Անահիտ Աղոյան | Գուշակ Մանուշակը

Գուշակ Մանուշակը որոշել էր, որ պետք է մահանար նոյեմբերի 17-ին, ժամը 17։17-ին: Օրվա այն ժամին, երբ նույնիսկ արևն էր փորձում որքան հնարավոր է շուտ փախչել Երևանից, հատկապես դրա կիսամեռ երթևեկության երեսից։

Դա նրա որոշումն էր, պատկանում էր միայն իրեն և չէր ենթարկվում չեղարկման… դե եթե մինչև ժամը 17։17-ը հանկարծ որևէ այցելու չգար։ Դե գիտեք ինչ կա, գումարը երբեք էլ չի խանգարի։ Ավտոբուսում՝ ծանրաքաշ կանանց ու տղամարդկանց տոպրակները կոշիկների սուր քթով ետ բրդելուց, Գուշակ Մանուշակը փորձում էր մտաբերել՝ արդյո՞ք ամեն ինչ պատրաստ էր նրա կարապի չքնաղ երգի համար։ Համենայն դեպս նա արդեն հասցրել էր տեղեկացնել իր բոլոր ծանոթներին, մուծել էր ջրի վարձը, չնայած ջրաչափի նկարը մոռացել էր Վայբերով ուղարկել, հավաքել էր իր բոլոր շորերը ու տեղավորել դեռ Պոլսից՝ Թբիլիսի գաղթած տատու ճամպրուկի մեջ ու դրել այն ննջասենյակի հատակին։

Չէ, կարծես թե ամեն ինչ տեղում էր։

— Վայ ազիզ ջա՛ն,— հանկարծ բղավեց նա՝ ուղղելով սև խոշոր աչքերը ոտքերի տակ հայտնված տղային։

— Կներես, ծյոծյա,— փնթփնթաց տղան ու իր ընկերների հետ դուրս թռավ ավտոբուսի բացվող դռներից։

— Ծյոծյան տատդ է, լսեցի՞ր։

Գուշակ Մանուշակը պինդ կրծքին սեղմեց թղթե կապոցը, որից, եթե անկեղծ՝ ապխտած ձկան անտանելի հոտ էր գալիս, դե հաշվի առնելով Մանուշակի կողքին կանգնած թիկնեղ տղամարդու դեմքի կտրուկ սալտոները։

Մանուշակի մատները զգացին թղթի տակ թաքնված սառը խորդուբորդությունները։ Միտքը, որ այդ սառնությունը կարող էր ձեռքից ընկնել, ուղղակի անտանելի էր։ Այդ չնչին ու բուրումնավետ թղթե կապոցը, որը նա հենց այդ օրը հաջողել էր գտնել Քռչի շուկայի կտորե վրաններով զարդարված նեղլիկ միջանցքներում, արդեն երկու շաբաթ է չէր թողնում Գուշակ Մանուշակին վերջնականապես ընտրել իր մահվան օրը։

Դրանից էր կախված ամեն բան, դրանից էր կախված մահը… իր մահը։

Մանուշակը բարձր թխկոցով փակեց դեռ սովետական երկաթե դուռն ու մի կողմ նետեց սրածայր սև բարձրակրունկները, որոնք վաղուց նորոգման կարիք ունեին, բայց երբեք հերթը դրանց չէր հասնում։ Քռչի շուկայի թունդ օդը խրվել էր նրա ոսկորների մեջ՝ այրելով արդեն իսկ ծանրացած ու թույլ մաշկը, որը կախվում էր նրա լղարիկ թևերից։

Առաջին բանը, որ նա անում էր տուն մտնելիս, շուրջը նայելն էր։ Մարդ ես, գուցե հոգի էր հյուր եկել․ պետք է հյուրասեր լիներ, էդպես դեռ գաղթած տատ Անթառամն էր ասում։

Երբեմն հոգիները գալիս էին տուն ներթափանցած ցեցերի կամ լուսատտիների, երբեմն ներս փչող քամու, երբեմն պատուհանագոգին՝ Արևի ու Լուսնի անվերջ հերթափոխի ստվերում ծաղկող մանուշակի տերևների կամ էլ հեռուստացույցի խափանվող կապերի միջոցով։ Վերջին դեպքում՝ հոգին չափազանց հզոր էր։ Տիկին Մանուշակին այդ հոգիները ամենաշատն էին հետաքրքրում… դե վերջիվերջո նրանք հաղթահարում էին քվանտային ֆիզիկայի բոլոր օրենքները, իսկ դա չէր կարող չհուզել տեղից էլ ծեր ու խորշոմած սիրտը։

Քթի ծայրով նա արդեն զգում էր մոտեցող ամպրոպային ամպերի գալուստը։ Դրանց սև փամփլիկ մշուշը շուտով ամբողջովին կպատեր Արաբկիրը՝ ազատ արձակելով երկար սպասված կայծակների ալիքը։

Հանկարծ նրա գլխավերևում բարձր դմփոց լսվեց՝ ստիպելով կնոջը վեր թռչել՝ բռնելով տեղից էլ թույլ դարձած սիրտը։ Դրան հետևեցին բարձր բղավոցներն ու մետաղյա ճկռտացող զրնգոցները։ Կոլյան նորից ռեմոնտ էր սկսել։

