անգամ եմ աղոթել նրանց համար՝ հույսով, որ մեր Տիրոջ փառավոր գալուստի և հարության ժամանակ կհանդիպենք։ Ինչքա՜ն հիանալի, հետաքրքիր մարդիկ կան այստեղ՝ ցավով մտածում եմ ես, որոնց աննշան զանցանքի համար քշել են այս տաժանակիր բանտը։
Մենք հուզված հրաժեշտ ենք տալիս իրար։ Ես այստեղ թողեցի իմ կյանքի լավագույն տարիներից մի քանիսը։ Միգուցե Աստված համբերության ու սիրո, կյանքի անհասկանալի դասե՞ր է սովորեցնում ինձ, իսկ մյուսների՞ն… Միայն Նրան է հայտնի այս ամենի իմաստը։
Նոր վայրում նույնքան ծանր աշխատանքներ ենք կատարում, այստեղ անտառանյութ ենք բեռնաթափում և բարձում։ Առանձնակի տարբերություններ չկան՝ ծանր աշխատանք և անորակ սնունդ, նույն տանջահար դեմքերը, որոնք համարվել են հայրենիքի թշնամիներ։ Ծանոթանում եմ շատերի հետ և փորձում կիսվել հոգևոր գաղափարներով, ինչքանով դա հնարավոր է։ Այս անուրախ պայմաններում հատկապես նրանք ունեն Աստծո մխիթարության ու սատարման կարիքը։
Այստեղ ևս ինձ փորձություններ են սպասում, ինչը և ենթադրում էի։ Մի քանի շաբաթ օր չեմ աշխատում, սկզբում դարձյալ աննկատ է անցնում։ Միգուցե մտածում են, որ հիվանդ եմ կամ նման մի բան։ Սակայն գիտեմ, որ այդպես դարձյալ երկար չի շարունակվի… Ինձ նկատում է կապիտան Մալանյուկը և հրամայում, որ աշխատեմ։ Ես երկար բացատրում եմ, որ կաշխատեմ միայն շաբաթ օրվա մայրամուտից հետո, երբ ավարտվում է աստվածաշնչյան շաբաթը։ Իսկ երբ հրաժարվում եմ, տանում է իր վերադասի մոտ։
Գաղութի պետը քչախոս, կոպիտ դիմագծերով և կարծր բնավորությամբ հին զինվորական է։ Երկար հարցեր չի տալիս և ասում է.
— Արագ ներկայացրու, ի՞նչն է պատճառը, որ չես ցանկանում աշխատել։
Մի քիչ ավելի մանրամասն ներկայացնում եմ իմ հավատքի սկզբունքները և խնդրում ընդառաջ գնալ։ Հիշեցնում եմ, որ նախկին տաժանավայրում ես կրկնակի և անգամ եռակի նորմաներ եմ կատարել։
— Ես կաշխատեցնեմ քեզ, և այն էլ ինչպե՜ս,— խորամանկ ժպտալով ասում է նա,— ախր, ես քո նմաններին շատ եմ տեսել, որոնք ռազմաճակատում էլ էին ուզում գլուխ պահել, գիտե՜նք… Իսկ հիմա վերադարձի՛ր խուցդ։
Մինչև մյուս շաբաթ օրը կիսվում եմ բանտախցիս տղաների հետ, զրուցում հավատքից, ասում, թե ինչն է պատճառը, որ չեմ ցանկանում աշխատել։ Եթե ճիշտը չասեմ, հնարավոր է մտածեն, որ չեմ ցանկանում աշխատել։ Այս դեպքում արդեն նրանց հետ խնդիրներ կունենամ։
Հաջորդ շաբաթ առավոտյան ինձ տանում են աշխատանքային հրապարակ։ Բանտարկյալների մի երկար շարք է կանգնած. ենթադրում եմ, որ տեսարանի են սպասում, թե ինչպես պետք է դաստիարակեն անհնազանդ բանտարկյալին։
Ուժով բերում են գերանների մոտ… Վերցնում են մի գերան և ծայրը դնում ուսիս, իսկ մյուս ծայրը՝ պետի ուսին։ Բոլորը զարմանքով մեզ են նայում. ի՞նչ է նշանակում այս ամենը։
— Առա՜ջ,— բացականչում է Մալանյուկը,— տեսնենք այդ ինչպե՞ս չես աշխատում։
— Ընկե՛ր Մալանյուկ… Կհաշվեմ մինչև երեքը ու գետնին կգցեմ գերանը,— ասում եմ ես։
Նա հետաքրքրությամբ ինձ է նայում` դեռևս չպատկերացնելով, թե դա ինչպես կարող է պատահել։
— Գնացի՛նք,— բղավում է նա։
Ես չեմ շարժվում տեղիցս, հաշվում եմ մինչև երեքն ու գցում գերանը։ Կապիտանը ևս, որպեսզի խուսափի վնասվելուց, արագ նետում է գերանը։ Շարքում կանգնածների մեջ ծիծաղի զգուշավոր ալիք է բարձրանում։ Դա ավելի է բարկացնում Մալանյուկին։ Այս անգամ նա առաջ է բերում մի բելառուս երիտասարդի ու դարձյալ գերանի մի ծայրը դնում են իմ ուսին, մյուսը՝ նրա։
— Հաշվում եմ մինչև մեկը ու նետում գերանը,— ավելի վճռական ասում եմ ես։
Երիտասարդը լարված ինձ է նայում… Հաշվելով «մեկ», ես նետում եմ գերանը։ Նա նույնպես մի կողմ է նետում գերանն ու փախչում հեռու։
Շարքի միջով խուլ աղմուկ է անցնում, չգիտեմ՝ հիացմունքի, թե՞ կարեկցանքի, կամ սպասման, թե շուտով ինչ պատժի կենթարկեն ինձ։
Կապիտանը ոչինչ չի ասում և արագ հեռանում է։ Անհնազանդության համար ես վաստակում եմ հինգօրյա պատժախուց, որին արդեն սովորել եմ։ Բայց ասել, թե թեթևորեն եմ տանում պատժախուցը, սխալ կլինի։ Ինչ-որ բան հարկավոր է մտածել։ Եվ մի օր որոշում եմ ապացուցել, որ ոչ թե աշխատանքից եմ խուսափում, այլ՝ շաբաթ օրն աշխատելուց։
Աշխատանքի գնալիս նկատել էի, որ վարչական շինության երկայնքով ծաղիկների երկար թմբեր կան։ Դրանք շատ անխնամ տեսք ունեն, և ես որոշում եմ կարգի բերել այդ տարածքն ու գեղեցկացնել։ Աշխատանքից վերադառնալով` դույլ եմ խնդրում և նախ ջրում եմ, ապա բահով խնամքով փխրեցնում հողը, հեռացնում մարգերի ավելորդությունները։ Գեղեցիկ է ստացվում… Նկատում եմ, որ վարչության շենքի պատուհաններից ինձ են հետևում։ Սակայն ոչինչ չեն ասում։
