Արթնացա ջղաձգումով։ Ադամամութ էր։ Ցուրտ չէր։ Զգում էի, որ բարձրանում է ջերմությունս։ Դրսում բոլորին հրաժեշտ էր տալիս աշունը՝ հավաքում էր իրերը, որ հեռանա։ Պատուհանի մոտ, աչքերը չռած, նստել էր կատուն։ Փողոցի արհեստական լույսերի ստվերից կենդանին նմանվում էր էբոնիտե արձանի։ Հավանաբար իմ քնելուց հետո բոլորը տներով էին գնացել։ Մինչ այդ՝ կողքի շենքերից կանայք և երեխաները հավաքվել էին Աշխեն տատիի այգում ու միրգ էին հավաքում։ Երևի մարդկության պատմության մեջ առաջին անգամ այդ կինը բացել էր իր այգու դարպասները և օտար մարդկանց ներս թողել։ Մեկ տարի առաջ, եթե ինչ-որ մեկը մոտ գնար, կզանգեր թաղային Հակոբյանին ու կբողոքեր։ Իսկ հիմա, այսօր․․․ Այսօր ցուրտ չէ։ Ես տեսել էի, թե ինչպես էին մեզ համար տարիներ շարունակ արգելված ցեխոտ ու փոշոտ պտուղները երեխաները հագուստին քսմսելով կծում և ուտում։ Այգին փոքր էր ու ամեն տարի հետզհետե փոքրանում էր, մի տեսակ սմքում։ Հավանաբար, կեսօրից շատ չէր անցել, գլխումս ամեն ինչ մեգ ու մշուշի պես թանձրացել էր։ Խեղդվում էի։
Դռների մոտ ուրվագծվեց քրոջս խամրած ստվերը։ Ինձ նայեց, քթի տակ ինչ-որ բան մրմնջաց, սպասեց, երևի որ պատասխանեմ, ու գնաց։ Խաղաղությունս խաթարվել էր։ Չէի կարողանում հանգիստ քնել։ Մաշկս գնալով դեղնում էր ու սառչում։ Ոչ ոքի ասել չէի ուզում, անգամ չգիտեի՝ ձայնս լսվում է, թե չէ։ Մի կերպ բռնվելով պատուհանագոգից՝ բարձրացա ու տեսա, որ Աշխեն տատը այժմ մենակ է այգում՝ տերևներից ու չոր խոտերից մեծ խուրձ է կապում։ Ինձ թվաց կամ իսկապես աչքի տակով նայում է մեր պատուհանին։ Մի տարի առաջ, երբ դասընկերոջս հետ տուն էինք վերադառնում, ցանկացա խնձոր քաղել։ Ծառերի ճյուղերի հետևից հանկարծ իմ դիմաց հայտնվեց Աշխեն տատը, բռնեց հագուստիցս մի քանի բառ բղավեց։ Նրա մռայլ դեմքն իմ հիշողության մեջ դաջվեց անմոռանալի կերպով՝ մի փոքր սմքած ու դեղնած։ Ընկերս փախավ, իսկ նա հագուստս էր քաշքշում։ Մայրս դուրս եկավ, սկսեցին վիճել։ Նա ինձ գող անվանեց, խոստացավ որդուն պատմել ու գնաց։ Նրա աչքերում՝ նրա դարչնագույն աչքերում, կարծես, քնած էր հավիտենական հողը, ոչ մի կրակ չկար։ Այդ օրը մայրս բարկացավ, հետո մի ամբողջ օր ինձ հետ չխոսեց։ Մի պահ կատաղության ալիք էր բարձրացել ներսումս, ուզեցել էի անգամ ջարդել ու փշրել այդ այգին, ո՞ւմ էր պետք։ Հարևաններն ասում էին՝ գժվել է որդուց հետո, նյարդային բարձել։
Վերջին անգամ Աշխեն տատիի մեծ որդուն՝ Նարեկին, տեսա մի քանի տարի առաջ։ Քրոջս հետ էի։ Մոտեցավ, ինձ մի շիշ կոլա ու «Սնիկերս» տվեց։ Քույրս ժպտաց ու թողեց ձեռքս։ Նրանք քայլում էին իմ հետևից․ չէի լսում՝ ինչ էին խոսում։ Հետո մեր տուն եկավ։ Մորս գրադարանի գրքերը երկար ուսումնասիրեց ու առանձնացրեց մի քանի գիրք։ Իմ ճանաչած մարդկանցից ամենալավ սմարթֆոնը Նարեկն ուներ, և երբ մեր տուն էր գալիս, վերցնում էի, համոզում, որ երկար մնա, ու ժամերով խաղեր էի խաղում։ Երբեք չէր մերժում ինձ։ Իմը դեռ չունեի․ մայրս խոստացել էր տասնհինգամյակիս առնել, իսկ դրան դեռ մի հինգ տարի կար։ Հետո Նարեկին