«Հայդելբերգի» պատվանդանի կողքին քնելը հարմար չէր։ Եվ Սերյոգինը չէր էլ քնել․ մինչև առավոտ շուռումուռ էր գալիս թղթով պալետկաների վրա, որոնք խցկված էին տպագրման հաստոցի և ծալման սարքի միջև։ Ցեմենտե հատակին քնելուց լավ էր։ Նախորդ օրն ազատվել էր Տալյանիչից՝ ծալովի մահճակալն իբրև կաշառք տալով։
Սերյոգինը վեր կացավ, շփելով ցրտից սառցակալած ափերը՝ մոտեցավ պատին և շխկացրեց անջատիչը․ լույս չկար, հանգստյան օրերին սեփականատերն անջատում էր էլեկտրաէներգիան։ Կծծի։ Պատուհանից այն կողմ տիրող մթությունը շարժվում էր․ առատ ձյուն էր գալիս։ Սերյոգինը շոշափելով գտավ դռան բռնակը, մեկ-երկու անգամ թափով շարժեց այն, ամեն բան հասկանալով՝ ուսով վրա ընկավ․ կողպված էր։ Դրսի կողմից ստորաբար կողպված էր պահեստային կողպեքով, որը նախկինում անսարք էր համարվում։
-Սրիկանե՜ր, – սկսեց բղավել նա։ – Բոլորդ սրիկանե՜ր եք։
Մի քանի րոպե հետո անշտապ քայլեր քստքստացին, բանալին զրնգաց։
-Ինքդ էլ հասկանում ես, որ այլևս հետ չեմ թողնի,- հորանջելով ասաց ավագ պահակ Տալյանիչը և կափկափեցրեց դնովի ամուր ատամներով։
Սերյոգինը հասկանում էր։ Արդեն երրորդ ամիսն էր, որ վարձը չէր վճարում, ինչ-որ կերպ դուրս էր գալիս, խուսափում էր վարչության հետ հանդիպումներից և զանգերից․ գիշերը հայտնվում էր շեմին, հերթական կաշառքն էր շպրտում թեթև շահ պոկելու աստիճան ագահ Տալյանիչին, գաղտագողի հասնում էր իր մոտ և փռկվում էր քնելու, որպեսզի առավոտյան՝ մինչև լույսը բացվելը, կրկին անէանար տարածության մեջ։ Սերյոգինը լռության մեջ հայացք գցեց տարածքին, ափով թեթև խփեց ծերուկ «Հայդելբերգի» կարծր կողքին․ հավանաբար նրան կխլեն պարտքերի դիմաց:
-Թույլ կտա՞ս զանգել, – հարցրեց արդեն դռան պտտանի մոտ, երբ հասան պահակախցիկին։
Բջջայինի հաշվին փող չկար, և բացի այդ՝ անծանոթ համարից զանգելն ավելի ճիշտ էր։
Տալյանիչը լուռ շրջվեց, ինչն իբրև համաձայնություն կարելի էր որակել։ Սերյոգինը մատի ծայրով թեթևակի սեղմեց հեռախոսի կոճակները։ Արդեն կես տարի էր, ինչ չէր զրուցել կնոջ հետ։ Շփումը վերսկսելու նախորդող բոլոր փորձերին նա միևնույն կոպիտ կերպով էր արձագանքել․ անջատել էր զանգը։ Ասենք, Օլգան միշտ էլ տարբերվել էր իր որոշակի կոպտությամբ։
Ինչ-որ մեկը հայտնվեց հեռախոսի մյուս կողմում։ Սերյոգինն ընդամենը մի քանի վայրկյան ուներ։ Եվ ասաց միակ արտահայտությունը, որը կարող էր հետաքրքրել կնոջը։
-Օ՛լյա, – արագ և ճնշված ասաց նա։ – Օ՛լյա, ուզում եմ վերադարձնել փողերը։
Հեռախոսը լռում էր։ Սերյոգինը սպասում էր։
-Օլյան չի կարող պատասխանել, – լսվեց ներողություն հայցող ելևէջներով տղամարդու ձայնը։ – Նա լոգասենյակում է։
Սերյոգինն անջատեց։ Դուրս եկավ լապտերներով թույլ լուսավորված սանդղամուտք, վերահաշվեց գրպանների պարունակությունը․ հազար ռուբլի էր մնացել՝ ճմռթված թղթադրամներից բաղկացած։ Եվ մի քիչ մանրադրամ։ Սերյոգինն ուրիշ ոչինչ չուներ։ Ընդհանրապես ոչինչ։ Իսկ երկնքից մեծ ու ծանր փաթիլներով ձյուն էր թափվում։ Հազար ռուբլիով կարելի էր որոշակի համեստ շքեղությամբ ճաշել։ Կամ հարբել, բայց արդեն առանց որևէ տեսակի շքեղության։ Կամ կարելի էր ծաղկեփունջ գնել Օլգայի համար (պլաստմասսայե, կարմրավուն հաստ, փշոտ վարդեր) և դրանով ներողություն խնդրող ձայնի տիրոջ ջարդը մի լավ տալ։ Կամ մահճակալ վարձել կայարանամերձ հեզ պառավի մոտ, իսկ նրան կամացուկ մորթել ու շարունակել ապրել կատուների հոտով համակված մեկսենյականոց բնակարանում, մինչև որ աչալուրջ հարևանները խաբար չտային տեղամասային ոստիկանին։ Ընտրությունը մեծ չէր։ Սերյոգինը տուփից հանեց վերջին ծխախոտը և ծխեց․ ծխուկն ու ճմռթած տուփը շպրտեց աղբամանի կողքին և սկսեց քայլել արդյունաբերական գոտիով։