— Ուֆֆֆֆֆ,— ֆշշաց Մանուշակը,— էս սուրբ օրով էլ չեն թողնում մարդ հանգիստ մեռնի՛,— քթի տակ մրթմրթաց տիկին Մանուշակն ու սրելով քթանցքերը՝ վեր բարձրացրեց ձեռքը, ասես պատրաստ նույն վայրկյանին դրանց անիծել։

Իրականում՝ նա իսկապես կարող էր անիծել իր բոլոր հարևաններին, զրկել համ ու հոտից, ստիպել մտածել, թե նրանք հոգիներ են տեսնում, թե բա նրանց տանը պոլտերգեյստ է, բայց տիկին Մանուշակը լավ գիտեր իր կարողությունների հզորությունը և չէր կարող աջ ու ձախ շպրտել իր թանկարժեք տաղանդը։

Գուշակ Մանուշակ։ Կարգին հաղորդումից մինչև հայկական իրականության մեմեր։ Տիկին Մանուշակը գերագույն հետաքրքրությամբ էր հետևում իր «պերսոնային» վերաբերող յուրաքանչյուր նորության կամ թարմ կատակի։

Թող ծիծաղեն։

Ասում էր նա ինքն իրեն, երբ շուկայում հարևանուհու հետ խոսելիս, երիտասարդ սերնդի «լակոտները» հանկարծ լսում էին նրա անունը։ Նա վեր էր բոլորից, չնայած լավ գիտեր, որ գոռոզությունը միայն տգեղացնում է մարդու հոգին։ Նա նաև շատ լավ գիտեր, թե ինչ էին ուզում մարդիկ։

Մեկը մարդ չունի՝ տանջվում է, մեկը ունի՝ էլի տանջվում է։
Մեկը բախտ է բացում, մյուսը՝ փակում։
Մեկը ուզում է նիհարել, մյուսը՝ քաշ հավաքել։

Որոշումներ, որոշումներ, որոշումներ։
Անվերջ ձգվող ուլունքներ։

Նրա ամբողջ կյանքը իրոք մի մեծ ընտրություն էր, բայց ոչ իր սեփակա՛ն, այլ անծանոթ ու թերևս անհայտ մարդկանց։

Չէ, գուշակ լինելը բարդ գործ է։ Նույնիսկ չկասկածեք։ Նա չէր ընտրել այդ մասնագիտությունը, այն ինքն էր ընտրել իր մանուշակագույն տիրուհուն, և չէր պատրաստվում երբևիցե լքել նրան։

Մանուշակը բարկությամբ իր վրայից գցեց ճերմակ ժանյակապատ շալն ու արագ քայլեց հյուրասենյակ՝ ձեռքում տաք-տաք պահելով դեղնված թերթով փաթաթանը։ Հյուրասենյակի գորշ պատերի վրա մեկումեջ փայլփլում էին երեկոյան Երևանի արեգակի վերջին ճառագայթներից կենդանացող ապակյա ամաններն ու հնաոճ ու հսկա ընկուզե գոռկայի դարչնագույն դռների փորագրումները։ Իրերի լիակատար քաոս, որով լցված էր նրա տունը։ Բուդդայից մինչև մարմարե փղիկներ, հսկա մարգարտե ուլունքներ, որոնցով նա զարդարում էր իր «աշխատանքային սեղանը», հա ու դրա կենտրոնում փայլփլող հսկա ապակյա գունդ, հատակին ընկած տարոյի քարտեր, դե բա էլ ի՞նչ քարտեր կարելի էր ակնկալել, արձանիկներ Զատկի կղզից, արձանիկներ Պապուա Նոր Գվինեայից, իռլանդական մամուռ, որից թուրմված թեյով նա կարողանում էր բացել տանը մնացածների բախտը ու որքան էլ տարօրինակ չհնչի՝ փումփուլիկով գրիչ ու փոքրիկ տետրակ։

Այսքանը։

Գուշակին զարդարում է իր ուժը։ Էդ մյուսները թող դերասանություն անեն։ Նա պրոֆեսիոնալ էր։

Տիկին Մանուշակը սակայն հապճեպորեն մոտեցավ հյուրասենյակի ամենավերջում քողարկված սավանապատ բլրակին, որը մեկընդմեջ թփրտում էր։ Մանուշակի բազմագույն մատանիներով պճնված ոսկորոտ մատները մեկ ակնթարթում քաշեցին սավանի խորը արմատները՝ ազատելով սև փետուրների խելագար գնդին։

«Կա՜ռ»․ հնչեց պղնձագույն վանդակի միջից։

— Դե ձենդ կտրի՛ր լաչառի մեկը,— կինը վեր բարձրացրեց նեղլիկ հոնքը, որը դաջված էր նրա լղկած մաշկին։

«Կա՜ռ»․ այս անգամ մեղանչանքով արտաբերեց թռչունը։

Մանուշակի հոնքը իջավ ներքև, դեմքի մկանները թեթևացան։ Նա բոսորագույն եղունգով նրբորեն շոյեց ագռավի փայլուն թավշյա փետուրներն ու փոքրիկ գլուխը, որի վրա նշմարվում էր ճերմակ բլրակաձև սպին։

— Յորի՛կ, ժամանակը եկել է,— Մանուշակը լրջությամբ նայեց վանդակի ետևում անհանգիստ թռվռացող ագռավին։ — Այսօր ես մեռնելու եմ, Յորի՛կ։

«Կա՜ռ»։

— Թույլ տուր ավարտե՛մ, այո՛, օրը եկել է հա, հա դդումիկս, գիտեմ, որ քեզ համար շատ դժվար է, բայց հիմա դու պետք է ցույց տաս, թե ինչպիսի հասուն տղա ես և ինչի ես ընդունակ, հասկացա՞ր։