Հաջորդ կիրակի ավելի վաղ եմ սկսում ջրել ու խնամել ծաղկաթմբերը։ Տարածքը, ծաղիկների մարգերն ավելի խնամված ու կոկիկ տեսք են ստանում։ Երեկոյան վարչության պետը կանչում է իր առանձնասենյակ։
— Արշակյա՛ն, բայց դու շա՜տ տարօրինակ բանտարկյալ ես,— ասում է նա,— չէի ցանկանա քեզ այստեղ տեսնել։ Բայց քո հավա՜տը… Այ, եթե դա չլիներ…
— Եթե իմ մեջ ինչ–որ դրական բան կա, որը դուք նկատել եք, դա հենց հավատիս շնորհիվ է,— ասում եմ նրան։
Նա ի պատասխան մի կտոր լավ որակի երշիկ է հյուրասիրում ինձ։
— Ես չեմ ուզում քեզ պատժել, բայց չեմ էլ կարող չպատժել,— ասում է նա բարեկամաբար,— դու իմ գլխացավանքն ես դարձել։
Մեր աշխարհի ողբերգություններից մեկն այն է, որ բազմաթիվ լավ մարդիկ ստիպված հրամաններ են կատարում, որոնց հետ երբեք համաձայն չեն, սակայն պարտավոր են կատարել այն, ինչ գալիս է ավելի բարձրաստիճան պետերից։ Գաղութի պետն այդպիսի մարդկանցից մեկն է։ Այլ պայմաններում նա հիանալի անձնավորություն կլիներ՝ չնայած իր ծանր բնավորությանը։ Կարողանում է հասկանալ մարդկանց, սակայն չի կարող վարվել խղճի մտոք։ Բայց ես այն կարծիքին եմ, որ ավելի լավ է դիմադրել և լսել խղճի ու սրտի ձայնը, որովհետև այն ավելի հաճախ Աստծո ձայնն է։ Իսկ երբ չես լսում Ամենակարողի ձայնը, Նա մի օր կարող է լռել…
Ավելորդ գլխացավանքից ազատվելու համար ինձ ուղարկում են մեկ այլ գաղութ։
Իմ հաջորդ կալանավայրն Ուրալն է։
Ռուսաստանի ծայրամասում եմ, այնքա՜ն հեռու հայրենիքից, սակայն ոչ Աստծուց։ Կկարողանա՞մ այստեղ էլ պահել հավատիս հիմքերը,— մտմտում եմ ես։ Աստված չի խոստացել, որ դժվարություններ չեն լինի, սակայն խոստացել է, որ դժվարությունների ժամանակ մեր կողքին կլինի։ Դա ինձ հույս է տալիս, և աշխատում եմ չտրտնջալ։ Հոգով կարող ենք համաձայն լինել Աստծո հետ, սակայն մեր մարդկային փխրուն մարմինը երբեմն չի դիմանում։ Աղոթքներիս մեջ երբեմն հարցնում եմ Աստծուն. «Տե՛ր, չեմ հասկանում՝ ինչի՞ համար է այս ամենը, բայց վստահում եմ Քեզ, խնդրում եմ՝ դիմանալու ո՜ւժ տուր»։ Աստված մի պատասխան ունի, և դա ամենաիմաստուն պատասխանն է՝ ժամանակն անցնում է… Թեև ծանր, սակայն տարիները գլորվում են…
Այստեղ ևս հրաժարվում եմ շաբաթ օրը աշխատանքի դուրս գալ և ասում եմ, որ Խորհրդային Միության Սահմանադրությամբ մարդն ունի խղճի ազատություն։ Դա, իհարկե, ծիծաղաշարժ է հնչում, և ինձ նայում են որպես մի անմիտ երեխայի։ Հնարավոր է` նախորդ գաղութի պետն արդեն զգուշացրել էր նոր պետին, որ ուղարկում են «մի համառ ու կամակոր աղանդավորի», որը չի հնազանդվում բանտի կանոններին։ Եվ այստեղ նույնպես ինձ համար շատ «հետաքրքիր» պատիժ են հայտնագործում։ Երբ հրաժարվում եմ շաբաթ օրն աշխատելուց, բանտապետը, կրծելով բեղերը, նայում է ինձ ու ասում.
— Տե՛ս, աղանդավո՛ր, հիմա ինչ եմ բերելու գլխիդ։ Դու ես խնդրելու, որ աշխատես։
Ես չեմ կասկածում, որ մարդկային չարամտությունն անսահման է, միայն չգիտեմ՝ այս անգամ ի՞նչ ձևով կարտահայտվի այն։
Երեկոյան մի բանտարկյալ է այցելում ինձ՝ հրեա Բենիամինը։ Համակրելի անձնավորություն է, նույնպես հավատում է Աստծուն։ Զրույցի ընթացքում հարցնում է․
— Դու հրեա՞ ես, որ շաբաթ օրը չես աշխատում։
Ես բացատրում եմ, որ շաբաթօրյա հանգստին վերաբերող պատվիրանը աստվածաշնչյան է, այլ ոչ թե միայն՝ հրեական, որ այն տրվել է դեռևս Ադամին ու Եվային այն ժամանակ, երբ ոչ միայն հրեաները, այլև ողջ մարդկությունը գոյություն չուներ։
— Գիտե՞ս, Դավի՛թ, ես էլ փորձեցի սուրբ պահել շաբաթը, բայց չկարողացա։ Ինձ սկսեցին ծեծել առանց երկար-բարակ համոզելու։ Չդիմացա։ Բայց Աստված կհասկանա ինձ, այո՛, ես չդիմացա։ Նա ավելին գիտի, քան մենք պատկերացնում ենք։ Այդպես չէ՞։
Մենք երկար զրուցում ենք հոգևոր հարցերի շուրջ և ընկերանում։ Պատմում է, որ տանն իրեն սպասում են կինն ու երեխաները։ Որոշել է ամեն գնով դիմանալ ու տուն վերադառնալ։
— Իմ Ռաքե՜լը,— ասում է նա տխուր, և աչքերում արցունքներ եմ նկատում։
Իսկ գնալուց առաջ մենք գրկախառնվում ենք և որոշում ազատվելուց հետո էլ հանդիպել, շարունակել մեր բարեկամությունը։ Սակայն հանգամանքներն այլ կերպ են դասավորվում։ Աքսորավայրում երբեմն հիվանդություններ են բռնկվում։ Բնականոն բուժման և առողջ սննդի բացակայության պատճառով մենք շատ մահերի էինք ականատես լինում։ Այդպիսի մի բռնկման ժամանակ իմանում եմ, որ Բենիամինը նույնպես ծանր հիվանդ է։ Խնդրում եմ թույլ տալ, որ այցելեմ իրեն։
Ինձ տանում են բարաք, որտեղ նա պառկած էր։
Նա թույլ ժպտում է ինձ։
— Դավի՛թ… Ես գիտեի, որ դու կգաս։ Ես մեռնում եմ։