Կրեստովսկի կամրջի մոտակայքում՝ երկաթուղային գծերի միահյուսման մեջ մոռացված Ռիժսկի կայարանից կարելի էր առանց տոմսի մեկնել։ Սերյոգինը սովորաբար հենց այդպես էլ անում էր։ Խնամքով շրջանցելով ձյունածածկ կայարանային տնակը՝ ուղեմերձ թփերի մեջ սպասեց, մինչև ժամանեց էլեկտրական գնացքը․ նետվեց դեպի կառամատույցի ծայրը, ձեռքերի վրա հենվելով՝ բարձրացավ և բացված դռներից ներս սողոսկեց։ Այնուամենայնիվ՝ ոչ ոք չկար, որ բռներ նրան․ կա՛մ հերթապահները քնած էին իրենց տներում, կա՛մ ձնաբքի պատճառով թաքնվել էին կայարանում։ Սերյոգինը մտավ դատարկ վագոն և նստեց սառը պլաստմասսայե նստարանին։ Նովոպոդրեզկովո էր ուղևորվում՝ հանրահայտ մերձմոսկովյան «քրչի շուկա»։
Ավելի շատ հայտնի էր հնավաճառքի գիտակների շրջանում։ Զբոսաշրջիկներն ու դիլետանտները հին գրքեր և արժեքավոր հնություններ գնելու համար գնում էին Իզմայլովո՝ «Վերնիսաժի»՝ փայտի կեղևից շինված բերդապարսպի մոտ, իսկ պրոֆեսիոնալները «Վերնիկեի» վրա էին առևտուր անում, ոմանք նույնիսկ վաճառում էին քիչ առաջ նովոպոդրեզկովյան լաբիրինթոսներից ձեռք բերված ապրանքներ։ Այնտեղ՝ փոքրիկ կայարանի նեղլիկ արահետների խճճանքում, շաբաթ օրերին՝ վաղ առավոտյան, շրջմոլիկները վաճառելու էին տանում շաբաթվա ընթացքում քաղաքի աղբամաններից և աղբանոցներից խնամքով հավաքած հնոտիքը, ծերուկները՝ պահարաններում փոշիով ծածկված խորհրդային ճենապակին, հարբեցողները՝ քանդման ենթակա շենքերից գտած հին ու անպետք բաները։ Ամեն տեսակ անպետք առարկաների բազմագույն խառնակույտի մեջ գիտակի սուր հայացքը կարող էր որսալ և՛ Չուկովսկիին Ռե-Միի պատկերներով, և՛ «Շոգեքարշի քաջահմուտ մեքենավար» մեդալի սևացած օվալը (համարյա առանց ջարդվածքատեղերի սուտակե էմալ, ոսկեջուրը գրեթե ամբողջական է, ամրացման հարազատ պտուտակն առկա է․ կրծքանշա՜նը լավ վիճակում է), միգուցե նաև նմուշահավաքի երազանքը՝ անշուք բացառիկ իրը՝ տոնածառի՝ քառասունութ թվականի ստվարաթղթե «Պիոներկա» խաղալիքը։ Ամբողջը կոպեկներով էին գնում։ Այնուհետև վերավաճառում էին նույն «Վերնիսաժում» կամ ինտերնետային աճուրդներին։
Սերյոգինը վերջերս էր հաղորդակից դարձել այդ ամենին, երբ տպարանի գործերը վերջնականապես փակուղու մեջ հայտնվեցին։ Շնագայլի նման զգուշորեն փնտրում էր, մեկական հատիկ էր կտցում․ այստեղ՝ արտել «Պրոմտեխսվյազ» կնիքով արծաթյա գդալ, այնտեղ՝ գրողի գրապիտակով նախահեղափոխական շրջանի գրքույկ։ Ոչ մեկի ճանապարհին քար չէր գցում, ոչ ոքի հետ չէր ընդհարվում։ «Քրչի շուկա» գնալիս չէր սափրվում, աշխատում էր ավելի աղքատիկ հագնվել, անպայման հոր՝ այդ նպատակով վերնահարկում պեղած, ցեցը կերած տաբատն էր կրում, որպեսզի տեսքը կարեկցանքի զգացում առաջացներ, այլ ոչ թե արժեքը բարձրացնելու ցանկություն․ այսպես ասած, պատահական հաջողություն փնտրող անհաջողակ-անխելք մարդու կերպար։ «Քրչի շուկայի» գործից որոշակի շահ ունենում էր, թեև փոքր․ պարտքերը վերադարձնել չէր հաջողվում, բայց ծայրը ծայրին հասցնել կարելի էր։
Պարտքեր շատ ուներ։ Սերյոգինն ինքը չէր հասկանում, թե ինչպես էին դրանք կուտակվում իր նման զգուշավոր և աղվեսի նման խորամանկ անձի շուրջ։ Երկու հազարականների սկզբին կիսատ-պռատ ավարտելով մոսկովյան Պոլիգրաֆը և թեթևությամբ դեն նետելով անպետք գիտելիքները (այնպես ստացվեց, որ համալսարանում ստացած բոլոր գիտելիքներն այդպիսինը դարձան)՝ ամբողջովին խորասուզվեց հոժարագրերի և հաշվարկագրերի, ավանդների և շահաբաժինների, ռեգիստրների և վավերապայմաանների հարբեցնող աշխարհ։ Յուղալի և փողերով լի պատառների տարիներ էին։ Գործը եռում էր ձեռներեց Սերյոգինի ձեռքերում, վերջինս ուռճացավ կեղծ կազմակերպություններով, բնակարանով, թանկարժեք ֆիթնես ակումբի բաժանորդագրությամբ, կին Օլգայով, գերմանական մեքենայով իր համար, ֆրանսիական՝ կնոջ։ Սակայն ինը թվականի սև ձմռանը հասկացավ, որ էժանագին վարձու բնակարանում էր, իսկ դիզած հարստություններից կողքին էր միայն հիմնովին գիրացած Օլգան և նրա ֆրանսիական քառանիվ բաց կառքը, որը թույլ չէր տվել վաճառել ապահարզան պահանջելու սպառնալիքով։ ՍՊԸ-ի խնամքով աճեցված ողկույզը կախվել էր Սերյոգինի գլխավերևում, ինչպես խեղդվող մարդու վզից կախված ծանր լուծը։
