Пустота. Но при мысли о ней
видишь вдруг как бы свет ниоткуда.
Знал бы Ирод, что чем он сильней,
тем верней, неизбежнее чудо.
Постоянство такого родства —
основной механизм Рождества.
Иосиф Бродский
Ես քեզ տանում եմ իմ սենյակ ու փակում դուռը։ Ներողություն եմ խնդրում անհարմարության և տհաճ հոտի համար, որը, անկասկած, հին գրքերից ու տարիներով չմաքրած գորգից է գալիս։ Այն օրվանից, ինչ Նա դուրս է եկել տնից ու անվերադարձ հեռացել, ամեն ինչ գլխիվայր շուռ է եկել։ Բայց սա ասում եմ փոխաբերական իմաստով, այնպես որ պետք չէ անհանգստանալ։ Նրա միակ ու կարևոր զբաղմունքը այս պատերից դուրս մեղվաընտանիքներն էին։ Ամռանը մենք փեթակները բարձրավանդակներ էինք տանում, որպեսզի մեղուները նեկտար հավաքեին, իսկ ամռան ավարտին կամ աշնան սկզբին քամում էինք մեղրը և բաժանում։ Ես ասում եմ «մենք», բայց ամենևին նկատի չունեմ, թե մասնակցել եմ այդ աշխատանքին։ Ի՞նչ կարող էի անել իմ կաղ ոտքով։ Իսկ Նա դա անում էր շատ ավելի վաղուց, նույնիսկ՝ մինչև իմ ծնվելը։ Ես այստեղ՝ պատուհանի մոտ նստած, հետևում էի Նրա աշխատանքին։ Սակայն այդ առեղծվածային անհետացումից հետո հօդս ցնդեցին նաև մեղուները։ Շատ վաղուց այլևս նրանց բզզոցը չեմ լսում։ Նա իր գրքերից մեկում գրել էր, որ մեղուները Աստծո արցունքներն են երկրի վրա։ Իսկ հիմա այս տեղեկությանը ավելացրու իմ առաջին վարկածը, որ գուցե Նրա ամբողջ մարմինը մեղուները մեղրով են պատել ու թաղել բարձրադիր լեռան ստորոտում՝ փեթակի մեջ։ Կարծում եմ՝ նույնիսկ կարելի է ինչ-որ պատկերային նմանություն գտնել արևելյան վաղ շրջանի ճաղբերի ու մեղվի փեթակների միջև, որոնցից մեկում երևի թե գտնվում է Նրա կենդանի մարմինը։ Մեղրով պատելու այդ ավանդույթը ես չեմ հորինել։ Դարեր առաջ հաճախ այդ անուշաբույր տեխնիկայով էին պահպանում մահացածների մարմինները։ Ի՞նչ ես կարծում՝ ինչի՞ համար։ Եղել են նաև դեպքեր, երբ մեղրը հատուկ սափորներով հուղարկավորել են մահացածների հետ։
Դե լավ, ամենևին ցանկություն չունեմ սար ու ձոր ընկնելու, ուստի քեզ կանչել եմ, որպեսզի ինձ ասես՝ որտեղ է Նա ու կվերադառնա՞ արդյոք։ Հիմա, երբ երկրի երեսից պակասել է արևածոր մեղրը, և Աստծո արցունքները այլևս չեն թափվում, մեզ մնում է ինքնուրույն ստեղծել մեղուներ ու մեղր՝ արհեստական, սպիտակ շաքարով ու ջրով։ Չէ՞ որ հիմա ամեն ինչ կարելի է։ Մտավախություն ունեմ, որ քեզ համար բարդ լեզվով եմ խոսում կամ առհասարակ չեմ կարողանում տեղ հասցնել ասելիքս։ Ես պատմելու ձիրք չունեմ. իմը միայն բույրերն ու գույներն են։ Ավաղ, ձեռքեր էլ չունեմ տեսածս գույները նկարելու համար։
Ուրեմն այսպես. քեզ պետք է ասեմ, որ Նրա տոհմը սերում էր հնագույն մի ժողովրդից, որի անունը չի պահպանվել ազգային գիտակցության մեջ։ Այդ ազգը վաղուց կորցրել է սեփական մայր մեղվին ու արդեն դարեր շարունակ անիմաստ բզզում է։