— Դու չես մեռնի,— մի կերպ արտաբերում եմ ես նայելով նրա հյուծված դեմքին, խամրած աչքերին։ — Ռաքելը քեզ է սպասում։ (Աղոտ հույսով փորձում եմ կյանքի կոչել նրա մահացող մարմինը)։ — Դու գիտես որտեղ եմ ապրում, կգտնես նրան ու կասես, որ միասին ենք եղել,— խնդրում է նա։
Ես կուլ եմ տալիս արցունքներս… Անիրա՜վ աշխարհ, ո՞ր մեղքի հաար,- մտածում եմ ցավով։ – Ի՞նչի համար, ախր երեխաները սպասո՜ւմ են։
— Աղոթի՛ր ինձ համար, հա՛յ եղբայր, Աստված տեսնում է ամեն ինչ և գիտի՜ ամեն ինչ։ Հուսով եմ` կհանդիպենք երկնքում։
Դանդաղ հեռանում եմ` մտորելով այս աշխարհի մեծ անարդարության, Խորհրդային Միություն կոչվող հսկա գաղութի մասին, որտեղ ոչ թե մեղավորության, այլ դավանանքի համար մարդը կարող է մահանալ ընտանիքից հեռու, անմարդկային պայմաններում՝ քաղցից ու հյուծվածությունից, անհուսությունից։ Իսկ իրեն սպասում են կինն ու երեխաները…
Ես այլևս չտեսա Բենիամինին։ Իսկ ընտանիքին կհանդիպեմ։
Հերթական շաբաթ օրն ավելի վաղ եմ արթնանում և երկար աղոթում։ Պատրաստվում եմ հերթական փորձությանը։ Ավելի նենգ ու դաժան պատիժ են խոստացել։ Ո՞րն է իմ մեղքը, Աստվա՜ծ իմ… Ու մինչ կգտնեմ պատասխանը, մոտենում են զինվորներն ու ինձ տանում դեպի բարաքների կողքով հոսող կեղտաջուրը… Ապա հրամայում են ծնկի գալ հենց ջրի մեջ։
— Եթե քայլես և առավել ևս փախուստի դիմես, կկրակենք,— դիվային ժպիտով սպառնում է բանտապետը։
Նայում եմ նրա դիվային ժպիտին ու մտածում, թե ինչքան ցած կարող է ընկնել մարդը, որ միայն հավատքի պատճառով այսպիսի փորձությունների ենթարկի մեկին։ Սակայն նաև հասկանում եմ, որ սա հավատքի ճակատամարտ է յուրաքանչյուր հոգու համար։ Ճակատամարտ ամեն մի թանկագին հոգու համար, որ մղում են Աստված և սատանան։
Բանտարկյալները խղճահարությամբ ինձ են նայում. տեսնես ինչքա՞ն եմ դիմանալու։ Ես ոչինչ չեմ ասում և լուռ մտնում եմ ջրի մեջ. դիմադրելն անիմաստ է։ Սառը ջրից ողջ մարմնովս կարծես էլեկտրական հոսանք է անցնում… Ցնցվում եմ. նեխած ջրի հոտն էլ մի կողմից։ Հայացքս հառում եմ մոխրագույն ամպերին և խնդրում, որ Աստված դիմանալու ուժ տա։
Այդպես մնում եմ երկար։ Մի պահից սկսած՝ այլևս ոչինչ չեմ զգում։ Կարծես անզգա լինեմ։ Սկսում եմ դողացնել։ Երևի բանտապահի խղճահարությունն արթնանում է, և ինձ հանում են այդտեղից։ Վրայիցս գարշահոտ է փչում։ Պետը քմծիծաղով ինձ է նայում… Ակամա հիշում եմ Հիսուսին. ի՜նչ ուժ ուներ Նա, որ ներեց Իրեն խաչափայտին բարձրացնող ամբոխին։ Իսկ ես կարո՞ղ եմ…
Դիմանում եմ մի քանի շաբաթ։ Տեսնելով, որ չեմ կոտրվում, անցնում են հաջորդ դիվային մեթոդին։ Երկու օր աշխատանք, հինգ օր կարցեր, որտեղ ինձ մեկ այլ «նորություն» է սպասվում. այդ հինգ օրը ծեծում են ինձ։ Ես ասես մարդ չէի. անգամ կատաղած կենդանուն այդպես չեն տանջում, սպանում են, որ խաղաղ մահանա։ Մենք այստեղ մարդ չենք։ «Սա՞ էր Խորհրդային Միության գովերգած մարդասիրությունը և գալիք կոմունիզմը»,- մտածում եմ ցավերից տնքալով՝ պառկած խոնավ, թաց հատակին։
Երկրորդ օրը բանտապահի հարվածից ջարդվում են առջևի երկու ատամներս, ամբողջ մարմինս տնքում է ցավերից։ Ինձ հետ հաշվեհարդար են տեսնում միայն այն բանի համար, որ ցանկանում եմ աշխատել ինձ հատկացված 6 օրը, իսկ ահա ընդամենը մեկ օր՝ շաբաթ օրը, ցանկանում եմ հանգստանալ։ Սա անմարդկային է… Ո՞րն է իմ մեղքը։ Միայն ա՞յն, որ այս պետության օրինավոր քաղաքացի եմ, չեմ գողանում, չեմ ստում, չեմ վիրավորում կամ բռնանում որևէ մեկին։ Ես մի պարզ ցանկություն ունեմ՝ սուրբ պահել և հանգստանալ Աստծուց տրված առանձնահատուկ օրը։
Անցնում են ծեծուջարդի հինգ օրերը։ Զգում եմ, որ հնարավոր է այլևս չդիմանամ։ Մարմինս անտանելի տնքում է ու լացում։ Երեկոյան մտորումների ժամանակ հիշում եմ Քրիստոսի խոսքերը․ «Հոգին հոժար է, մարմինը՝ տկար…»։ Ահա՜ թե ինչու էր Քրիստոսն Իր տանջանքի պահին Հորը դիմում այս խոսքերով. «Հա՛յր, հեռո՛ւ տար այս բաժակը, բայց թող Քո կամքը լինի»։ «Աստվա՜ծ իմ,- սառը զնդանում ծնկի եկած աղոթում եմ ես,- ցո՛ւյց տուր ինձ ելքը, ես այլևս չեմ դիմանում այս երկրային դժոխքում»։ Վերջում մեխանիկորեն կրկնում եմ Հիսուսի խոսքերը՝ «Բայց թող Քո կամքը լինի»։
Աշխատանքային առաջին օրը երեկոյան մի միտք է գալիս գլուխս՝ փախչել այստեղից՝ ինչ գնով էլ լինի։ Ինչ լինելու է՝ թող լինի, ավելի վատ չի կարող լինել։ Նույնիսկ մահն է ինձ երանելի թվում, թող փախչելիս գնդակահարեն… Աստված գիտի՜ ամեն ինչ, գիտի իմ տառապանքները։ Եվ հիշում եմ մեկ այլ աստվածաշնչյան համար․ «Ձեզ ուրիշ փորձություն չի պատահել, բացի մարդկային փորձությունից։ Բայց Աստված հավատարիմ է. Նա ձեզ չի թողնի ձեր կարողությունից առավել փորձվելու, այլ փորձության հետ ելքն էլ կպատրաստի, որ կարողանաք դիմանալ» (Ա Կորնթացիներին 10․13): «Իսկ միգուցե ելքը հենց դա՞ է»,- մտածում եմ երեկոյան։ Աստիճանաբար հասունանում է փախուստի ծրագիրը։