բանակ տարան։ Այդ ժամանակ Աշխեն տատը մորս հետ լավաշ էր թխում, երբ հանկարծ պատերազմ սկսվեց։ Ասում էին՝ երկար չի տևի։ Սկզբում օր ու գիշեր հաց էին թխում ու սահման ուղարկում։ Ասում էին՝ թող ուտեն, կռվելու ուժ ունենան։ Շաբաթներ էին անցնում, և սահման գնացող մեքենան ավելի ու ավելի հազվադեպ էր գալիս։ Իսկ երբ գալիս էր՝ քիչ հաց էր տանում։ Ասում էին՝ կռիվ է, ոչ ոք պարապ նստած չի՝ հաց ուտի։ Հետո մեքենան այլևս չեկավ։ Ասացին՝ ճամփեն փակ է, բացվի՝ կգա։ Չեկավ։ Աշխենի աչքը որդու զանգին էր։ Չէր զանգում։ Ասում էին՝ կապ չկա, համբերի։ Աչք չէր կպցնում․ կամ թխում էր, կամ այգում գործ անում։ Չէր զանգում։ Ասում էին՝ քիչ-քիչ խելքը թռցնում է, իրեն-իրեն խոսում որդու հետ։ Տղեն չէր զանգում։ Հասկանում էին։ Ափսոսում։
Մի օր էլ զանգեցին։ Լավաշ թխող կանայք իրար գլուխ հավաքվեցին, փսփսացին, մոտեցան նրան՝ մի բան ասելու, բայց չասացին։ Ո՞վ ասեր։ Ասել էին՝ «ճաշը գազին ես թողել»։ Նա էլ, գլուխը կորցրած, գոգնոցը հանել էր ու տուն վազել։ Ճաշ չէր եփել։ Դին եկեղեցում դրեցին, տունը փոքր էր։ Մեր քաղաքը փոքր էր, բոլորը եկեղեցի էին գնացել։ Մայրս մենակ գնաց։ Այդ տարվանից սկսած՝ ես ամեն անգամ այս կերպ հիվանդանում էի։ Քույրս օրերով սենյակից դուրս չեկավ։ Ասում էին՝ ոտքերը կտրած էին, աչքը՝ հանած։ Դագաղը փակ էին դրել՝ մայրը չտեսնի։ Այդ օրվանից Աշխենն այլևս հաց թխելու չգնաց։ Մնաց՝ փոքր տղուն պահելու։ Այգին էր խնամում, բերք ու բարիքը վաճառում։ Մյուս տղայի համար տուն գնեց։ Ասում էին՝ մահացած որդու համար պետությունը գումար էր տվել, հազիվ հերիքել էր երկու սենյակի։ Աշխենն իր ոտքով այդ տուն երբեք չմտավ, չտեսավ՝ ինչ տեսք ունի։ Գումարը տվել էր իր եղբորը՝ ասելով, որ նայի ու, եթե հավանի, գնի։ Այս գարնանը ավտովթարից մահացավ երկրորդ որդին։ Ասում էին՝ էլ չէր խոսում, մի կտոր հաց էր առնում, գիշերները, փշրելով, քաղաքում թափառում էր, քայլում էր ծուռտիկ-մուռտիկ։
Ցուրտ չէր։ Սարսափելի դողում էի։ Սև կատուն՝ աչքերը չռած, դեռ նայում էր բակում այրվող տերևներին։ Լավ մթնել էր։ Բացի Աշխենից՝ բակում այլևս ոչ ոք չկար։ Նա նկուղից հանել էր պարկեր, քարշ տալով հասցնում էր կրակի մոտ և դրանց պարունակությունը նետում կրակը։ Այնտեղ տարբեր հագուստներ էին, սպասքի պարագաներ, կոշիկներ։ Այգու ոլորապտույտ, միմյանց մեջ մխրճված ծառերի ծուռտիկ-մուռտիկ ճյուղերը փակում էին լիալուսնի լույսը՝ ներքևից նայելու դեպքում նմանվելով երկնային չորացած երակների։
Հետո վրա հասավ գլխապտույտը, ու քիչ էր մնում ընկնեի։ Ես չէի սխալվել․ Աշխենը նկատել էր ինձ։ Լեփ-լեցուն տոպրակով հավաքած միրգ բերեց մեր շենքի մոտ, դանդաղ մտավ մուտքը։ Լսեցի դռան ձայնը։ Հետո՝ մորս ոտնաձայները, մի քանի կանանց փսփսոց, ու դուռը փակվեց։