Նրանց գողտրիկ զրույցը թերևս երկար կձգվեր, եթե իհարկե պատից կախված փայտե տնակ-ժամացույցը չհիշեր, որ արդեն ժամը 6-ն է։ Գուշակ Մանուշակի հոնքերը սրվեցին։ Նա պետք է շտապեր։ Նա արագորեն բաց արեց վանդակի կողպեքը։

— Դե՜,— բարձր բղավեց կինը՝ պարզելով ձեռքերը դեպի բաց պատշգամբը։ — Թռչի՛ր, թռչի՛ր իմ չքնաղ ծիտիկ։ Թռչի՛ր ինչպես գիշերվա խավարը։

Յորիկը կռոցով լայն բացեց իր փարթամ թևերն ու դուրս թռավ նեղլիկ վանդակից՝ անբացատրելի արագությամբ սլանալով հյուրասենյակի գորշ անկյուններով։

— Այո՜, ցույց տուր նրանց, թե ով է Յորիկ 16-րդը, Էդգար Ալան Պոյի անունով օծում եմ քեզ ագռավների հզոր գերդաստանի ուժով, դե՜, Յորի՜կ․․․

Յորիկը թերևս երկար կպտտվեր հյուրասենյակով մեկ, սակայն վերևի հարևանների հերթական դմփոցը ստիպեց սև թռչնակին կես ճամփից նվվոցի պես մի բան արձակել ու խռպոտ կռռոցով հարվածել տեղից էլ փոքր գլուխը բետոնե պատին։

— Վա՜յ Մանուշ,— զզվանքով ֆսսացրեց Մանուշակը,— մի նորմալ ագռավն ի՞նչ է որ չունես, հը՞ն։ Իսկ այ Նազիկի ագռավը սեանսների ժամանակ նույնիսկ աչքով է տալիս,— խորը հիասթափությամբ թափ տալով ձեռքերը՝ Գուշակ Մանուշակը կոպտորեն պոկեց թռչնակին պատից։

Վերջինս վայրկյանապես սթափվեց՝ թափ տալով լայն սև փետուրների գեղեցիկ շարքն ու ուղղելով մեղանչող աչքերն առ իր մանուշակագույն տիրուհին։

— Հիշեցնե՞մ, որ փրկել եմ քեզ,— բթբթաց կինը։ — Որ բակի էրեխեքի զզվելի ճանկերից քեզ ազատեցի, հը՞ն, այ մխտառ շուն։ Իսկ ես մի բան եմ խնդրում, մի բան, ճղճիմ արարա՛ծ, ուղղակի ազատիր քեզ այ դդումի գլուխ,— նա զզվանքով հոգոց հանեց։ — Առանց քեզ ես չեմ կարողանա մեռնել, հասկանո՞ւմ ես։ Ես ազատվել եմ ամեն ինչից, նունիսկ յուգոսլավսկի պայուսակիցս, իսկ դո՛ւ, եսասեր անսիրտ կենդանի, դեռ կպած ես ինձ ու պոկ չես գալիս։

Կինը հոգոցով վեր ընկավ սենյակի կենտրոնում բազմած բազկաթոռին։

— Դեմքդ չտեսնեի՛․․․ — նա կզակին հենեց բազուկը։ — Պրծում չունեմ հա՞,— նա լրջությամբ նայեց վերևում կախված բյուրեղապակյա ջահին, որը նույն ակնթարթին ասես միացավ և միանգամից անջատվեց։ — Մեկ անգամ․․․ — ծռմռելով բոսորագույն նեղլիկ շուրթերը՝ մրմնջաց նա։ — Ուրեմն հետս կտանե՛մ,— չարությամբ ծիծաղեց կինը։

Յորիկը սարսափալի կռռոցով վեր պարզեց խավարոտ թևերը ու սլացավ իր վանդակի մեջ։
Նույն պահին բյուրեղյա ջահը երկու անգամ վառվեց։

— Լա՛վ,— չարությամբ գոռաց Գուշակ Մանուշակը։ — Քո ասածով կլինի,— դժկամորեն նայելով ագռավին՝ ասաց նա։ — Ոչինչ, այ հեսա մեռնեմ, վախից ի՛նքդ կփախչես,— կինը այնպես ծիծաղեց, որ թվում էր՝ նույնիսկ վերևի հարևանները մի պահ մոռացան, թե ինչ էին նորոգում։

Գուշակ Մանուշակը սակայն չէր մոռանում կտրականապես ոչինչ։ Նա սրեց իր տեղից էլ խորշոմած աչքերը ու ոսկրոտ մատներով դանդաղորեն բացեց թղթե փաթաթանը։ Նույն վայրկյանին սենյակը պարուրվեց փոքրիկ ծիածանագույն բյուրեղի հզոր ճառագող լույսով։

— Ահա այն, Յորի՛կ,— ոգևորությամբ շշնջաց կինը։ — ԱԼԱՏԻ՛Ր։

Յորիկը մի քանի ակնթարթ սարսափով նայեց կնոջ ձեռքերում փայլփլող քարի կտորին, որի աննկարագրելի լույսը պարուրել էր նույնիսկ նրա մետաղյա վանդակը։ Երբեք, կրկնում եմ, երբե՛ք, չէր տեսել Յորիկը նման կախարդանք, իսկ նա իր 89 տարիների ընթացքում շատ բաներ էր տեսել, հատկապես՝ Գուշակ Մանուշակի հետ անցկացրած վերջին 41 երջանիկ․․․ կամ գոնե փորակուշտ տարիների ընթացքում։