Նկատել էի, որ աշխատանքի վայր ուղեկցելու ժամանակ, երբ հսկիչները ստուգում են շարքերը, մի քանի րոպե աչքաթող են անում վերջին շարքերը։ Այնտեղ ընդամենը մեկ հսկիչ է լինում, որը ֆիզիկապես չի հասցնում հետևել բոլորին։ Դա էլ հենց փախուստի ամենահարմար պահն է։ Եթե հաջորդ հինգ օրը դարձյալ կարցեր նստեցնեն և շարունակեն անմարդկային ծեծը, ես պարզապես չեմ դիմանա։
Որոշումս անբեկանելի է. վաղը փախուստի օրն է։
Շարքով դանդաղ գնում ենք աշխատանքի։ Ուսումնասիրում եմ շուրջբոլորս, հսկիչներին։ Հանկարծ մեկ այլ՝ «դրական» պահ եմ նկատում. հսկիչը ալկոհոլ է օգտագործել և իրեն բավականին անփույթ է պահում։ Մի երջանիկ ժպիտ անընդհատ փայլում է դեմքին։ Զգում եմ, որ հարբած է, տրամադրությունը բարձր է, կատակներ է անում և ուշադիր չէ։ Ահա, նա մեջտեղում է, կատակով քաշքշում է Անդրեյի հագուստները, իբրև թե կարգի է հրավիրում… Հրում է առաջ։
Որսում եմ պահը և, ինչքան ուժ ունեմ, վազում եմ անտառ։ Շատ արագ կտրում եմ հարթավայրային հատվածը և հայտնվում անտառում։ Մի պահ հետ նայելով՝ ուժասպառ վայր եմ ընկնում։ Կիսաքաղց, ծեծից ջարդվող մարմնով ինչքա՞ն կարող եմ վազել։ Ոտքերս անշարժացել են, աղոթում եմ, և կարծես վերերկրային մի ուժ ինձ ոտքի է կանգնեցնում, և արագ քայլում եմ առաջ։
Առաջ, բայց դեպի ո՞ւր. ինքս էլ չգիտեմ։ Երեք օր թափառում եմ անտառում հուսալով որևէ բնակավայրի հասնել, սակայն իզուր։ Քաղցս հագեցնում եմ նախօրոք գրպանումս պահած մի քանի կտոր հացով ու կարտոֆիլով։ Անտառում ուտելու համարյա ոչինչ չկա, մի քանի ծանոթ բույս եմ գտնում և փորձում ուտել։ Սունկ շատ կա, սակայն չեմ համարձակվում ուտել, գուցե թունավորվեմ. հիմա միայն դա էր ինձ պակաս։ Ոչ մի կերպ քաղաքակիրթ բնակավայր տանող ճանապարհը չեմ գտնում. ինչքա՞ն կարող եմ թափառել անծանոթ տայգայում։ Միգուցե ինձ վիճակված է հենց այստե՞ղ մահանալ։
Արդեն չորրորդ օրն է՝ անտառում եմ, հազիվհազ շարժվում եմ անորոշ ուղղությամբ։ Ուտելիքս վերջացել է, ես հուսահատության մեջ եմ։ Հանկարծ անտառում մարդիկ եմ տեսնում, ովքե՞ր են։ Նրանք էլ ինձ են նկատել։ Ես խելագարի պես հետ եմ վազում դեպի… բարաքները։ Պարզվում է, որ երկար շրջապտույտ կատարելով՝ հայտնվել եմ նույն տեղում։ Ահա և քեզ փախուստիս արդյունքը։ Ինձ թվում է՝ ինչ-որ մեկը ծիծաղում է վրաս և հեգնում իմ անհույս ջանքերը։ Ես փոխում եմ ուղղությունս և վազում հակառակ ուղղությամբ։
Նկատելով ինձ՝ հետևիցս բղավում են, խոստանում, որ ոչինչ չեն անի, եթե կամավոր հանձնվեմ։ Առանձնապես չեմ հավատում, չեմ վստահում, բայց ուրիշ ի՞նչ կարող եմ անել։ Արդեն այնքան հոգնած ու ուժասպառ եմ, որ երկար վազել ու անգամ քայլել չեմ կարող… Հետ եմ գալիս։ Այնտեղ ինձ արդեն սպասում են և ձեռքերս ոլորելով` տանում իմ «հարազատ» վայրը։
— Ողջո՜ւյն, փախստակա՛ն,— նույն դիվային ժպիտով բացականչում է բանտապահը,— իսկ դու գիտե՞ս, որ քեզ կարոտել էինք։
Նրա ձայնի հնչերանգից մարմնովս սարսուռ է անցնում, չեմ կասկածում նրա դիվային հնարամտությանը։ Եվ որ իսկապես կարոտել է ինչ-որ մեկին տանջելու անմարդկային վայելքին։
Նրանք, բնականաբար, չեն պահում իրենց խոստումը և ամեն ինչ նորից է սկսվում։ Նույն ծեծը, իսկ հարվածներից մեկի ժամանակ կոտրվում են ևս երկու ատամ։ Սակայն ինձ մեկ այլ նորություն էլ է սպասվում։ Այս անգամ մերկ են գցում խուցը. դողում եմ, չեմ պատկերացնում, թե ինչպես եմ կենդանի մնալու։ Սկսում եմ հաշտվել մահվան հետ. այն ինձ բարեբախտություն ու հաճելի փրկություն է թվում։ Միգուցե ինձ արդեն երկի՞նքն է սպասում։ Աղոթքներս այլ ուղղություն են ստանում… Մահը բաղձալի ազատություն ու փրկություն է։
Ակամա հիշում եմ աստվածաբանական մի միտք, որը ես անգիր գիտեի. «Սովորողների առջև կբացվեն տիեզերական պատմությունը և իր աննկարագրելի հարստությունները… Այդ ժամանակ կյանքում նրանց հանդիպած բոլոր դժվարություններն այլ լույսի ներքո կհառնեն։ Այն, ինչ շփոթության մեջ է գցել մեզ, հիասթափություն առաջացրել և թվացել որպես ծրագրերի փլուզում, այդտեղ մենք կտեսնենք մեծ, աստվածային օրենքների հետ ներդաշնակող և հաղթանակով պսակված նպատակ»։ «Հավանաբար ժամանակն է,- մտածում եմ ես,- ինձ՝ Աստծո դպրոցում սովորողիս, պատրաստվել Մեծ Ուսուցչի հետ հանդիպմանը»։
Սակայն հրաշքով դիմանում եմ, կենդանի մնում։ Առավոտյան աշխատանքի գնալիս զարմանքով տեսնում եմ իմ նախկին հսկիչին, որի հերթապահության ժամանակ հաջողացրել էի փախչել։ Անփույթ վերաբերմունքի համար հիմա նա կարցերում է։ Երբ անցնում եմ, նա նկատում է ինձ ու բացականչում.