Չզարմանաս, բայց Նա ծնվեց երեք աչքով, շատ երկար թարթիչներով ու խիտ մազերով։ Հայրը Նրա համար տուն էր կառուցել՝ տասը կանգուն բարձրությամբ, մեկ դռնով ու չորս պատուհանով։ Նա ծնվեց ապրիլի վերջին՝ առանց լաց լինելու։ Այդ նույն գիշեր մորթեցին ցլին, արեցին ամեն բան, որ արյուն չթափվի։ Ցլի աչքերում ու քթանցքներում մեղրամոմով լի կտորներ դրեցին և հսկա, եղջյուրավոր գլուխը կախեցին դռան վերևում։ Քսանմեկ օր անց բացեցին դուռը։ Պատուհաններից ներս թափանցեցին թարմ օդն ու քամին, իսկ տասնմեկ օր հետո հայտնաբերեցին, որ ցլից ոչինչ չի մնացել։ Կենդանու տեղում այժմ կախված էր հսկայական մի մեղվափունջ։ Մանկության ու երիտասարդության տարիներին Նա միայնակ էր զբաղվում մեղվաբուծությամբ։ Ամեն ամառ նոր մեղվաընտանիքներ էր ստեղծում։ Անհասկանալի էր, թե որտեղից էր բերում մայր մեղուն և ինչպես էր նրա շուրջ հավաքում աշխատավոր մեղուներին, բայց դա ամբողջությամբ լցնում էր Իր ժամանակը։ Կային օրեր, երբ քնում էր լեռան լանջերին՝ ծաղիկների մեջ։ Չէր սիրում, երբ ինչ որ մեկը մոտենում էր Իր մեղվաընտանիքներին։ Եթե պատահում էր, որ մեղուն խայթում էր, դա մեծ հարված էր դառնում Նրա համար։ Պատճառը պարզ էր՝ խայթելուց հետո մեղուն չէր ապրում։
Մի օր, երբ պառկած էր լայնատարած դատարկ մարգագետնում, վախի զգացողություն ունեցավ։ Գիտակցեց, որ բացակայում են զգացմունքները, երևակայական պատկերները կենդանական լարում զգաց երակներում։ Տարածության մեջ կորցրեց իրեն և սպիտակ լռության մեջ վերագտավ մի սեր։ Նա սկսեց մտածել Մելիսայի մասին, որին վերջերս տեսել էր ամանորի տոնախմբության ժամանակ, սիրտը հանկարծ արագ բաբախեց։ Ահա, թե ինչ էր իրեն պետք։ Այդ հետզհետե ահագնացող հորձանքը վերաճեց կարոտի և տառապանքի։ Նա երբեք այդքան քնքշություն չէր զգացել ոչ ոքի հանդեպ։ Բացի այդ՝ Նրան միշտ ասել էին, որ ոչ ոք չի ուզենա ապրել մեղուներով ծածկված տան մեջ։ Դա պատասխանատու և վտանգավոր աշխարհ է։ Նա Մելիսային տեսել էր միայն մեկ անգամ, բայց արդեն հարազատության զգացում ուներ։ Թողեց մեղուներին մարգագետնում և գնաց աղջկան որոնելու։ Մելիսայի տեղը ոչ ոք չէր ասում։ Գուցե ոչ այնքան մեղուների պատճառով, որքան Նրա՝ ի ծնե չբացված երրորդ աչքի։ Երկար ամիսներ թափառելուց հետո վերադարձավ տուն ու փակվեց սենյակում։ Սկսեց գրել բոլոր այն պատմությունները, որոնք մեղուներն էին Նրան պատմել։ Այդ ժամանակ պատուհանից այն կողմ ամեն բան սկսեց փուլ գալ։ Դատարկությունը գրկեց տունը։ Մեղուները լքեցին Նրան ու ազատության հոտն առած սկսեցին պտտվել ամբողջ աշխարհով մեկ։ Հետո վերադարձան խմբերով ու անհամաձայնության պատճառով պատերազմեցին միմյանց դեմ։ Իսկ Նա շարունակում էր գրել։ Դարերի ընթացքում