Միակ ակտիվը, որը գոնե որոշակի եկամուտ էր բերում, «Հայդելբերգ» (օգտագործված, 23 միլիոն թուղթ անցուրդով) տպագրական հաստոցն էր, որը հենց ճգնաժամից առաջ ծանոթ ոչ բարով-գովազդի մասնագետի պատվերով բերել էին Մայնցից։ Ինքը՝ գովազդի մասնագետը, հասունացող ֆինանսական փոթորիկի հոտն առնելով, չսպասեց մատակարարմանը և անհետացավ՝ հեռանալով կա՛մ Հնդկաստան, կա՛մ Նոր Զելանդիա։
Իսկ հաստոցը մնաց։ Սերյոգինը աշխատակիցներից առավել աշխույժ երկուսի հետ տեղադրեց այն և արդյունաբերական գոտու դատարկ արտադրամասում շատ փոքրիկ տպարան բացեց։ Հետճգնաժամային թշվառ տարիներին շարունակաբար և անողոքաբար աղքատանալով՝ Սերյոգինը վարժվեց ոչնչում չմերժել պատվիրատուներին․ տպում էին ամեն ինչ՝ «Ճշմարտության եղբայրության» բրոշյուրներ, պոռնկագրական կոմիքսներ, խաբված ավանդատուների հասարակության կոչեր, կենսաբանական ակտիվ հավելումների գնացուցակներ․․․ Այդ երկար տպագրական երգի վերջին ակորդը դարձավ շրջանային նախարարներից մեկի նախընտրական քարոզարշավի միլիոնավոր թռուցիկների պատվերը։ Տպաքանակը փչացրին։ Սերյոգինը կնոջից թաքուն ավտոշուկայում վաճառեց նրա «ֆրանսիացուն», որպեսզի վերատպման համար թուղթ գներ։
«Հայդելբերգը» ազնվորեն տպեց թռուցիկների մի կողմը, իսկ հետո կանգ առավ, ըստ երևույթին, առմիշտ․ պահեստամասերի և վերանորոգման գումար չկար։ Նախարարը հրաժարվեց կիսատ տպված թռուցիկներն ընդունելուց և սպառնաց սանկցիաներ սահմանել, իսկ Օլգան վռնդեց Սերյոգինին․ վերջին ամիսներին բնակարանի վարձը նա էր վճարում։ Այդ ժամանակվանից սկսած Սերյոգինը գիշերում էր մեռած տպագրական հաստոցի ընկերակցությամբ։ Այս ընթացքում հետզհետե քրքրվել էր, և դիմակավորվելու անհրաժեշտությունը վերացել էր, այլևս չէր ձևացնում, թե անհաջողակ էր, արդեն հենց այդպիսինն էր։ Որքան ջանասիրաբար էր թափառում քաղաքի՝ հին ու մին իրերի վաճառման շուկաներում՝ ուրիշների աղբակույտի մեջ փնտրելով իր պատահական երջանկությունը, այնքան ավելի հուսահատորեն էր ճակատագրին կանչում․ դրանից բացի՝ ոչինչ չկար, ինչի վրա կարելի կլիներ հույս դնել։ Հատկապես այդ օրը։
Վերահսկիչը հայտնվեց վագոնի դռների մոտ, երբ գնացքն արդեն մոտենում էր Նովոպոդրեզկովոյին։ Քունը գլխին՝ անշտապ կերպով քաշ էր գալիս դատարկ գնացքով՝ անխնա կերպով հորանջելով համազգեստային տուժուրկայի մորթե օձիքի մեջ։ Տեսնելով միայնակ ուղևորին՝ զարմացավ, նույնիսկ կարծես ուրախացավ․ նրա՝ շիկակարմիր փարթամ բեղերով դեմքը ճլորածից դարձավ բարեհոգի և ուշադիր։ Սերյոգինը վեր թռավ և պուկ տվեց։
Գնացքի շարժմանը զուգընթաց էր վազում, ինչի պատճառով թվում էր, թե ավելի արագ էր սլանում։ Մի կողմ էր հրում ցրտից ծանրացած երկաթյա դռները, որոնք դղրդոցով շրխկում էին դատարկ վագոններում։ Հետևում զարմացած դոփդոփում էր վերահսկիչը։ Էլեկտրական գնացքը ճռռում էր՝ դանդաղ արգելակելով։ Վերջապես կանգ առավ։ Բացվող դռների միջով Սերյոգինը դուրս թռավ ձյունածածկ կառամատույց, որը հազիվ էր նկատվում նախալուսաբացի խավարում։
Մի պահ ուզում էր կառամատույցից թփերի մեջ թռնել (ով պետք է ձնակույտերի մեջով վազեր նրա հետևից), բայց մտափոխվեց։ Շրջվեց, մոտեցավ վագոնի պատուհանին, տնակի ձևով ծալած ձեռքերը մոտեցրեց հոնքերին և քթով հպվեց ապակուն։ Ահա և նա՝ տուժուրկա հագած փոկը, որը հենց նոր էր վազելով եկել (ծանր էր շնչում, վազքից կարմրած մռութը նեղացած տեսք ուներ, իսկ բեղերը ցից-ցից կանգնել էին), փռվեց նստարանին և հանեց գլխարկը։ Հասկանում էր, որ բաց էր թողել առանց տոմս երթևեկողին։ Իսկ երբ փակվելիս դռներն ուժեղ դղրդացին, պատուհանից տեսավ փախստականին, թռավ տեղից և սկսեց դես ու դեն ընկնել վագոնում։ Հրաժեշտ տալիս Սերյոգինը ժպտաց նրան և հայացքով ճանապարհելով էլեկտրական գնացքը՝ ուղևորվեց «քրչի շուկա»։