— Դավի՜թ, խնդրում եմ, մի կտոր հաց ուղարկիր, սոված եմ։
Ես սկզբում անտարբերությամբ եմ արձագանքում՝ տեղն է իրեն։ Սակայն երբ պառկում եմ քնելու, հիշում եմ աստվածաշնչյան պատվերը․ «Ինքներդ վրեժխնդիր մի՛ եղեք, սիրելինե՛ր, այլ բարկությա՛նը տեղ տվեք, որովհետև գրված է․ «Իմն է վրեժխնդրությունը, Ես էլ կհատուցեմ», ասում է Տերը։ Բայց՝ եթե քո թշնամին քաղցած է, հա՛ց տուր նրան, իսկ եթե ծարավ է, ջո՛ւր տուր նրան, որովհետև այս անելով՝ նրա գլխի վրա կրակի կայծեր կկուտակես»։ Չարից մի՛ պարտվիր, այլ բարիո՛վ հաղթիր չարին» (Հռոմեացիներին 12․19-21):
Որոշում եմ՝ այնուամենայնիվ օգնել նրան` լավ իմանալով, թե ինչպիսի անմարդկային պայմաններում է նա։ Ամեն օր մի կտոր հաց եմ տանում, որը նա ընդունում է խորին շնորհակալությամբ, միևնույն ժամանակ՝ զարմանքով։ Իսկ ես, բնականաբար, մեկ կտոր հաց պակաս եմ ուտում։
Այսօր հիշարժան օր է։ Վարչության աշխատակիցներից մեկն ինձ նամակ է հանձնում։ Չգիտեմ ինչպես, ինչ ճանապարհներով է ինձ հասնում Աննայի նամակը։ Ով գիտի՝ քանի շաբաթ, եթե ոչ ամիսներ այն ճանապարհորդել է Խորհրդային Միության անծայրածիր տարածքներով…
«Բա՛րև, իմ սիրելի Դավի՛թ։ Չգիտեմ՝ ինչից սկսել… Մենք լավ ենք, մշտապես քեզ ենք հիշում ու տխրում։ Ինչպե՞ս ես… Դե, ես կոլխոզում եմ աշխատում, գիտես… Շաբաթ օրվա պատճառով լուրջ խնդիրներ եմ ունենում, քանի որ չեմ աշխատում։ Հատուկ նպատակով իմ հավաքածը քիչ են հաշվում։ Մի մասը, ասում են անորակ է։ Մի մասն էլ պարզապես խլում են ու չեն հաշվում։ Հարևանների քո իմացած խնդիրը մնում է, իսկ քո գնալուց հետո ավելին են խորացել։
Վերջնականապես խլեցին մեր հողամասը և իրենք են մշակում։ Երբ մեր հավերը մտնում են այդ տարածքը, բռնում են ու ջարդում ոտքերը, ապա շպրտում մեր այգին… Դիմել եմ նախագահին, բայց ոչինչ չի անում, միայն ժպտում է ու ասում՝ «Դուք աշխարհի առաջին Սոցիալիստական Միության թշնամիներն եք, էլ ի՞նչ եք ուզում, գոհ չե՞ք, որ ձեզ չենք բանտարկում»։
Երեխանե՞րը… Կարոտում են քեզ, գիտե՞ս, մի կերպ, դժվարություններով մինչև հիմա դպրոց եմ ուղարկում, լավ են սովորում։ Չգիտեմ դու կարո՞ղ ես որևէ լուր ուղարկել քեզանից։ Սպասում եմ, հավատում եմ, որ Աստված մեր կյանքում հերթական հրաշքն է անելու։ Գիտեմ՝ տառապում ես, դժվար է, բայց պահիր հավատքդ, խնդրում եմ… Աղոթում եմ քեզ համար… Հավատում եմ, որ դու կվերադառնաս…* *Հ.Գ. Անուշն ու Մայան գնացին մինիստրություն լուր իմանալու ամուսիններից, մինչև օրս որևէ լուր չկա։ Իսկ եթե հարցնես Ավոյի ու Սամվելի մասին… եղբայրներն այլևս չկան… Հիշո՞ւմ ես աստվածաշնչյան համարը․ «Երանի այն մեռելներին, որոնք այսուհետև Տիրոջով են ննջում։ Այո՛, Հոգին ասում է, որ իրենց տքնությունից կհանգստանան, քանի որ նրանց գործերը հետևում են նրանց» (Հայտնություն 14․13)»:
Նամակը բոցավառում է մարած հույսերս։ Իմ Աննան դիմանում է, սպասում է… Վստահություն եմ զգում, որ դուրս եմ գալու, նորից միասին ենք լինելու։ Մի խոր կարոտ խեղդում է ինձ. կարոտում եմ Հայաստանը, իմ քաղաքը, հարազատ վայրերը, բոլորին։
Տեսնելով իմ համառությունը և զգալով, որ պատրաստ եմ անգամ մահվան աստիճանաբար ինձ հանգիստ են թողնում։ Մի պահից ինձանով սկսում են հետաքրքրվել գաղութի «գողականները»։ «Զեկն» ինձ կանչում է իրենց խուցը։ Հաղթանդամ տղամարդ է դեմքին սպիների խոր ակոսներ։ Նա հարցուփորձ է անում իմ հավատի վերաբերյալ։ Սկզբում լարված էի, բայց աստիճանաբար խաղաղվում եմ։ Երկար զրուցում ենք։ Անկեղծ հետաքրքրությամբ լսում է ինձ, նրան հայտնի է իմ հավատի, համառության ու անհնազանդության պատմությունը։ Զննում է մինչև ողնուծուծս, իսկ ես թաքցնելու ոչինչ չունեմ։ Երբ ավարտում ենք զրույցը, մեկնում է ձեռքն ու ժպտալով ասում.
— Ты настоящий мужчина.
Անցնում է մի քանի օր։ «Գողականները» նորից են կանչում ինձ։ Մտածում եմ, որ իմ հավատքը հետաքրքրել է նրանց։ Այս անգամ «Զեկն» ինքն է խոսում.
— Մենք դեմ ենք պետությանը,— ասում է նա,— բայց քոնը ուրիշ է։ Մենք չենք հասկանում, բայց հարգում ենք քեզ։ Խոսի՛ր մեր տղաների հետ։
Իսկ վերջում ջերմորեն ու հարգանքով սեղմում է ձեռքս։
Ես սկսում եմ այցելել ու քարոզել նրանց շրջանում։ Այնտեղ ամենատարբեր ազգության ու ամենատարբեր պատիժների համար դատապարտված տղաներ կան։ Անկեղծորեն կարեկցում եմ նրանց ու չեմ կարողանում թաքցնել կարեկցանքս։ Այնքա՜ն տառապած են։ Սիրո ու կարեկցանքի արժանի այնքա՜ն հոգիներ կան այստեղ։ Կյանքը խեղել է նրանց, սիրտս ցավում է։ Երբ խոսում եմ Քրիստոսի զոհաբերության ու անհավատալի սիրո մասին, քարացած լսում են… Սե՜ր, կարեկցա՜նք. ահա թե ինչի կարիք ունեն այդ տղաները։ Ավետարանի խոսքերը կարծես հալում են նրանց ցավից աղճատված սրտերն ու հոգիները։ Արցունքներ եմ նկատում ոմանց աչքերում։
Որոշ ժամանակ ես այցելում եմ նրանց և խոսում հոգևոր ամենատարբեր թեմաների շուրջ՝ երկնային արքայություն, աստվածային արդար դատաստան, Քրիստոսի սպասվող երկրորդ գալուստ, հավերժական կյանք… Նրանք լսում են հետաքրքրությամբ։ Անցնում է բավական ժամանակ, և նրանցից երեքն ընդունում են հավատքը, սկսում ինձ հետ աղոթել, փոխել իրենց կյանքը։
Սակայն ամենահաս ղեկավարությունն իմանում է այդ մասին, և ինձ անմիջապես կանչում են հարցաքննության։
— Դե՞, ինչո՞վ ես զբաղված այստեղ,— հարցնում է պետը,— քարոզո՞ւմ ես։
— Աստծո մասին եմ խոսում, մի՞թե արգելված է։ Ավելի լավ չէ՞, որ հավատան, չգողանան, չսպանեն,— ասում եմ՝ հույսով նայելով պետին։
— Ո՛չ, ավելի լավ է այդպես, քան քեզ նման մոլեռանդ։ Դու վտանգ ես հասարակական կառուցվածքի համար։
Մի՞թե պետը հասարակական կառուցվածք ասելով նկատի ունի գողանալը, ստելն ու հակասոցիալական վարքագիծը։ Ապշած նրան եմ նայում և ասում.