այնքան էր գրել, որ մի ամբողջ գրադարան էր ստեղծել։ Նրանք, ովքեր փորձում էին հանգստացնել մարտնչող մեղվաընտանիքներին, զոհվում էին խայթոցներից։ Վերջապես, երբ բզզոցը վերածվեց աղմուկի, Նա փակեց պատուհանը։ Մթության մեջ ստեղծագործելուց Նրա աչքերը արցունքակալեցին։ Տարիների ընթացքում փակվեցին երկու աչքերը, և բացվեց երրորդը։ Ասաց՝ «Ջուր եմ ուզում», և օրեր շարունակ երկրի վրա ջուր տեղաց։ Ասաց՝ «Լռություն եմ ուզում», և երկիրը սառույցով պատվեց։ Ամեն բան վերացավ ու ջնջվեց։ Մեղվափեթակների մեջ մնացին միայն սատկած ճանճեր։ Նա սարսափեց դատարկ մենակությունից։ Եվ քանի որ ամեն բան բնաջնջվել ու ոչնչացվել էր, Նա նորից ստեղծեց մեղուներին, այս անգամ՝ Իր արցունքներից։ Մեղուներից շատերը, որոնք վերադարձան աշխարհ, սկսեցին կրկնօրինակել իրենց Արարչին։ Այդ փոքրիկ ու մանր արարածները նույնիսկ գրել սովորեցին։ Մի օր մեղուներից մեկը շշնջաց, որ Մելիսան գտնվում է սարերի ետևում, բայց նախ պետք է անցներ փոթորկավուն ծովերի վրայով։ Յոթ օր ու գիշեր պահանջվեց ծովերը գտնելու, նավավարներին վճարելու և մարգագետին տեղափոխվելու համար։ Նա օրիորդին վերածեց փոքրիկ մեղվի, փախցրեց ու իր տուն բերեց։ Սակայն Մելիսայի մայրը վշտացավ ու այնքան լաց եղավ, որ դաշտերը սկսեցին չորանալ, ծաղիկները՝ թոշնել, իսկ մեղուները՝ վերանալ։ Բայց Նա դա չնկատեց։ Այնպես ստացվեց, որ ամուսնության տասներեքերորդ տարում Մելիսան մահացավ երրորդ երեխային լույս աշխարհ բերելիս, որը սարսափելի անճոռնի էր, կաղ էր ու ցլի գլուխ ուներ։ Եվ Նա կրկին խոր վշտի մեջ ընկղմվեց, այս անգամ՝ ընդմիշտ։ Բացեց տան դուռն ու դուրս եկավ։ Վշտից գոյացած տառապանքը դատարկության մեջ նոր մեղուներ ծնեց, իսկ մեղուները՝ նոր արև, իսկ արևը՝ նոր բնություն։
Նրա երկու որդիներին մեծացնում էին նեկտարով, այծի ու կովի կաթով, մինչև որ հասակ առան և սկսեցին ատել միմյանց։ Ավագ եղբայրն իր ուսերին վերցրեց հողագործությունը, որպեսզի ամեն բան երկրի վրա կարգավորի, իսկ կրտսերը որոշեց, որ պետք է Հոր գրքերից ժառանգություն մնացած արվեստները բաժանի։ Նրանք նույն դեմքն ունեին՝ մոր դիմագծերով և Հոր առնականությամբ։ Բայց ավագ որդին, որը մերժված էր բոլոր մեղուների կողմից, հաճախ անցնում էր հազարավոր մղոններ ու մոռանում էր տուն վերադառնալ։ Շատերը նրան ինքնակոչ էին համարում և չէին հավատում, որ Մեղվապահի որդին է, քանի որ նման չէր Հորը ո՛չ արտաքնապես, ո՛չ էլ հոգատարությամբ։ Սակայն մինչ այն չարաբաստիկ դեպքը մեղուները փորձում էին հարգանքով մոտենալ Մեղվապահի ենթադրյալ որդուն։ Գիտեին՝ եթե նա չխնամի ու չապահովի բավարար կերաբազա, ապա մեղվաընտանիքը հազիվ թե դիմակայի ձմռանը։ Երկար ժամանակ երկու կողմերի միջև հանդուրժողականություն էր պահվում, մինչև որ եղավ այդ դեպքը։ Բայց դրա մասին քիչ հետո կպատմեմ։