Նովոպոդրեզկովոյում առևտուրը սկսվում էր մութ-մթին և համարյա կոճերի մոտից։ Գետնին փռած լրագրերի և պոլիէթիլենային տոպրակների կամ ուղղակի ձյան վրա կոկիկ կույտերով շարված էին հին և անպետք իրեր․ ճաքած չխչխկան խաղալիքներ, փշրված դեմքերով ցելյուլոիդե մերկ տիկնիկներ, հագած մանկական հագուստ, առանց կրունկների ձռմռված ամառային կոշիկներ, խորդուբորդ բաժակներ և ապուրամաններ, խորհրդային պոկովի օրացույցներ, կանաչած մետաղադրամներ, օգտագործված ուղետոմսեր, վանտուզ, բժշակական մրոտված բանկաներ, ճաքած ապակիներով ակնոցներ, ծակծկված հոգնաներ․․․ Թփերի և ծառերի ճյուղերին տարուբերվում էին սառնամանիքից փայտացած առանց կոճակների բաճկոններ, կոտրված ճարմանդներով պայուսակներ, լայնացած կրծկալներ։ Կողքին դոփդոփում էին վաճառողները՝ քուրքեր և բամբակաբաճկոններ հագած, ծածկոցների մեջ փաթաթված։ Ծխախոտի ծխի և բերաններից եկող խմիչքի հոտեր էին փչում։ Գնորդները, լապտերները ձեռքներին (ոմանք ձեռքում էին պահել, ոմանք փորին էին կապել, ոմանք և՛ ձեռքում, և՛ փորին), արահետներով քայլելիս զզվանքով շուռումուռ էին տալիս անպետք ու հին առարկաների կույտերը։ Առավոտվա կապտավուն մշուշաքողի մեջ դանդաղաշարժ սպիտակ լույսերը հեռվից նման էին լուսատտիկների մտածկոտ պարսի։
Սերյոգինը լապտեր չուներ։ Մրսում էր, առանց ձեռնոց ձեռքերով ինքն իրեն գրկելով ՝ վազվզում էր շարժվող ամբոխի մեջ․ ծիկրակում էր ուրիշների հետևից, լսում էր ուրիշների խոսակցությունների հատվածներ, նայում էր ուրիշների լապտերներով լուսավորված իրերը։ Այդ անշտապ հրմշտոցը միշտ էլ հանգստացնում էր նրան․ Սերյոգինը մեկն էր, ով արհամարհանքով էր վերևից ներքև նայում, բծախնդրորեն էր ընտրություն կատարում, ներողամտաբար էր գին իջեցնում, անտարբեր կերպով էր երեսը շուռ տալիս․ նա դեռևս գնորդ էր։
Սերյոգինը չէր էլ կարծում, որ կկարողանար միանգամից գտնել իր երջանկությունը․ շաբաթ առավոտը «քրչի շուկայում» հնոտիավաճառական գործի վարպետների և հոտառություն ու հասկացողություն ունեցող որսորդների ժամանակն էր։ Դրանք դեռ լույսը չբացված ամբողջ սերուցքն իրենց կքաշեին և կանհետանայինն քաղաքում։ Իսկ երբ լուսանար, կգար աննշան անձանց ժամանակը։ Հենց այդ ժամանակ էլ իր հազարով սառած վաճառողներից կկորզեր այն ամենը, ինչ կկարողանար։ Իսկ հետո կմեկեր Իզմայիլովո և կազատվեր ավարից․ լավագույն դեպքում մի երեք կամ հինգ բան ձեռք կգցեր, վատագույն դեպքում՝ գոնե մեկ բան։
Այնքան էր քարշ եկել արահետներով, որ փայտացել էր։ Նովոպոդրեզկովոյում տաքանալու տեղ չկար։ Կայարանի խցիկը լիքն էր մարդկանցով, ովքեր էլեկտրական գնացքին էին սպասում, բացի այդ՝ մուտքի մոտ համազգեստ հագած հերթապահ վերահսկիչներ էին կանգնած։ Սերյոգինը թքեց ամեն ինչի վրա և հարյուրանոցով գնեց տաք, ծորացող նարնջագույն յուղով պատված շաուրմա և մի բաժակ վատ սուրճ։ Կուլ տվեց, տաքացավ, աշխուժացավ։ Նոր ուժերով ուղևորվեց որսի։ Արդեն լուսանում էր։
Երկար շրջեց՝ աչքերով ջանասիրաբար շոշափելով երկաթյա և պլաստմասսայե լինգը, քրջեղենն ու մակուլատուրան՝ ինչ-որ մեկի կյանքի բեկորները։ Ոչ մի օգտակար բան չէր հանդիպում․ լայնացած ատամիկներով սևացած պատառաքաղն ուշադիր զննելիս պարզվում էր, որ «Պլատինե սպասքի» գործարանի արծաթյա պատառաքաղ չէր, այլ մելքիորե, իսկ տիկնիկը լենինգրադյան նախապատերազմյան «Կարմիր եռանկյունու» իսկական խաղալիք չէր, այլ կեղտոտ ուշ խորհրդային էժանագին իր։
Ամենից ջանասիրաբար Սերյոգինը գրքերի կույտերի մոտ էր դոփդոփում։ Հավատում էր գրքին։ Իր՝ իբրև հնավաճառի կարճատև կարիերայի ընթացքում ամենախոշոր գործարքը եղել էր ոմն Նիկոլայ Օսիպովի՝ «Վերգիլիեվի Էնեիդան՝ հակառակ» հրաշալի անվանմամբ հատորյակի վերավաճառքը։ Հնոտիաշուկայում հնդկաձավարի և հացօղու հոտերով առատորեն համակված նովոպոդրեզկովոյան տիպիկ կերպարի մոտ էր տեսել, ստուգել էր հրատարակման ամսաթիվը (հազար յոթ հարյուր իննսունմեկ) և առանց առանձնակի ոգևորության հինգ հարյուրով գնել էր այն։ Միանգամից «Վերնիկե»-ում քսան հազարով վաճառել էր մի խորամանկ հնագրավաճառի։ Մեկ շաբաթ հետո իմացել էր, որ վերջինս «Մոլոտկայում» հարյուր երեսուն հազարով էր վերավաճառել։ Սերյոգինին դժվարանում էր այդ դեպքն իբրև հաջողություն դիտարկել, բայց անհաջողություն անվանելը ևս դժվար էր։ Գուցե ճակատագրի հերթական նշանն էր․ Սերյոգինը հնագույն գրքային դինաստիայից էր, համենայն դեպս, նախորդող սերունդներն այդպես էին պնդում։