— Մենք, ընդհակառակը, առողջացնում ենք հասարակությունը։
Նա ինձ է նայում և մռնչում.
— Այստեղ սրբե՜ր են հայտնվել։
Այդ զրույցից հետո ղեկավարությունը վտանգ է տեսնում իմ գործողություններում և որոշում ինձ ուղարկել Ալթայի երկրամաս… Ուշագրավ է, ծանոթանում եմ Խորհրդային Միության անծայրածիր տարածքներին։ Այնտեղ ի՞նչ է սպասում ինձ, չգիտեմ։ Միայն գիտեմ, որ ավելի լավ հաստատ չի կարող լինել։
Հենց սկզբից նախազգուշացնում են, որ կարգապահությանը չենթարկվելու դեպքում ինձ սպասվում է մեկ օր աշխատանք, վեց օր «կարցերի» պատիժ։ Այդպես էլ լինում է… Միայն Աստված կարող է օգնել այս իրավիճակում, երբ պատժախցում հերթական օրերն եմ անցկացնում։ Կարծես իներցիայով ապրում եմ… Երբ հերթական հետաքրքիր իրադարձությունն է տեղի ունենում։
Մի քանի օր հետո գաղութում վերադասի կողմից ստուգումներ են սկսվում։ Ինձ այցելում է գնդապետ Դեգտյարովը ազգությամբ հրեա։ Իմանալով իմ պատմությունը նա զարմանքով ու հարցական ինձ է նայում։
— Վախենո՞ւմ ես ճիշտն ասել. դու թաքնված հրեա ես։ Նրանք են շաբաթը պահում։ Ինչո՞ւ ճիշտը չես ասում։ Ինձ հետ կարող ես անկեղծ լինել։
— Ո՛չ, ես հայ եմ։ Իսկ շաբաթը ոչ թե հրեական պատվիրան է, այլ՝ աստվածաշնչյան։
Նա չի հավատում, որ հրեա չեմ։ Այնուամենայնիվ, հրամայում է հանգիստ թողնել ինձ որպես իր «հայրենակցի» և ինչ-որ չափով՝ գաղափարակցի։
— Այս տղայի վրա պարզապես «հալ չկա»,— ասում է նա,— վրան կաշին է մնացել, այսպես շարունակելու դեպքում նա պարզապես կմահանա։ Այլևս չպատժեք։
Սակայն ղեկավարությունը չի լսում նրան։ Ինձ նորից կարցեր են ուղարկում։ Համակերպվում եմ մահվան հետ՝ ևս վեց օր պատժախցո՞ւմ… Չեմ դիմանա։ Սակայն ինձ մեկ ուրիշ հրաշք է սպասվում։ Դեգտյարովը մի փաստաթուղթ է մոռանում ու ճանապարհի կեսից ետ է գալիս։ Ցանկանում է մեկ անգամ ևս տեսնել իր «հայրենակցին» և, իմանալով, որ ինձ դարձյալ կարցեր են նստեցրել, բարկանում է և աշխատանքից հեռացնում պատասխանատու ղեկավարին։
Ինձ համար համեմատաբար տանելի պայմաններ են ապահովում, շաբաթ օրերը չեմ աշխատում։ Կաշվիս տակ մկան հիշեցնող թելեր են հայտնվում։ Գիտեմ, որ Աստծո հրաշքն էր, որ այսքան անմարդկային պայմաններում ես կենդանի մնացի։ Քանի՜-քանիսն իմ աչքերի առաջ մահացան անտանելի պայմաններից, չնչին անհնազանդության դեպքում անգամ գնդակահարվեցին։
Չեմ զգում` ինչպես են անցնում տարիները։ Կյանքն ինձ համար տառապանքների մի երկար շարան է, որտեղ կորցրել եմ ժամանակի ու տեղի զգացողությունը։ Երբեմն չեմ հիշում՝ ինչքան եմ մնացել այստեղ։ Ինձ հանձնել եմ Աստծո ողորմածությանը… Մի ողջ երկիր՝ Խորհրդային Միությունը չի հանդուրժում, որ մեկի կամ ոմանց գաղափարները տարբերվեն ընդունված պաշտոնական գաղափարախոսությունից։ Մի՞թե մենք ազատ ու անկախ անձնավորություն չենք։ Թե՞ հաստոցի տակից դուրս եկած դետալներ կամ ինկուբատորի ճտեր ենք՝ անդեմ ու անկամ։
Անցնում է որոշ ժամանակ։ Մի օր իմանում եմ հերթական լուրը։ Պետը հրամայում է. «Անհնազանդիս ուղարկեք Միջին Ասիա, այնտեղ մի բան կմտածեն, թե ինչպես վարվել ինձ հետ»։
— Այստեղ սանատորիա չենք բերել դրան, որ հանգստանա ու շաբաթ օրերը չաշխատի։
Հերթական «ճանապարհորդությունից» հետո հայտնվում եմ Միջին Ասիայում։ Արդեն չեմ զարմանում, որ այստեղ ինձ հերթական ու, բնականաբար, ավելի «մարդասիրական» օրենքներ են սպասվում։ Եվ դա, գուցե, իսկապես իմ ոդիսականի ավարտը լինի։ Տասն օր աշխատանքի չգնալու դեպքում ինձ «սոցիալիստական մարդասիրական գնդակահարություն» է սպասվում…
Աղոթում եմ սովորականից երկար, միգուցե իսկապես Աստծուն հանդիպելու ժամանա՞կն է։ Նա դեռ որքա՞ն կարող է փրկել ինձ։ Հիշում եմ, անգամ մեր Տերն ու Փրկիչը՝ Հիսուս Քրիստոսն էր տառապում, երբ ասում էր. «Հա՛յր, վերցրո՛ւ այս բաժակն Ինձանից, սակայն Քո կամքը թող լինի»։ Իսկապես՝ Նրա կամքը թող լինի, ես ընդամենն անզոր մարդ եմ։ Միայն Աստված կարող է դիմանալու ուժ տալ։
Որոշումս անփոփոխ է՝ շաբաթ օրերը չեմ աշխատելու և չեմ խախտելու Տիեզերքի Արարչի՝ Աստծո պատվիրանը։ Որովհետև դա միայն մեր բարօրության համար է տրված, թե ինչպես և ինչո՞ւ՝ միայն Ինքը գիտի, իսկ մենք կիմանանք, երբ գա ժամանակների վախճանը և երկրային պատմության ավարտը՝ Հիսուս Քրիստոսի գալուստով։
Այսպես ինը շաբաթ օր ես չեմ գնում աշխատանքի։ Առանձնակի չեն անհանգստացնում, գիտեն, որ երբ պահը գա, ինձ գնդակահարություն է սպասվում։ Այստեղ բոլորն արդեն գիտեն իմ հավատքի մասին։ Տարբեր հարցեր են տալիս, պատասխանի սպասում… Իսկ որտե՞ղ է քո Աստվածը, ինչո՞ւ չի օգնում։