Կրտսեր եղբայրը՝ ի տարբերություն ավագի, հաճախ էր տանը լինում։ Ժամանակ էր տրամադրում մեղուներին, նրանց համար խաղեր ու մրցույթներ էր կազմակերպում, սակայն հոգատարությամբ այնքան էլ չէր փայլում։ Մի անգամ մայր մեղուները նրան փեթակի նմանվող մի մեծ տուն նվիրեցին՝ զարդարված ոսկով ու մեղրով։ Նա մեղուներին քնար նվագել սովորեցրեց, թատերական արվեստի բոլոր գաղտնիքները բացեց նրանց առջև։ Սակայն երիտասարդը, ինչպես հիմա են անվանում, տատանվող զգայական համակարգ ուներ։ Ուստի, երբ տրամադրություն չէր ունենում, իսկ դա հաճախ էր լինում, նա թողնում էր մեղուներին և իրեն կերակրած կովերին քշում էր լեռների գագաթներ։ Հետո այնտեղից իր օգնական մեղուների միջոցով լուր էր ուղարկում՝ կվերադառնա՞ արդյոք, թե՞ ոչ։
Մանիա՝ այսպես էին մեղուները կոչում ավագ որդուն։ Նա երկար ժամանակ մեծ գետից այն կողմ գտնվող աշխարհում փնտրում էր սեփական մորը՝ տուն վերադարձնելու համար։ Ոչ ոք այդպես էլ չիմացավ՝ հաջողվե՞ց նրան, թե՞ ոչ։ Սակայն, երբ վերադարձավ հայրենի հողեր, արդեն դեմքին կրում էր պոզերով դիմակ, որին նայելիս սարսուռ էր անցնում յուրաքանչյուրի մարմնով։ Հետո այնպես ստացվեց, որ նա սկսեց ավելի ուշ վերադառնալ մեղվաընտանիքների մոտ։ Հաճախ վեց ամսով անհետանում էր, և այդ ընթացքում ամբողջ երկիրը սկսում էր սառչել։ Իսկ երբ վերադառնում էր, իրեն համակրող մեղուների հետ խնջույքներ էր կազմակերպում։ Այդ խնջույքների ժամանակ ըմպում էին մեղրով պատրաստված ալկոհոլային խմիչքներ, նրա ձեռքով պատրաստված գինին և պարում էին։ Մասնակիցների մեծ մասը մայր մեղուներն էին։ Դա, իհարկե, շատերին դուր չէր գալիս։ Նրանք խանդում էին, ըմբոստանում, չէին աշխատում։ Երբեմն հիշեցնում էին մայրերին, որ կա նաև կրտսեր եղբայրը, որն էլ պահպանում է իրենց ընտանիքները։ Նրանք ասում էին՝ կարելի է միայն այդ տղայի հետ զվարճանալ։ Ես այստեղ երկար չեմ մանրամասնի, թե որքան շատ բանավեճ ծավալվեց մեղուների միջև, որն էլ ի վերջո հանգեցրեց այդ չարաբաստիկ իրադարձությանը։ Ահա մի օր մեղուներից մի քանիսը հայտարարեցին, որ այլևս չեն ցանկանում ապրել գաղութային համակարգում, որևէ մեկի տիրապետության ներքո։ Այդ ըմբոստությունը խորացավ այն պահին, երբ նրանք հրաժարվեցին աշխատանքի գնալ և իրենց խմբի համար նոր անուն ընտրեցին՝ Բոռեր։ Պատասխանը չուշացավ։ Մայր մեղուները՝ սերունդը շարունակելու համար, փոխարինողներ գտան աշխարհի այլ ծայրերում։ Նրանք իրենց մեղվաընտանիք հրավիրեցին սև մեղուներին։ Սկսվեցին պատերազմներ։ Արյունալի պատերազմներ։ Ծեր մեղուները երկար կռվել չէին կարող, ուստի որոշեցին, որ այս ամենի միակ մեղավորը Մեղվապահն է։ Նրան պետք է վերացնել։ Մեղուները բաժանվեցին երկու խմբի՝ նրանք, ովքեր սիրում և իսկապես հավատում էին