Նախապապը (Սուխարյովկայում հայտնի կեղծարարը՝ Իլյա Պաչեչնիկ մականունով) ամբողջ կյանքը գրքերի կեղծարարությամբ էր զբաղվել․ ցանկացած անպետք և անջատ-անջատ հատվածներ («Հիգիենա նորապսակների համար» կամ «Ուտիսվա ուտելիքների բաղադրատոմսեր») միացնում էր միմյանց և հաստ շապիկներով կազմում, կռնակներին ամրացնում էր գրողների ամենահաճախ օգտագործվող ազգանունները (Պուշկինից մինչև Չեխով), ձիգ կապոցներ էր անում և «ժողովածուներով» վաճառում։ Պապը, երբ հայրը դեռ երեխա էր եղել, և ինչպես ինքն էր ասում, «հաստատուն կերպով գրքի մեջ մտնելով»՝ մանուկ ժամանակ իբրև բուլվարային «շփոթեցնող», աներես, կպչուն մանրավաճառ առևտրական էր սկսել, որից կարելի էր գլուխն ազատել՝ միայն անպետք հատորյակ գնելով ։ Երիտասարդ ժամանակ պապը դեմ էր գնացել ընտանեկան կոչմանը, արդեն որոշել էր վարորդ դառնալ, բայց ճակատագիրը թույլ չէր տվել, այնպես էր արել, որ հայտնվել էր «Երիտասարդ գվարդիա» հրատարակչությունում։ Համակերպվել էր և մինչև թոշակի անցնելն ազնվորեն պտտել էր ղեկը․ տոննաներով քաղաքով մեկ ցրում էր Գորկուն և Շոլոխովին, իսկ տպագրական խոտանները (ծուռ կտրած էջերը, քանդված կազմերը) տուն էր առաքում։ Գիշերները կողպված դռներից և վարագույրներով փակված պատուհաններից այն կողմ ամբողջ ընտանիքով կարում և սոսնձում էին․ խոտանված էջերից համարյա ամբողջական գրքեր էին հավաքում, որոնցում ընդամենը մի քանի էջ էր պակասում, և սաղացնում էին վերավաճառողներին։
Սերյոգինի հայրը որոշել էր Խորհրդային առևտրի համալսարան ընդունվել, բայց ընդունելության քնությունների ժամանակ կտրվել էր։ Մինչև հաջորդ ամառը սկսեց «Սոյուզպեչատի» կրպակում աշխատել՝ «մանր-մունր բաներ վաճառելով», բայց ամբողջ կյանքն այնտեղ մնաց։ Ի դեպ, կյանքը հաջողվեց․ «Սոյուզպեչատի» միջոցով բաշխվող դասականների դեֆիցիտային բաժանորդագրությունները (Ժյուլ Վեռնը մոխրագույն կոլենկորով էր, Թեոդոր Դրայզերը՝ կարմրաշագանակագույն, Ջեք Լոնդոնը՝ կապույտ, Մոպասանը, Մոպասանը՝ թեթևամիտ վարդագույն) յոթանասունականներին արդեն համապիտանի արժույթ էին դարձել։ Տարիների հետ հայրը հարգանքով լցվեց ընտանեկան արհեստի հանդեպ, իսկ կրտսեր Սերյոգինի վրա դրեց ընտանիքում առաջին դիպլոմավորված գրավաճառը լինելու առաքելությունը՝ ավարտել Պոլիգրաֆը։ Սերյոգինը չհակառակվեց, բայց փաստաթղթերը հաշվապահական հաշվառման ֆակուլտետ հանձնեց՝ հույս ունենալով զգույշ և շրջանցիկ ուղով խույս տալ ընտանեկան կոչումից։
Այսօր կարող էր խոստովանել ինքն իրեն․ մանևրը ձախողված էր։ Ճակատագիրը համառորեն նշաններ էր ուղարկում, որոնց նշանակությունն ակնհայտ էր․ տպագրական հաստոց, «Էնեիդայի» հնագրավաճառային հաջողություն։ Հակառակվելն անիմաստ էր, և հետո այլևս ցանկություն էլ չկար։ Սերյոգինը լրջորեն մտածում էր վերադառնալ ընտանեկան շահութաբեր ուղուն՝ խորանալ հնագրավաճառքի մեջ։ Այդ պատճառով մանրակրկիտ կերպով շուռ ու մուռ էր տալիս նովոպոդրեզկովոյան թղթե հնոտիքը, եղունգով փորում էր կազմերի վրայի կեղտը, հոտոտում էր։ Փնտրում էր։
Ճաշի ժամին երկինքը պարզվեց։ Ցրտեց։ Ցրտից տանջված վաճառողները սկսեցին հավաքել ապրանքներն ու ցրվել։ Սերյոգինը ոչինչ չգտավ։
Տրտմորեն քարշ էր գալիս «քրչի շուկայի» ծայրամասերով՝ զննելով տեղացիներին և մոտավոր հաշվարկելով, թե ում վզին կարող էր փաթաթվել՝ անվճար գիշերելու համար, երբ հայտնվեց նա՝ պառավը։ Կնճռոտ և փոքրիկ էր, հոդաբորբի պատճառով ողնաշարը կորացել և փակագծի էր նմանվել, գլխին անճոռնի, սպորտային աքլորիկ-գլխարկ էր։ Անիվներով թոշակառուի կտորե սայլի մեջից խղճուկ բարիքներ հանեց և գցեց ձյան վրա։ Իսկ պառավն այնպես նստեց սայլի վրա, ասես բազկաթոռին էր նստել։ Քարացավ։ Ըստ երևույթին, ննջում էր։