«Կա՜ռ»․ կարողացավ միայն արտաբերել Յորիկը և փորձելով զսպել սարսափազարմանքը՝ թռչկոտելով մոտեցավ իր տիրուհուն։

— Վայ, Յորի՜կ, ախր ե՞րբ պետք է հասկանաս, որ ավարտը եկել է,— կինը նրբորեն շոյեց ագռավի թևերը։ — Ղազարս շուտով կգա ու․․․

Փողոցային ժխոռը հանկարծ կոտրեց հզոր քամու սուլոցը, որից հարևան շենքերի պատուհանները ակնթարթորեն պատվեցին դղրդոցի դողով։ Նույնիսկ շոգեզօծ արևը կորցրեց իր հասած գույնը՝ պատվելով արդեն մոտեցող ամպերի անհաղթահարելի կույտով։ Քամու հերթական ալիքը հասավ նաև Գուշակ Մանուշակի շենքին։

— Սկսվում է․․․ — քթի տակ շշնջաց Մանուշակը։

Բերանի խորշոմած մաշկը ձգվեց ծուռ ժպիտով։ Ուրախությո՞ւն էր դա թերևս, թե՞ սարսափը թաքցնելու միջոց։ Յորիկի անհանգիստ թևերը թփրտում էին վանդակի մեջ, մինչ նրա տիրուհին ճիշտ քամու պես սլանում էր հյուրասենյակի մի ծայրից մյուսը՝ իր սև լայնեզր զգեստի փեշերը քսելով գույնզգույն գորգերի վրայով։ Քաոսային ավազամրրիկի ամենակենտրոնում նա սկսեց քաշքշել հնաոճ, հսկա մեջքով փայտե բազկաթոռը։

— Էս անտերը ինչի՞ ա սենց ծանր,— դժգոհ հոգոց արձակելով՝ կինը քաշեց բազկաթոռը սենյակի կենտրոն։

Այնուհետև խոշոր մատանիներով լցված մատները նույն մրրիկային կախարդանքով սկսեցին հավաքել դարակների խորքում պահված փոշեպատ գանձերը։ Նա մոլագար զգուշավորությամբ շարեց դրանք իր փայտե բազկաթոռի կողքին՝ տեղավորելով կանաչ բուդդային՝ Հիսուսի, ապակե կախարդական գունդը՝ դինոզավրի ոսկորի, Լուսնից ընկած քարը՝ ոսկե գնդի կողքին։ Բռնելով տնքացող մեջքը՝ կինը հապճեպորեն վազեց անկյունում փոշու կույտով պատված քառակուսի հեռուստացույցին, նույն հապճեպությամբ այն շրջանի կենտրոնում տեղավորելով։ Վերջապես նա խորը հետաքրքրասիրությամբ վեր պարզեց ԱԼԱՏԻՐԸ և գերագույն զգուշավորությամբ մոտեցրեց այն հեռուստացույցին, սակայն չհասցրեց նա դնել քարը, երբ այն ինքնուրույն մագնիսական ինչ-որ տարօրինակ ու անտրամաբանական հիմքով կպավ հեռուստացույցին։

— Վաղուց էսքան մոտիկներով չէինք հավաքվել,— Գուշակ Մանուշակը հոգոցով տեղավորվեց բազկաթոռին։

Մի քանի վայրկյան կնոջ փոքրիկ աչքերը դանդաղորեն զննեցին շրջանաձև դրված առարկաները։ Այնուհետև նա ուղղեց սև թավշյա կոստյումն ու դրա թևքի ծայրերին մնացած կիսամեռ ժանյակները։ Ոսկորոտ մատները բարձրացան նրա ճխլված պարանոցին, որի շուրջ փաթաթվել էին տասնյակ գույնզգույն ուլունքներով վզնոցները, որոնք էլ ավելի էին պսպղում ԱԼԱՏԻՐԻ շողքերից։ Վերջապես նա ուղղեց իր մանուշակագույն մազերը, որոնք քաղցր բամբակի պես պարուրել էին նրա գանգը։

Սեանսից առաջ պետք էր միշտ գեղեցկանալ, մարդ ես՝ գուցե հաղթանդամ հոգի-մոգի էլ գա, ո՞վ գիտի։

— Սկսեցի՛նք,— հրամայեց նա Աստված գիտի ում, բարձր ծափ տվեց՝ դեմքից չհեռացնելով միստիկ ժպիտը ու նույն վայրկյանին կիսախավար երկնքում զրնգաց առաջին կայծակը։

Անձրևը այնպիսի ուժգնությամբ սկսեց հորդալ, որ Կոլյայի կինը նույն պահին դփդփոցով սլացավ պատշգամբ։

— Ո՛ւշ է,— չարախինդ ծիծաղով ֆշշացրեց Մանուշակը։ — Շորդ տարավ Մայրամիկ։

Վերևում բարձր գոռոց լսվեց։ Հյուսիսային քամին հասցրել էր առևանգել Կոլյայի կնոջ սիրելի զգեստը։