Մեղվապահի որդուն, և նրանք, ովքեր չէին հավատում Մանիային՝ անվանելով նրան ինքնակոչ։ Անհավատները մի գիշեր հարձակվեցին նրա վրա։ Խայթելով բզկտեցին, կերան նրա մարմինը։ Այդքան համեղ բան նրանք երբեք չէին փորձել։ Մանիան վերջին անգամ ձեռքով աշխարհին դիպավ, հող ու փոշի շնչեց։ Դեռ երբեք այդքան զորեղ բան նրա ռունգերին չէր հասել։ Քամին հեռվից բերում էր լաց լինող մայր մեղվի ողբը՝ այն մեղվի, որը նրան կերակրել էր մեղրով։ Բզկտված մարմնի կտորների միջից գտնվեց աչքը։ Գիշերով՝ ծածուկ, այն տարան գետ։ Երեք օր երկրի վրա անձրև տեղաց։ Եվ հետո ջրերի միջից դուրս եկավ նա և գնաց Հոր մոտ։ Շատերի պատմելով՝ նա այծի ոտքեր ուներ, երկար խոպոպավոր մազեր, թաց սպիտակ թիկնոց։ Ոմանք ասում էին, թե նա երկու ոտք ուներ ու սպիտակ հանդերձանք, իսկ մյուսները համոզված էին, որ նա ջրերից դուրս էր եկել կանաչ մարմնով, ձեռքերը կրծքավանդակի մոտ խաչված, սառը հայացքով։ Մազերը չէին երևում, որովհետև գլխին թագ կար։ Իսկ աշխարհի մյուս ծայրից եկածները վստահ էին, որ նա դուրս էր եկել երեք աչքով, և եթե բացեր այդ երրորդ աչքը՝ աշխարհը կայրվեր։ Ասում էին՝ նստել էր լոտոսի դիրքով, ջրերի մեջ, և հանգստանում էր։ Մյուսները պնդում էին, թե նա մոխրագույն էր, ոչ թե կանաչ, մազերը հավաքած, վեց կամ ութ ձեռքով։
Ինչևէ, բամբասանքներին ականջ դնել պետք չէ։ Բայց մի բան հաստատ է. նա է ասել, թե ինչպես պետք է գնալ Մեղվապահի մոտ։ Շատերը տեղում գրի են առել, որ հետագայում մեզ էլ պատմեն։
Նրանից հետո տունը ժառանգություն մնաց իրեն հավատարիմ մեղուներին։ Իսկ կրտսեր եղբայրը խորապես հիասթափվեց մեղուներից, բայց թե ինչու՝ ոչ ոք չգիտի։ Իհարկե, հիասթափության մասին ինձ մեղուներն են ասել, բայց վերջին անգամ, երբ ես նրան տեսա, ոչինչ չասաց։ Այդ ժամանակ էր երևի, որ հասկացա, թե որքան միանման են եղբայրների դեմքերը։ Իմացա միայն, որ գնում է աշխարհով մեկ թափառելու՝ մյուսներին ոգեշնչող, ստեղծագործական միտք տարածող մեղվանման արարածների հետ։ Իսկ մեղուները բզզում էին, թե նա ինքն իրեն խոստացել է երևալ միայն այն արարածներին, որոնք ավելի բարձր թռչել կուզենան։ Այդ օրվանից ոչ մի կենդանի նրանց այլևս չի տեսել։ Փոխարենը՝ շատերն ամբոխներ հավաքեցին սին պատմություններով ու մարգարեություններով։ Ոմանք ձեռագրեր թողեցին՝ սրբազան գրքեր մեղվապահների մասին։ Ոմանք հավատացին, որ մի օր անպայման Հայրը կվերադառնա կամ կուղարկի որդուն։ Մյուսները հայտարարեցին, թե մեղվապահները մահացել են. «Մենք ենք սպանել նրան»,- ասացին գալիք սերունդները՝ չվշտացնելու համար նախնիներին։ Հաջորդ սերունդները կարծեցին, որ եթե Մեղվապահը չկա, ուրեմն պետք չէ զբաղվել մեղր պատրաստելով։ Կարելի է թափառել։ Կարելի է ոչինչ չանել։ Կարելի է ապրել մյուս միջատների պես։ Իրոք, ամեն ինչ կարելի