Սերյոգինը հասկացավ, որ հենց նրան էլ պետք է խնդրել գիշերակացի համար։ Հավանաբար մենակ էր ապրում, բարեկամները եթե երբևէ հայտնվում էին, ապա միայն խոշոր տոներին։ Իսկ նրան արդեն միևնույն էր օտար մարդ կլիներ տանը, թե ոչ։ Իսկ ինքը ջուր կբերեր նրա համար, փայտ կկոտրեր կամ էլի մի բան, ինչը որ պառավներին սովորաբար պետք է լինում բարի կտրիճներից․․․
Գնորդի լայն քայլերով անշտապ կերպով մոտեցավ նրան։ Կարգ ու կանոնի համար աչքերը ծուլորեն սահեցրեց ապրանքի վրայով․ «Ախթամար» կոնյակի դատարկ սրվակներ, կեղտոտ, սինթետիկ կանացի շապիկ, կոտրված «Յանտար» զարթուցիչ, գիրք։ Արտաքինից՝ հին, մուգ գույնի կաշվե մաշված կազմ, կողքից երևացող քրքրված, մուգ դարչնագույն թերթեր։ Պպզեց և բարձրացրեց գիրքը․ ծանր էր։ Թափ տալով ձյան փաթիլները՝ կազմի հետևամասում մետաղե խոշոր զարդարանքներ տեսավ և քանդեց ճարմանդը։ Բացեց և քար կտրեց։
Դեղնակաթնագույն փխրուն թղթի վրա բաց շագանակագույն անսովոր հոսքահետքերի մեջ խիտ կերպով տարածվում էին կարմիր և սև տառերը։ Հին ռուսական տեքստը համաչափ ուղղանկյունիներով փռված էր էջերի վրա, բառերը կիպ կպած էին միմյանց՝ առանց բացատների։ Էջերի ներքևի անկյունները հաճախ բռնվելու պատճառով կեղտոտված և սևացած էին, դրանց վրա պարզ երևում էին վերժեի բարակ գծերը։
Տասնյոթերորդ դարի վե՞րջ։ Տասնութերորդի հնածեսական վերահրատարակությո՞ւն։ Սերյոգինը ինչ-որ բաներ դեռ հիշում էր գրատպագրության համալսարանական դասընթացից։ Չծալվող (կա՛մ ցրտից, կա՛մ հուզմունքից) մատներով թերթելով՝ բացեց ամենավերջը՝ հիշատակարանի էջը․ հյուրընկալ կերպով լայն բացված դարպասներ՝ զարդարված ատամնաձև կատարներով երեք աշխատարակներով՝ Կրակով քաղաքի զինանշանը։ Վերևում երկու տառ՝ S և V՝ սպագրողի անվան սկզբնատառերը։ Հազար չորս հարյուր իննսունմեկ թվական։
Սերյոգինը շրխկոցով փակեց գիրքը և դրեց ձյան վրա։ Վեր կացավ։ Մի փոքր կանգնեց։ Նորից պպզեց և ձեռքը վերցրեց այն։
Իհարկե, նման բան չէր կարող լինել։ S և V՝ Շվայպոլտ Ֆիոլ՝ սլավոնական գրատպության հիմնադիր։ Իվան Ֆյոդորովից յոթանասուներեք տարի առաջ ռուսերեն գրքեր էր տպագրել։ Աշխարհում մի քանի տասնյակ օրինակներ էին մնացել։ Եվ այսօր դրանցից մեկը նովոպոդրեզկովոյան «քրչի շուկա» էր բերել հիմար սպորտային գլխարկով մի պառավ։ Ցնդաբանություն։
Շատ հմուտ նմանակո՞ւմ, առաջնակարգ կրկնօրինա՞կ։ Հարյուր տարի առաջ պատրաստված և հենց այն ժամանակ հմտորեն հնեցված օրինա՞կ, որն անհայտ պատճառներով ինչ-որ ձեղնահարկում էր մնացել մինչև այդ առավոտ։ Նույնիսկ այդ պարագայում շատ հազվադեպ և զարմանալի իր էր։
Ափերը տաքացան։ Սերյոգինը մատը սահեցնում էր թերթերի անհարթ մակերեսով և մանր ճաքերով կազմի ելունդավոր, կոշտացած կաշվի վրայով։ Չէր ուզում Շվայպոլտը ձեռքից բաց թողնել։ Խնդրեմ, արդեն անվանակոչեց գիրքը։
Մոտեցրեց դեմքին, լույսի տակ մի քանի թերթ ուսումնասիրեց․ ներքին անկյունում հստակ երևում էր ֆիլիգրանի անսովոր պատկերը՝ նման ծագող արևի։
-Որք․․․, – ուզեց հարցնել պառավին, բայց բերանը ցամաքել էր․ հազալով մաքրեց կոկորդը և վերջապես ասաց․ – Որքա՞ն։
-Հազա՛ր, – պարզահնչյուն արտասանեց պառավը՝ առանց աչքերը բացելու և շարունակելով նստել մաշած սայլի վրա, ասես գահին էր բազմել։
Այդ կարգի կրկնօրինակը մոտավորապես երկու հարյուր հազար արժեր։ Իսկ բնօրինա՞կը։
-Ինը հարյուրով վերցնում եմ, – Սերյոգինը մի ձեռքով գիրքը կրծքին սեղմեց, իսկ մյուսով գրպանից հանեց թղթադրամները՝ առանց նայելու մեկնելով պառավին։
Կողքին դղրդաց գնացքը։
-Հազա՛ր։
Շարունակելով թղթադրամներով ձեռքը կախված վիճակում պահել՝ Սերյոգինը հայացքը բարձրացրեց պառավի վրա․ դեմքն անշարժ էր, ասես ծառի վրա աճած չագա սնկի խիլ լիներ, մուգ վարդագույն կատարով կեղտոտ աքաղաղը կողքի էր թեքվել։