— Ես Աստծո փաստաբանը չեմ, որ իմանամ Նրա գործերը,— ասում եմ մի օր նյարդայնացած,— ես Նրա վկան եմ ու խոսում եմ Նրա մասին։
Սակայն ներսս խաղաղ է։ Գիտեմ, որ այն, ինչ այս պահին անբացատրելի է, հետագայում կբացվի նոր լույսի ներքո։ Ես գիտեմ, որ մեր Տերն ամեն ինչ անում է հավերժության և մեր փրկության համատեքստում։ Պողոս առաքյալի խոսքերը լավագույնս պարզաբանում են դա․ «Կարծում եմ, որ այս ժամանակի չարչարանքներն արժանի չեն համեմատվելու այն գալիք փառքի հետ, որ հայտնվելու է մեր մեջ» (Հռոմեացիներին 8․18)։
Կյանքի ուշագրավ պահերից մեկն էլ այն է, որ հույսով սպասում ենք, թե ինչ է լինելու մեզ հետ որոշ ժամանակ անց։ Իսկ մահվան գաղտնիքը, որ այս պահին ծածկված է խորհրդավորության քողով, մի պահի հասկանալի կլինի։ Ահա թե ինչու առայժմ մնում է վստահել Աստծուն և սպասել Նրա փառավոր հայտնությանը։ Մի քանի ժամանակավոր դժվարություններ ու անգամ տառապանքներ թող որ չստվերեն մեր հավատը և չթուլացնեն մեր հույսը գալիք փառքի հանդեպ։
Մի քանի օր հետո տարօրինակ լուր է տարածվում, որ Խորհրդային Միության գործերը ռազմաճակատում վատ են։ Որոշում է ընդունվել այլևս չոչնչացնել բանտարկյալներին, որովհետև հսկայածավալ կենդանի աշխատուժ ու նաև զինվորական ուժ է կորչում անիմաստ ու անհիմն մահերի պատճառով։
Մինչ մենք երկար, անորոշ ենթադրություններ ենք անում, մեզ հավաքում են հրապարակում։ Հանդիսավոր, ծանրակշիռ առաջ է գալիս բանտապետը։ Բոլորը կլանված նրան են նայում։
— Քաղաքացի՛ բանտարկյալներ, Խորհրդային Միությունը մարդասիրական օրենք է ընդունել։ Գնդակահարության դատապարտվածները կարող են կամավոր մեկնել ռազմաճակատ։ Հակառակ դեպքում գնդակահարություն է սպասվում։ Իսկ ռազմաճակատում դուք կպայքարեք հանուն հայրենիքի և կենդանի մնալու հույս կունենաք։
Այս որոշումը կենդանի մնալու չնչին հույս է։ Սակայն իր բնույթով այն անմարդկային է։ Դու պարզապես ընտրում ես մահվան քո տարբերակը։ Իսկ բոլոր դեպքերում մենք՝ գնդակահարության դատապարտվածներս, ենթարկվում ենք հրամանին։ Ես մտածում եմ, որ սա գուցե Աստծո միջամտությունն ու փրկության հնարավորությունն է… Նա ինձ ապրելու հնարավորությո՞ւն է պարգևում։ Ես երիտասարդ եմ և ապրե՜լ եմ ուզում… Բայց ա՞յս ճանապարհով… Չէ՞ որ ռազմաճակատում սպանդ է, ես մա՞րդ եմ սպանելու։
Այսօր կայացնում եմ իմ կյանքի ամենասխալ որոշումը՝ ճանապարհ դեպի ռազմաճակատ։ Կենդանի մնալու չնչին հույս եմ փայփայում։ Միգուցե այդտե՞ղ է թաքնված Աստծո պատասխանն իմ աղոթքներին։ Մինչև այժմ ես հավատարիմ եմ մնացել Իրեն և ենթարկվել բազմաթիվ անմարդկային խոշտանգումների… Բոլոր մահվան դատապարտվածներն են այդպիսի որոշում ընդունում՝ գնալ ռազմաճակատ։ Այնուամենայնիվ, դա կենդանի մնալու միակ հնարավորությունն է։
Մեզ զինվորական համազգեստներ են բաժանում, ճանապարհում են… Երկար ուղևորություն ենք կատարում դեպի Ուզբեկստանի մայրաքաղաքը՝ Տաշքենդ։ Կառամատույցում եմ՝ ինձ նման զինվորների հետ։ Այնքան անսովոր եմ զգում զինվորական համազգեստի մեջ… Արդյո՞ք գնում եմ մարդ սպանելու։ Պատերազմ է՝ անմարդկային կանոններով՝ կամ դու, կամ՝ քեզ։
Ծանր խռովքի մեջ եմ, արդյո՞ք դա Աստծո կամքն է ոչնչացնել քո նմանին, մտածող, շարժվող, Աստծո ստեղծած էակին… Հայացքս ընկում է գնացքին մահվա՞ն, թե՞ կյանքի էշելոն է։ Խառը մտքերից գլուխս շշմած է, ծանր մտածմունքների մեջ կայարանում այս ու այն կողմ եմ քայլում։ Մյուսներն էլ ինձ նման հուզված՝ խմբերով քննարկում են, քայլում, ծխում, ինչ-որ բան ծամում։
Դեռ բավական ժամանակ ունեմ։ Նստում եմ նստարանին ու սկսում ուտել օրապահիկս։ Մի քանիսն էլ են մոտենում, և զինվորներով կիսվում ենք մեր ունեցած ուտելիքով, կիսվում ենք մեր խոհերով, զրուցում, մեզ պատկերացնում ռազմաճակատում. կրակոցներ, ռումբեր, օդը խոյահարող օդանավեր, վիրավոր ու սպանվող զինվորներ, նրանց օգնության ճիչերը։ Այդ մտքերից թուլություն եմ զգում, սրտխառնոց… Սրտխառնոցս երկար ժամանակ չի անցնում։ Տարեց մի զինվոր ինձ խորհուրդ է տալիս գնալ զուգարան։
Չգիտեմ որքան եմ մնում կեղտոտ զուգարանում, ինձ վատ եմ զգում։ Հավանաբար երկար եմ մնում զուգարանում. լվացվում եմ սառը ջրով։ Մի փոքր թեթևանում եմ։ Կարգի եմ բերում ինձ և վերջապես դուրս եմ գալիս։ Մտամոլոր քայլում եմ դեպի կառամատույցը. սակավամարդ է… Զարմացած շուրջբոլորս եմ նայում։ Հանկարծ նկատում եմ, որ գնացքը չկա, միայն հեռվում տեսնում եմ ամպերի մեջ լուծվող շոգեքարշի ծուխը… ապա անհետանում է և՛ ծուխը, և՛ գնացքը։ Գնացել են առանց ինձ։ Մի՞թե չեն նկատել իմ բացակայությունը։ Այլևս ոչ մի ձևով չեմ կարող միանալ նրանց։ Աստվա՜ծ իմ, այս ի՞նչ է տեղի ունեցել, չեմ կարողանում ըմբռնել։ Ի՞նչ եմ անելու և ի՞նչ է սպասվում ինձ…