է։ «Եթե եղել է Մեղվապահ, ապա Նա անտարբեր է եղել, թողել է մեզ։ Սիրել է միայն ինքն իրեն։ Ինչ Մեղվապահ էր նա»,- հայտարարում էին մեղուների սերունդները։ Չգիտեմ՝ դու ինչպես, բայց ես համաձայն եմ նրանց հետ։ Իսկ ահա ավելի հաջորդները, եթե նման բառ ընդհանրապես գոյություն ունի, բոլորովին մոռացան մեղվապահների մասին։ Ես էլ շատ տարիներ անց, ավաղ, մոռացա Մեղվապահի հետ ապրող մեղուների բզզոցը։ Նրանք անհետացել են երկրի երեսից։ Իսկ այդ՝ ավելի հաջորդներին, ես չեմ ճանաչում։ Այդ միջատներն օտար են ինձ, միայն գոյատևում են․ մնացած ոչինչ նրանց համար կարևոր չէ։ Բայց իսկապես չեմ մեղադրում․ այնքան անիմաստ պատերազմների միջով անցան, այնքան սուտ մարգարեություններ գրվեցին ու պատմվեցին սիրող կամ ատող, գնացող ու եկող, մեռնող ու հարություն առնվող մեղվապահների մասին, որ դրանց կողքին կարող ես հետո իմ այս ցնդաբանությունը ավելացնել։ Հուսով եմ՝ սրտիդ մոտ չես ընդունել։ Այնտեղ, որտեղ ավարտվում է առասպելը, սկսվում է հեքիաթը, և ես այն պատմում եմ նորից։ Վաղը, երբ մնաս մենակության ու դատարկության մեջ, նույնը կպատմես՝ այլ կերպ։
Ներիր, որ գլուխդ հիմարություններով ու անհիմն հեքիաթներով եմ լցնում։ Ես քեզ նոր բան չեմ պատմում։ Ասացի չէ՝ պատմել չեմ կարողանում։ Եվ եթե անկեղծ լինեմ՝ ոչ մի նոր բան էլ չկա պատմելու։ Իմ խոսքերում մի փնտրիր ռացիոնալ տրամաբանություն, գիտական համապատասխանություն կամ երկակի շերտեր։ Ես էլ եմ կարծում, որ եթե մտածում եմ, ուրեմն՝ գոյություն ունեմ, իսկ եթե պատմում եմ ուրեմն առավել ևս։ Այստեղ ամեն բան չափից դուրս պարզ է։ Փոշոտ գրքերից ինձ ժառանգություն մնացած նմանօրինակ պատմությունները հիշեցնում են, որ դեռ կարելի է ապրել՝ մեղվապահներին սպասելու ընթացքում։ Իսկապես ուրախ եմ, որ հիմա՝ երկար ժամանակ անց, դու միակն ես, որ իմ տուն է եկել ու նայում է ցլի գլխով, կաղ ոտքով, անճոռնի արարածին, որը դարերից է ժառանգություն մնացել մարդկությանը։ Ինձ, ավաղ, զոհ չեն մատուցում։ Իմ մասին գրքեր չեն գրում։ Չեն հիշում։ Ինձ նման մեկին փակել էին գունատ ու խոնավ պատերով ներքնախորշում, իսկ հետո ծաղրեցին և դաժանաբար սպանեցին։ Պատկերացնու՞մ ես՝ դարեր անց ես բացում եմ մի գիրք, կարդում և ի զարմանս ինձ պարզում, որ այդ «հրեշը» ամեն եկողի մեջ ընկեր էր փնտրում։ Քեզ ծանո՞թ է այս պատմությունը։ Գուցեև ոչ։ Ի տարբերություն քեզ՝ ես շատ լավ գիտեմ, որտեղից եմ եկել, և ուր են ձգվում իմ արմատները։ Իսկ հիմա, երբ այստեղից դուրս գաս, ո՞ւր կգնաս։ Կվերադառնա՞ս արդյոք։ Ու եթե հանկարծ որոշես վերադառնալ, իսկ ես գիտեմ, որ կվերադառնաս, ինձ նոր բան կպատմե՞ս։ Ձեր մեղուների մասին։ Կամ՝ եթե որոշես գլխատել ինձ, իսկ ես գրեթե չեմ պաշտպանվի, ասա ինձ, խնդրեմ… դատարկության պես մի բան կծնվի՞․․․ Հազիվ թե։