Բակում սարսափելի ծուխ էր բարձրանում։ Մայրս լվացած մրգերը բերեց իմ սենյակ ու դրեց սեղանին։ Ձեռքով շոշափեց ճակատս, հաստատեց, որ ջերմություն ունեմ, ու համբուրեց։ Նա գրկեց ինձ, գլուխը դրեց ուսիս։ Իսկ Աշխենը այս անգամ պարկերից հանում էր գրքերը և այրում։ «Առաջ գնալու համար ա անում», — ասաց մայրս, թեև ոչինչ չէի հարցրել։ Նա օգնեց, որ պառկեմ, պինդ-պինդ ծածկեց։ Ուզում էի ասել, որ ցուրտ չէ։ Սակայն լեզուս չէր շարժվում։ Ես շարունակ կարծում էի, որ այս պահին լավագույնը լռությունն է։ Փակեցի աչքերս։ Իմ դիմաց տեսա՝ ինչպես է բոցկլտում կրակը։ Ես պատկերացնում էի մի դեմք, որն աչքեր չունի, բայց ինձ է նայում։ Չռված հայացքով է նայում։ Ժպիտով, թարթող հոնքերով, որովհետև աչքեր չունի։ Զգում էի ոտքերովս բարձրացող դողը, որը խառնվում էր ստամոքսահյութի հետ, դիպչում թոքերիս, իսկ հետո հասնում ուսեր, վերածվում սառույցի։ Կրակը տարածվում էր իմ գլխում։ Սպասում էի, որ կուտի կվերջացնի ինձ։ Մայրս անջատեց սենյակի լույսը, դուռը կիսաբաց թողեց։ Ես չէի ուզում ուտել այդ մրգերը՝ երդվել էի երբեք չուտել, բայց ուտում էի։ Կատուն ցածր մլավոց արձակեց։ Ես ձեռքերս կրկին դրեցի պատուհանագոգին ու ձգվեցի։ Նայեցի դուրս։ Կրակը ավելի էր թեժացել։ Դրա վրա կոշիկներ էին այրվում։ Թվում էր՝ զգում եմ այդ սարսափելի հոտը։ Լավ մթնել էր։ Կրակի մոտ ուրվագծվում էր Աշխեն տատի ծերացած պատկերը։ Նա շատ մեծ էր թվում՝ ջարդված ու հոգնած։ Մի պահ թվաց, թե նկատեց ինձ։ Նրա ստվերը ժպտաց։ Կոկորդս չորանում էր ու այրվում։ Ես զգում էի, որ սենյակի պատերը հետզհետե փոքրանում են, ինձ առնում լուցկու տուփի մեջ։ Նա փայտով խառնում էր կրակն ու լուռ նայում։ Մոխրացած տերևների վրա այրվում էր ամեն ինչ։ Կրակը արդեն տարածվել էր ու մտել իր այգին։ Ծառերից մի քանիսը բոցավառվել էին։ Կրակի ճիրաններում ինձ համար անհավատալի էր դառնում աշխարհում ամեն բան, նույնիսկ իրերի և էության գոյությունը։ Ես ուզում էի վազել, թռչել, սուզվել, կորել, նորից ստեղծվել։ Ինձ էլ էր կրակ պետք։ Իմ աչքերի առջև կրկին ուրվագծվեց Աշխենը։ Նա դանդաղ քայլերով մի կողմ գցեց ստվերը, մտավ իր վառած կրակի մեջ։ Գլուխս պտտվեց, ու ես ընկա մահճակալին։ Թվում էր, թե անաչք հայացքը դեռ ինձ է նայում։
Ուշքի գալով՝ ինձ գտա մորս սենյակում։ Անհասկանալի վիճակում էի, որը թվում էր միաժամանակ և՛ ընդունելի, և՛ օտար։ Մրսում էի, թեև ցուրտ չէր։ Սև կատուն նստած էր կրծքավանդակիս և ուշադիր նայում էր ինձ։ Մայրս զրուցում էր բժշկի հետ, ասում էր, որ ամեն աշուն ես այսպես հիվանդանում եմ։ Երևի վաղը կրկին բժշկի կգնանք, երկար-բարակ բառեր կասի, թոքերս կլսի, տուն կգանք։ Ես սիրում եմ աշունը։ Սիրում եմ անձրևի տակ վազել։ Ինձ համար դրսում երբեք էլ ցուրտ չի եղել։ Չեմ մրսել։ Ես ուզել եմ ապրել աշնանը։ Ցավը կանգնել է կոկորդիս՝ դեղին մաղձի պես։ Մայրս ասաց, որ հրշեջները ամբողջ գիշեր փորձել են հանգցնել գոնե այգու կրակը։ Կատուն կրծքավանդակիս նստած քնել էր։ Նրան քույրս է տուն բերել, քաղաքում սառնամանիք է, սոված-ծարավ չի դիմանա։ Կձմեռի մեզ հետ, հետո կտեսնենք։ Շոյեցի քունքը և հիշեցի, որ մայրս ասում էր՝ կենդանին մորթին հաստացնում է ձմռան համար, հարմարվել է պետք։
Ես դանդաղ քայլեցի իմ սենյակ։ Այգին այլևս չկար։ Չկային ծառերը։ Չկար Աշխենը։ Միայն ձյուն էր գալիս։
Ես դեռ ասում եմ, որ ցուրտ չէ։