Զինվորական հագուստով, որն այնքան էլ անսովոր չէ պատերազմական պայմաններում, բոլորովին միայնակ անծանոթ Տաշքենդում եմ։ Ազատության տարօրինակ զգացողություն է պատել ինձ։ Որքան էլ ցանկանամ, չեմ կարող ոչ ետ դառնալ, և ոչ միանալ ռազմաճակատ գնացողներին. պարզապես չգիտեմ ուր գնալ… Ո՞վ է այս խառնաշփոթ ժամանակներում հիշելու Խորհրդային Միության մեջ ապրող ինչ–որ մարդու, որ մոլորվել է անծանոթ քաղաքում։
Մտմտում եմ անելիքներս։ Մեկ կոպեկ անգամ չկա մոտս։ Մի քանի օրվա օրապահիկ ունեմ։ Հարկավոր է շատ արագ աշխատանք գտնել, գումար խնայել ու վերադառնալ հայրենիք՝ իմ իմացած միակ տեղը, ուր կարող եմ վերադառնալ։ Հայրենիք, որտեղից բացակայել եմ արդեն ինը տարի։
Հիշում եմ` Տաշքենդում մենք հեռավոր բարեկամ ունենք՝ կնոջս հեռավոր ազգականներից մեկն է։ Երկար որոնումներից հետո գտնում եմ։ Զարմացած և ուրախ են ինձ տեսնելով։ Հատկապես երբ պատմում եմ իմ ոդիսականը և գնդակահարությունից փրկվելը։
— Իսկ քեզ չե՞ն որոնի,— հարցնում են նրանք։
Ի՞նչ կարող եմ ասել, միայն ուսերս եմ թոթվում։
Այսպես մնում եմ նրանց տանը, աշխատում սև շուկայում պատահական վաստակով, մինչև հավաքում եմ վերադարձի համար անհրաժեշտ գումարը։ Վերջապես գալիս է օրը, երբ հարկավոր է մեկնել։ Հարազատներս խորհուրդ են տալիս մի փոքր էլ մնալ, համբերել, տեսնել՝ ինչ է կատարվում։ Միգուցե այնտեղ արդեն որոնո՞ւմ են ինձ… Սակայն չեմ կարողանում համբերել։ Իսկ մի՞թե սա Աստծո կամքը չէր՝ ի պատասխան իմ տառապանքների և աղոթքների։ Արդյո՞ք ժամանակը չէ հանգստանալու։
Փոքրիկ կապոցը ձեռքիս՝ գնացքում եմ։ Բազմաթիվ անգամ երթուղիներ փոխելուց հետո հայտնվում եմ Հայաստանում։ Հայրենական պատերազմի այս դաժան ու խառն օրերում պետական մարմիններն իմ մասին անգամ չեն հիշում։
Հանդիպումն այնքան անսպասելի ու զարմանալի է, որ Աննան ու երեխաները կարկամած ինձ են նայում։ Աննան, երեխաները՝ որքա՜ն են մեծացել։ Սիրտս բերկրում է ուրախությունից… Արցունքները հոսում են ակամա… Երկար գրկախառնվում ենք։
Քայլում եմ հարազատ քաղաքի փողոցներով, ողջունում ամեն քարին, ծառին ու թփին։ Ազատությունից շունչս կտրվում է, հայացքս երկինք եմ հառում. ավարտվեցի՞ն իմ տառապանքները… Գարնանային մեղմ քամին շոյում է տանջանքներից աղճատված իմ դեմքը։ Բարդիներն օրորվում են, մեղմ հեքիաթ են պատմում անցած-գնացած 9 տարիների աներևակայելի դժվարությունների մասին։ Ազատության շունչն արբեցնում է։ Փառաբանում եմ Աստծուն, որ ինձ հետ էր այդ ամբողջ ընթացքում։ Նա պահպանեց իմ կյանքը, և ես վերադարձա։
— Հավատքի մեր եղբայրներից մի քանիսը չվերադարձան հարցաքննությունից։ Նրանց կանայք անընդհատ գնում էին որևէ լուր իմանալու, սակայն այդպես էլ ոչինչ չիմացան։ Վերջում նրանց սպառնացել էին, որ եթե շարունակեն անհանգստացնել, իրենց երեխաներն ընդհանրապես որբ կմնան։ Սա նրանց «համոզիչ» փաստարկն էր,— ասում է Աննան։
Շատերը չվերադարձան աքսորավայրից։ Նրանք իրենց կյանքն ավարտեցին ԳՈՒԼԱԳ-ի կալանավայրերում։ Ներսս ցավոտ արձագանքում է։ Հիշում եմ… Էստոնացի Էռնոն, ռուս Պյոտրը, հրեա Բենիամինը… Հիշում եմ նրանց տանջահար դեմքերը, անիմաստ ու անմարդկային ծեծերը, հուսահատ ճիչերը, նրանց ապրած ու չապրած տարիների ողջ ողբերգությունը։ …Այրող թախիծը չի լքում ինձ. մի գունդ սեղմում է կոկորդս և չի թողնում շնչել… ո՞ր գործած ու չգործած մեղքի համար կարծես գոլորշու պես անհետացան այդքան կյանքեր։ Աշխարհի պատմության մեջ նրանք թողեցին իրենց հետքը և դարձան այդ պատմության ցավոտ մի մասնիկը։ Ինձ մխիթարում է միայն այն, որ Աստծուն հայտնի է ամեն ինչ։ Երբ Քրիստոսը երկրորդ անգամ վերադառնա երկիր, կբացվեն կյանքի գրքերը, հայտնի կդառնան բոլոր առեղծվածները, և ամեն մեկն ինքը պատասխան կտա իր ապրած տարիների համար։
Ինձ արձագանքում է խորիմաստ լռությունը…
Վերջաբան
Հանդարտ մոտենում եմ Նար-Դոսի փողոցում կառուցվող համեստ շինությանը՝ եկեղեցուն։ Այստեղ՝ իմ երազանքների եկեղեցում, ազատության մեջ կփառաբանեմ Աստծուն։
Գմբեթի վրա երկինք է խոյանում խաչը՝ հավատարիմների հավերժական փրկության խորհրդանիշն ու գրավականը։ Արցունքներն այրում են շիկացած այտերս… Նկատում եմ, թե ինչպես են երկու աղավնի դուրս գալիս այնտեղից ու ճախրում վեր, ավելի ու ավելի վեր՝ դեպի երկնային անսահմանությունը…
Նրանց պայծառ ծիրը ձուլվում է անհունին և անհետանում այնտեղ, որտեղ Աստված է և ճշմարիտ ազատությունը։
Հետաքրքիր պատմություն քրիստոնյայի անսասան հավատքի և զարմանահրաշ փրկության մասին։