— Լա՛վ, հերիք անկապությամբ զբաղվենք։

Կինը մաքրեց չորացած կոկորդը, քանզի կախարդելու ընթացքում նրա կոկորդը միշտ չորանում էր, ու վեր պարզեց սևածածկ ձեռքերը։ Վայրկյաններ էլ չանցան և նա ամբողջ ուժով իջեցրեց դրանք՝ բռնելով բազկաթոռի փայտե թևքերը։

Ամբողջ շենքը սկսեց դողալ, լույսերը մե՛կ իջնում էին, մե՛կ բարձրանում, երկրորդ հարկի Ռուզաննան այնպես ճչաց, որ մարդ կմեռներ, Յորիկը կռոց արձակեց, անձրևը սկսեց ավելի հորդալ, հյուսիսային քամին քշեց ամպրոպային ամպերի նոր ալիքը դեպի Արաբկիր վարչական շրջան, Գուշակ Մանուշակի դեմքին փայլեց խորամանկ ժպիտը և նրա ծանր փայտե բազկաթոռը պոկվեց հատակից։

Վեր ու վար իջնող լույսի ներքո երևում էր բազկաթոռի սավառնող ստվերներն ու կնոջ գզգված մազերը, որոնք կայծակի մանուշակագույն ցոլքերից ստանում էին իրական շաքարաբամբակի տեսքը։ Գուշակ Մանուշակի մարմինը դողում էր, շարժվում աջ ու ձախ, վեր ու վար, արտասանում ինչ-որ խոսքեր՝ լեզվով, որը հայտնի չէր։

Հանկարծ խորը խշշոց լսվեց։ Գուշակ Մանուշակը բաց արեց աչքերը, որոնք հիմա պատված էին ճերմակ մշուշով։

Հերթական կայծակի ուժով քառակուսի կիսամաշ հեռուստացույցը միացավ։ Վազող ալիքների խշշոցապատ շարքին զուգընթաց՝ սկսեցին նաև թկթկալ հատակին դրված առարկաները։ Ամեն ինչ նման էր մի մեծ անսամբլի, որտեղ հյուսիսային քամու, ամպրոպի, կայծակի, թակոցների ու խշշոցների հզոր ուժերը ճարպկորեն կառավարվում էին Գուշակ Մանուշակի ոսկրոտ ձեռքերի ուժով։

— Հմմմմմմմմ,— հնչեց Մանուշակի կոկորդից։ — Յորի՛կ, մի դողա, խանգարում ես։

Խեղճ ագռավի սարսափած մարմինը ավելի խորը պաղկվեց սեփական վանդակի խավարում։

— Ղազա՛ր, արի՛,— հանկարծ բղավեց Մանուշակը։

Յորիկը էլ ավելի խորը խրվեց։

— Ղազա՛ր, արի՛,— կրկնեց կինը այս անգամ ավելի հզոր ուժով։

Շենքի լույսերը դեռ շարունակում էին խելագարի պես տատանվել, մինչ ամպրոպների երգի ներքո՝ քառակուսի հեռուստացույցից սկսեցին ինչ-որ մեղեդիներ լսվել։ Թերևս անըմբռնելի, բայց ֆրանսիական երաժշտության մեղեդիներ, որտեղ Դեբյուսին էր կամ գուցե նույնիսկ Սատի՞ն։

Գուշակ Մանուշակին պարուրեց ծիածանագույն փայլքի դաշտը, որը դուրս էր պրծնում ԱԼԱՏԻՐԻՑ։

— Մանո՞ւշ․․․

Գուշակ Մանուշակը ասես վեր թռավ խորը քնից։ Ձայնը կարճ տևեց, գուցե դա նույնիսկ երազ էր, գուցե դա ուղղակի նրան թվաց։

Նորից մեղեդիներ, կարծես թե կրկես, շապիտո, չար ծաղրածուներ, ալատիրի փայլքը։

— Մանո՞ւշ․․․

Ձայնը հեռու էր, արձագանքող, պարուրված անուրջային լույսով, ասես հեռուստացույցում զրնգացող հաղորդավարի լուռ ծիծաղ։

— Ղազա՞ր,— արտաբերեցին դողացող շուրթերը։ Կինը հապճեպորեն նայեց իր շուրջը։ — Ղազա՛ր ջան, ստե՞ղ ես։

Քաոսային քամի, անմիտ մեղեդիներ, Յորիկի անվերջանալի լացը ու կայծակ, անվերջանալի ամպրոպ, անվերջ իջնող ու վառվող լույսեր։

— Ղազա՛ր,— ավելի բարձր բղավեց կինը և նույն վայրկյանին շենքի լույսերը հանգան, իսկ փայտե բազկաթոռը բարձր թխկոցով վայր ընկավ։

Ամպրոպային խավարի անզուսպ սուլոցի ներքո, լսվում էր միայն հեռուստացույցի անկանգ մեղեդիների հերթափոխը։

Գուշակ Մանուշակը տնքոցով վեր ելավ բազկաթոռից՝ բռնելով ցավով պատված մեջքը։

— Կա՜ռ,— սենյակի ծայրում փայլփլեցին կոճակ աչքերը։

— Ձե՛նդ,— հառաչելով արտասանեց կինը։ — Ղազարս մոտ էր։ Սաղ քո կռո՛ցն էր, թե ասա Մանուշ քեզ ո՞վ էր խնդրել էս սատանի ճտին բերեիր, հասցնեիր քո տուն։