-Հնոտիք ես վաճառում, տատուլի՛կ։ Այստեղ այդ տեսակ գներ չեն լինում։
Պառավը ծոր տալով հորանջեց՝ ցուցադրելով մի բուռ փչացած ատամները։
-Ինը հարյուր տասնմեկ ռուբլի, – սպասռնալից կերպով ասաց Սերյոգինը։ – Ինը հարյուր տասնմեկ ռուբլին սատանան գիտե, թե ինչ փող է, տատուլի՛կ։
Վերջինս կիսաբացեց պղտոր-շիկակարմիր, անտարբեր աչքերը, և Սերյոգինն անհարմար զգաց իրեն։
-Վերջին խոսքս է, – հնարավորինս անտարբեր կերպով ասաց նա և ոտքի կանգնեց, ասես պատրաստվում էր հեռանալ։ – Ավելին չեմ տա։
-Հազա՛ր, – երրորդ անգամ համառորեն կրկնեց պառավը՝ հայացքով շրջանցելով Սերյոգինին։
Մեծ ջանքեր գործադրելով՝ Շվայպոլտը նորից ձյան վրա գցեց։ Գումարը բաճկոնի գրպանը խցկեց։ Շրջվեց ու հեռացավ։ Դանդաղ էր քայլում՝ պառավին ձայն տալու հնարավորություն տալով։ Մտածում էր այն մասին, որ հենց այդ պահին ձյան խոնավությունը ներթափանցում էր թանկարժեք էջերի մեջ և ծռմռում էր դրանք․ այդ մտքից փորի խորքերում քոր էր գալիս։ Մի փոքր հեռանալով՝ հենվեց ծառին և դեմքի անտարբեր արտահայտությունը պահպանելով՝ շրջվեց՝ իբր պատահաբար։ Պառավը նորից ննջում էր։ Շվայպոլտն աննպատակ ընկած էր նրա ոտքերի մոտ՝ կիսով չափ թաղված ձյան մեջ։
Այդ պահին հայտնվեցին նրանք։ Վերնիսաժի սովորական, ցածր բարքի վերավաճառողները, որոնք ուշացել էին շուկայի եռուզեռից և կտցահարում էին ճամփեզրի մնացորդները․ անշտապ կերպով քթները շուռ էին տալիս՝ արահետով քարշ գալով դեպի պառավը։
Հանկարծ շոգ դարձավ, Սերյոգինը թափով քաշեց բաճկոնի օձիքից և արձակեց կայծակաճարմանդը։ Հեռվում սուլեց էլեկտրական գնացքը՝ մոտենալով կայարանին։ Վերնիսաժնիկները կանգ առան պառավի մոտ։ Նրանցից մեկը ոտքով փորեց գրքի կողքի ձյունը։ Բարձրացրեց այն և բացեց։ Վերավաճառողները հայացքներով փոխանակվեցին, Սերյոգինը հեռավորության վրա զգաց, թե ինչպես վերջիններս ներքուստ լարվեցին․ կեցվածքն ուղղվեց։ Շրջվեցին դեպի պառավը և, ըստ երևույթին, արժեքը հարցրին։ Նա մշմշալով կարճ պատասխան տվեց․ Սերյոգինը շուրթերով կարդաց՝ «հազար»։
Էլեկտրական գնացքը, դանդաղ սողալով, մոտենում էր կառամատույցին։ Վերավաճառողներից մեկը փորփրում էր դրամապանակը՝ հաշվելով թղթադրամները։ Երկնքում շողշողում էր անտանելի պայծառ արևը։
Սերյոգինը կտրուկ պոկվեց ծառից։ Թեթև ու գեղեցիկ էր վազում։ Վերնիսաժիստներին մոտենալիս զգաց, թե ինչպես ոտքերը սկսեցին սահել սառցապատ արահետի վրա և առաջ տարան նրան․ այնպես անցավ վերավաճառողների կողքով, ասես չմուշկներով լիներ։ Խլեց Շվայպոլտը։ Առանց արագությունը պակասեցնելու արահետից թռավ ձնակույտի մեջ և սլացավ դեպի կառամատույցը։ Ասես ֆիլմի մեջ լիներ։
Ոտքերով հարվածներ հասցնելով ձյանը՝ շտապում էր դեպի կառամատույց։ Հետևում լսվում էին այդ երկուսի չարությամբ լի հևոցները։ Վազելիս Շվայպոլտը ծոցը խցկեց։ Ձեռքերով կառչեց կառամատույցի ծայրից, ձգվեց և բարձրացրեց ոտքը։ Զգաց, թե ինչպես հետևում բռնեցին նրա բաճկոնից։ Առանց նայելու աքացի տվեց, թրխկոց լսվեց, կառամատույցով մեկ սկսեցին զնգզնգալ մանրադրամները, վրադիր գրպանը մնաց բռնողների ձեռքում, թղթադրամները ցաքուցրիվ եղան։ Տեսավ, թե ինչպես էին փակվում էլեկտրական գնացքի դռները, իսկ կայարանի տնակից դեպի իրեն էին վազում չար և կենտրոնացած դեմքերով հերթապահները։ Թափով նետվեց դեպի փակվող ճեղքը, դռները հարվածեցին նրա կրծքավանդակին և մեջքին։ Բայց մտավ, խցկվեց, ընկավ սրահակի սառը և կեղտոտ հատակին։
Գնացքը ցնցվեց և շարժվեց։ Դռան պատուհանից այն կողմ լղոզվեցին շնչակտուր վերավաճառողների և հերթապահների խենթացած դեմքերը։ Սերյոգինը, դեռևս նստած հատակին և կոկորդի հատվածում զգալով սրտի բաբախյունը, շոշափեց ծոցի մեջ թաքցված պինդ աղյուս հիշեցնող Շվայպոլտը ևվերացականորեն մտածեց․ «Իսկ պառավը, հաստատ, առաջվա պես նստած է սայլի վրա և նույնիսկ ոչինչ չի նկատել»։