— Կենդանիների հետ կխնդրեի ավելի բարեկամաբար խոսել,— հանկարծ ասաց մի նուրբ ձայն։

Գուշակ Մանուշակը քարացավ՝ սեղմած պահելով դեռ ցավող մեջքը։

— Ո՞վ ես, ի՞նչ հոգի ես, դեմքդ հապա մի ցույց տո՛ւր,— հանկարծ բղավեց կինը։

— Եթե հոգիդ այսքան խավարոտ չլիներ, գուցե և իմ հոգին տեսնեիր քույր։

Գուշակ Մանուշակը դանդաղ բարձրացրեց աչքերը առաստաղին․ բետոնե ճերմակ ու հնաոճ փթթած ծաղիկների ներքո նշմարվում էր կապտալույս ուրվագծերով մի մարմին։ Երկար վարսերը, որոնց մեջ տարօրինակ փետուրներ էին հյուսված, ալիքներով հոսում էին ներքև՝ մինչ դրա տիրուհին, սրածայր աչքերով ու լայն քթով աղջնակը նայում էր վար։ Կա՛մ ացտեկ էր, կա՛մ էսկիմոս։ Մանուշակը շատ հոգիներ էր տեսել իր երկար ու ճխլված կյանքի ընթացքում, բայց այս աղջնակը չափազանց իրական տեսք ուներ, նույնիսկ դաջվածքները, որով պատված էր նրա կզակը շողում էին կենդանի լույսով։

— Զի՞նչ խավար է պատած օթյակն այս,— հանկարծ լսվեց միջանցքից։

— Աղջի, էս մենակ չե՞ս,— զգալի լարվածությամբ արտաբերեց Գուշակ Մանուշակը՝ փորձելով միջանցքի կիսախավարում նշմարել ձայնի հեղինակին։

— Մենակը ո՞րն է, մենակ բառը կօգտագործվեր շնչավոր, կամ ավելի կոնկրետ կենդանի էակների համար, իսկ մենք տիկին շատ վաղուց մեռած ենք․․․

Գուշակ Մանուշակը արագ ետ նայեց։
Քառակուսի հեռուստացույցի ետևից նշմարվեց ճաղատ գլխով մի տղամարդ։

— Չէի՞ք ասի, ինչպե՞ս եք կարողացել կիրառել ԱԼԱՏԻՐԸ,— ժպիտով արտաբերեց կապտաշողք ծերուկն ու ուղղեց հաստ սև շրջանակով ակնոցը։

— Զավզակնե՜ր,— միջանցքի ձայնը հիմա ավելի մոտ էր ու վայրկյաններ էլ չանցած Գուշակ Մանուշակի իր գլխի վերևում ծանր լարվածություն զգաց։

— Կի՛ն արմատ,— հաստ թփավոր հոնքերն ու մորուսը ծածկում էին ամբողջ դեմքը։ — Դուն գիտե՞ս, պատճառը իմ կերպարանափոխման, վո՞վ է կախարդը այդ, որ զիս էս օրի հասցրեց։

Գուշակ Մանուշակը կուլ տվեց կոկորդում կանգնած դառը գունդը։

Բանը բուրդ էր։ Չէ սրանք իր վերջը կտային։ Դե էնպես չի, որ նա չէր ուզում մեռնել, բայց դե իր սեփական մահով, այլ ոչ թե էս զռլամա մխտառ շան ձեռքից․․․։ Կամ էլ նրա մահը հենց էսպիսինը պետք է լիներ, բայց ախր չէ, նա ստուգել էր մոտ հազար անգամ, նա հստակ գիտեր իր մեռնելու օրը, վայրը ու ժամը, վայրկյանների տարբերություն գուցե, բայց․․․։ Վայ Ղազա՜ր, Ղազա՜ր, դու սաղ կյանքդ էլ քնած էիր, սկի հոգիդ չկարողացավ գա ինձ տեսնի, որ հանգիստ մեռնեմ պրծնեմ։

— Ստո՛պ,— հանկարծ բղավեց կինը։ — Ա՜խ, մեջքս։

— Ձա՜յնդ, վհուկ, սկսվի՛ր, թե չէ թուրս որ հանեմ է՜․․․

— Թե չէ ի՞նչ․․․ ի՞նչ։

Գուշակ Մանուշակը էնպես վրա տվեց, որ միջնադարյան հանդերձանքով տղամարդը ետ-ետ քայլեց՝ կապտափայլուն սուրը իջեցնելով։

— Դու ճանաչո՞ւմ ես, թե ես ընդհանրապես ով եմ, հը՞ն, դե ասա՛ է, ասա՛,— բղավեց Մանուշակը։

— Վհո՛ւկ,— բարկությամբ փնթփնթաց տղամարդը ու արծվաձև քիթը վեր ցցեց։

— Դե, դե, բարեկամս, վհուկ բառը այդքան էլ ճիշտ չէ, հաշվի առնելով, որ այս կնոջը մենք առաջին անգամ ենք տեսնում, համաձայն չե՞ք օրիորդ։

Աղջնակը, որ հիմա իր կապույտ շողքով ուշադրությամբ զննում էր վանդակի ծայրում պաղկված Յորիկին, լուռ գլխով արեց։

— Գուշակ Մանուշա՛կ՝ յոթերորդ կարգի վհուկ, Битва Экстрасенсов 3-ի ֆինալիստ, հայկական կախարդների ասոցիացիայի անդամ ու գործադիր նախագահ,— հպարտությամբ արտաբերեց կինն ու դանդաղ ուղղեց բազկաթոռը։ — Իսկ հիմա՛, պատմեք, ով եք ու ինչ եք ուզում,— նստելով ասաց նա։

— Յոսիֆ Մոռգենշտեռն, քվանտային ֆիզիկոս և լեզվաբան,— ծերուկը ուղղեց հաստ ակնոցն ու թույլ ժպտաց՝ զմայլությամբ մոտեցնելով մատները ԱԼԱՏԻՐ-ին։

— Ձեռքերդ քաշի՛ հլը,— վրա տվեց Մանուշակը։

— Աաաաաա,— մռնչաց միջնադարյանն ու ծանր դմփոցներով կանգնեց Մանուշակի դիմաց։ — Ո՞նց կխոսես տղամարդկանց հետ, պառա՛վ։

— Պառավը տադ ա, էդ մե՛կ, երկրորդը՝ դու ո՞վ ես է ընդհանրապես, այ մխտառ շուն։

— Վարդան տոհմոյ Մամիկոնյա՜նց,— հանկարծ մռնչաց տղամարդը։

— Չէ հա․․․ — Գուշակ Մանուշակը փորձեց իհարկե զսպել ծիծաղը, բայց չստացվեց։ Փոխարենը՝ սենյակը պատվեց այնպիսի զավզակ ծիծաղով, որ նույնիսկ Յորիկը դուրս ցցեց իր սև գլուխն ու հաղթահարելով սարսափը՝ դուրս եկավ վանդակից։

— Ինչ․․․ ինչ․․․ քեզ ի՞նչ էղավ,— փորձեց ասել Մամիկոնյանը, բայց Յոսիֆը նրան հետ պահեց։

— Տիկին Գուշակ Մանուշակ, Դուք հասկանո՞ւմ եք, որ կարողացել եք լուծել ֆիզիկայի ամենամեծ առեղծվածը,— ծերուկը արագ հայացք նետեց ԱԼԱՏԻՐ-ին որի շողքը հանդարտ փայլատակում էր խավարի մեջ։ — Դուք կարողացել եք անել այն, ինչի վրա ես ծախսել եմ իմ ամբողջ կյանքը։ Քվանտային պոռտալ,— շշնջաց ծերուկը։ — Ես իհարկե չեմ հավատում գերբնական ուժերին, բայց պետք է ընդունեմ, որ Ձեր սեանսը իսկապես ստացված էր։ Դե համենայն դեպս եթե Ձեր թիրախը մեր հոգիներն էին,— նա թույլ հռհռաց։

— Աաա՜,— նորից բղավեց Վարդան Մամիկոնյանը։ — Հերի՛ք հռհռաս կախարդ։

— Օրիորդը չներկայացավ,— հանկարծ նկատեց Յոսիֆը։ — Եթե ֆիլմում կամ գրքում բոլոր հերոսները չեն ներկայանում, ապա դա ոչ մի լավ բանի չի բերում, վերջի վերջո պատումը կորցնում է իր իմաստը, համամիտ չէ՞ք։

Երեք հայացքները ուղղվեցին աղջկան, որ փորձում էր իր գոյություն չունեցող մատներով շոյել Յորիկի փայլուն սև փետուրները։ Վերջինս ամեն կերպ փորձում էր փախչել։

— Սակայն ո՞ւմ են պետք անունները, երբ մենք խավարում ենք,— հանկարծ ասաց աղջնակը։ — Ասա՛ ինձ մայր, որքա՞ն ժամանակ ես արդեն տանջում այս խեղճ արարածին,— նա զգուշորեն շոյեց Յորիկին։

— Խե՞ղճ,— քմծիծաղով վրա տվեց Մանուշակը։ — Էդ ե՛ս եմ խեղճ, որ սրան դիմանում եմ։

Աղջիկը լռեց, կզակի դաջվածքը ձգվեց և նա նորից ուղղվեց դեպի ագռավը։

— Բա՛ց թող նրան, գուցե և հոգիդ մաքրվի։

— Ես հրամայել եմ, բայց նա ինձ չի լսում։

— Սպանե՜լ ագռավ չեղածին,— բղավեց Վարդան Մամիկոնյանը։

— Միայն ե՛ս ունեմ դրա իրավունքը, այ չոբա՜ն,— հանկարծ ոտքի ելավ Մանուշակը։ — Իսկ հիմա բացատրե՛ք, ինչպե՞ս հայտնվեցիք էստեղ։

— Միթե՞ Ձեր սեանսը ուղղված չէր կանչելու մեր հոգիները տիկին Մանուշակ,— առաջ քայլեց Յոսիֆը։

— Դա էր մնում պակաս,— հռհռաց Մանուշակը։ — Էսքան ուժ ծախսեի անանուն աղջկա, ակնոցավոր գիտնականի ու էս միջնադարյան բոշայի վրա։

Վարդան Մամիկոնյանը ուշադրությամբ նայեց Յոսիֆին։

— Բոշա նշանակում է ազնվական,— Յոսիֆը մաքրեց կոկորդը։ — Տիկին Մանուշա՛կ,— հանդարտությամբ սկսեց նա,— գերագույն հարգանքով իհարկե առ Ձեր աշխատանքը․․․

Մանուշակը հպարտությամբ վեր ցցեց արծվաքիթը։

— Բայց կարծում եմ Դուք դեռ չեք հասկացել, թե մենք ովքեր ենք,— նա լայն ժպտաց, աչքերի մեջ ինչ-որ անշունչ կրակ երևաց։