Պատուհաններից այն կողմ տեսարանը սկսեց արագ-արագ փոխվել, գնացքի ընթացքն արագացավ։ Սերյոգինը վեր կացավ, անփույթ կերպով թափ տվեց ծնկների կեղտը։ Հանեց Շվայպոլտը, թևքով սրբեց և նորից ծոցը դրեց։ Ոչ մեկին ցույց չտալ։ Քարշ չտալ «Վերնիսաժ», այնտեղ անպայման կհիմարեցնեն։ Գիրքը երկու մասի բաժանել և երկու տարբեր գնահատիչների մոտ տանել ու կամացուկ սաղացնել նրա վրա, ով ավելի շատ կվճարի։ Կամ միանգամից տանել «Սոթբիս» -ի մոսկովյան գրասենյակ, թող այնտեղ ուսումնասիրեն։ Կամ ոչ ոքի չտալ, պահպանել իբրև ընտանեկան գործի խորհրդանիշ, իբրև հաջողության գրավական։ Սրբազան ուրախություն։ Այո՛, հավանաբար հենց այդպես։ Իսկ ապրել առայժմ կարելի էր Օլգայի և նրա՝ ներողություն խնդրող այդ տպի հետ․․․
Սրահակից վագոնի ներսը նայեց, երբ մյուս կողմից հայտնվեց վերահսկիչը․ հենց այն նույն վերահսկիչը՝ շիկակարմիր բեղերով։ Միանգամից ճանաչեցին միմյանց։ Սերյոգինը թախիծով պատուհանից դուրս նայեց․ գնացքը Մոսկվայի անունը կրող ջրանցքի վրայով էր անցնում, սպիտակ, լայն ժապավենի պես ճեղքելով հալուտի մոխրագույն բծերը։ Շիկակարմիր բեղերովը, բերանը ծռելով, ժպտաց և անշտապ անցնելով նստարանների արանքով՝ շարժվեց դեպի Սերյոգինը՝ ուշադրություն չդարձնելով մյուս ուղևորներին։
Սերյոգինը հետ-հետ էր գնում, մինչև որ դեմ չառավ պատին։ Հայացք գցեց սրահակի վրա։ Բռնվելով արգելակման կարմիր լծակից՝ կախվեց դրա վրա։
Ինչ-որ բան բարձր դռռաց, սկսեց թշշալ և կրճտել։ Հատակը սկսեց ցնցվել՝ սկզբում կամաց, հետո՝ ուժեղ։ Սերյոգինը մի կողմ թռավ և ցավոտ կերպով ինչ-որ պինդ բանի դեմ առավ։ Փորին սեղմելով գիրքը՝ ոտքի կանգնեց, ցավացող ուսը հենեց դռան փեղկերին և հեշտությամբ բացեց դրանք։ Դուրս թռավ կանգ առած էլեկտրական գնացքից և փաթաթվելով Շվայպոլտին՝ գլորվեց շեշտակիորեն թեքվող լանջից։
Երկար էր գլորվում՝ ծնկներով, մեջքով, ծոծրակով հարվածելով սառցակալած հողին։ Ամուր բռնել էր Շվայպոլտը՝ իրենով պաշտպանելով այն։ Թվում էր, թե ոտնաթաթը դուրս էր գցել։ Թվում էր, թե դիպչելով մանր թփերին՝ ճղճղել էր դեմքը։ Բերանի և ականջների մեջ ձյուն էր լցվել։
Վերջապես շրջակա աշխարհը դադարեց պտտվելուց։ Սերյոգինը պառկած էր փոքրիկ և խիտ ձնակույտի մեջ՝ դեմքով բեկորային սառցաշերտին սեղմված։ Մի փոքր բարձրացավ և սառցաշերտի վրա արյուն տեսավ․ ակնհայտ էր, որ արյունն իրենն էր։ Գլխապտույտ ուներ։ Գլխավերևում՝ երկաթուղու լիրի գագաթին, նկատեց անշարժ էլեկտրական գնացքը և սկսեց սողալով հեռանալ այդտեղից։
Ձեռքերն ու ոտքերը համարյա չէին ենթարկվում նրան, դանդաղ էր շարժվում․ աշխատում էր արմունկների վրա հենվելով՝ ավելի վերև բարձրանալ, որպեսզի չվնասեր ծոցը դրված Շվայպոլտը։ Միանգամից չնկատեց, որ ջրի բարակ շերտի վրայով էր սողում․ ջուրն աննկատ հայտնվեց՝ բոլոր կողմերից, և սկսեց արագ շատանալ։ Զարմացած նկատեց, որ բաճկոնը դաձավ ավելի մեծ և ծանր (տեղ-տեղ ամբողջովին թաց էր) և ուշացած մեջքի վրա շրջվեց՝ Շվայպոլտն ավելի բարձր և ջրից հեռու պահելու համար։ Կտրուկ շարժման պատճառով մեջքի տակի ձյան կեղևը ճաքեց և հանդարտ տարուբերվեց։ Սերյոգինի մարմինը սկսեց ավելի ու ավելի արագ ներքև սահել։ Աչքերի մեջ բոցավառվեց արևը։ Իսկ հետո միաժամանակ և՛ շատ մութ դարձավ, և՛ շատ տաք․ թվում էր, թե եռացրած սև ջրի մեջ էր ընկղմվել։ Սրտնեղելով Սերյոգինը քիչ էր մնում բղավեր (զոհվե՜ց Շվայպոլտը, կորա՜վ, վերականգնելն անհնա՜ր է), բայց բերանն ու կոկորդն արդեն լցվել էին ջրով՝ սաստիկ այրելով։ Ներքաշեց այդ ջուրը, և դրանով լցվեցին նրա թոքերը, մյուս օրգանները և ամբողջ մարմինը։ Ներսում և շուրջը զգում էր այդ ջուրը, որը, մթությունը ճեղքելով, ավելի ու ավելի հեռուն էր տանում նրան, արագ սառչելով՝ պտտում ու տարբեր կողմեր էր քաշում նրան, ցավեցնում էր, կտոր-կտոր էր անում և լուծում իր մեջ, մինչև որ հանկարծակի չվերածվեց ծանր և պինդ սառույցի։
Թարգմանությունը ռուսերենից` Էլիզա Ստեփանյանի