— Այսի՞նքն․․․

— Հիհի, նա ասում է «Այսինքն»․․․ — սենյակը լցվեց ծիծաղի ալիքով։

— Մենք քո դատն ենք Մանո՛ւշ,— հանկարծ բղավեց Յոսիֆը։

— Քո վերջը,— գլխով արեց Վարդան Մամիկոնյանը։

— Քո խիղճը,— աղջնակը եթերային հանգստությամբ խոնարհեց հայացքը։

Քար լռություն։ Խավարի մեջ փայլում էին միայն երեք հոգիները։ Գուշակ Մանուշակը սեղմեց ճմռթված կոկորդը։

— Հնարավոր չէ․․․

— Դե․․․ հնարավոր է,— Յոսիֆը այս անգամ հանգիստ վերցրեց ԱԼԱՏԻՐԸ։

— Չէ՛․․․

Գուշակ Մանուշակը ուզում էր հակառակվել, բայց Յոսիֆի քարե հայացքը խայթեց նրան՝ ասես պատրաստ արձանի վերածելու։ Յոսիֆի կիսախավար դեմքին հիմա չարախինդ ժպիտ էր։ Աչքերը ասես այրվեին։ Դրանց մեջ սարսափ էր, վախ, ցասում։

— Գիտեի՞ր սև գործերիդ չեն հետևում, Մանո՛ւշ,— արագ արտաբերեց Յոսիֆը։

Կայծակը հարվածեց աննկարագրելի բարձր ուժով՝ մանուշակագույն շողքը տարածելով Երևանի վրա։

— Ի՞նչ եք ուզում,— Մանուշակը սարսափած աջ ու ձախ նայեց։

— Մե՞նք, ոչինչ, այ մի հազար հոգի․․․ — Յոսիֆը չարախինդ ծիծաղից պոռթկաց,— հոգի, կալամբուռներս այսօր շատ լավն են։ Ինչևիցե, Մանո՛ւշ, մարդկանց խաբելով հեռու չէիր հասնի, հեռուն ո՞րն է, դրախտ էլի։

— Դուք չգիտեք, թե ինչ է նշանակում լինել գուշակ, այն էլ Երևանում,— Գուշակի խստությունից ոչինչ չէր մնացել։ — Հա, ընդունում եմ․․․

«Կա՜ռ» զրնգաց Յորիկի ձայնը։

— ․․․ուզում եմ ասել, գուշակները միջնորդներ են, դե մի քանի հոգու էս ու էն եմ ասել, բայց երդվում եմ, ես արդար եմ աշխատել․․․

— Մի՜ փորձիր երդվել,— հանկարծ գոռաց Վարդան Մամիկոնյանը։

— Լա՛վ, լա՛վ, վրա մի տուր, հասկացանք, էկել եք, լավ եք արել, բայց ես պատրաստ եմ,— նա խորը հոգոց հանեց։ — Ես պետք է մեռնեի։ Պետք է․․․ մեռնեի,— արագ արտաբերեց նա։ — Մեռնելուց առաջ գուշակների ուժը եռապատկվում է, իսկ դրախտից հոգի կանչելը հեշտ գործ չի, մեզ արգելված է, ինքներդ լավ գիտեք, չէ՞։ Ղազարս կենդանի ժամանակ էլ գառնուկ էր, զարմանալի չի, որ դրախտ գնաց, իսկ ես դժոխքից բացի ի՞նչ պետք է տեսնեի որ․․․

— Դու գիտեիր, որ դժոխք ես գնալու․․․ — զարմանքով առաջ քայլեց աղջնակը։

— Լավ էլի, մի հատ ի՛նձ նայիր։ Սաղ կյանք էլ գիտեի ու չէի փոշմանում․․․ Դանթեին եթե լսես, ճիշտն ասած դժոխքում ավելի հետաքրքիր է ու հետո․․․

— ․․․Մի վայրկյան, մի վայրկյան, ասում ես Ղազա՞ր,— հանկարծ հարցրեց Յոսիֆը։

— Վա՞տ ես լսում,— ֆսսացրեց Մանուշակը։

— Թիկնեղ, գեղեցիկ, այ էստեղ էլ սպի ուներ,— Յոսիֆը մատնացույց արեց փայլուն այտը։

— Ջահել ժամանակ էշ-էշ վազում էր ու ցխվեց դարպասին։ Միշտ էլ կամիկաձե էր իմ Ղազարը։ Տենց էլ մեռավ․․․ — Գուշակի ձայնի մեջ ինչ-որ դառը ու սրտատրոփ հուզմունք զգացվեց, որին նույնիսկ Յորիկը արձագանքեց՝ հերթական կռռոցն արձակելով։ — Բայց․․․ դու ճանաչո՞ւմ ես նրան։

— Անշո՛ւշտ, նա մեր օդաչուներից լավագույնն է,— ԱԼԱՏԻՐԸ ձեռքում պտտելով ասաց Յոսիֆը։

— Ուրեմն․․․ — Մանուշակը քար կտրեց, ծնոտը դողում էր, ձայնը հետզհետե վերադարձավ ու նա շարունակեց,— այնտեղ է՞լ է օդաչու․․․

— Դե դրախտ թե դժոխք տարբերությունը մեծ չէ, մասնագիտություններն էլ հիմա դեֆիցիտի մեջ են, այնպես չէ որ ամեն օր ենք օդաչու ստանում, չէ՞ Վարդան։

Մամիկոնյանը թեթև գլխով արեց։

Գուշակ Մանուշակի խավարե ու մոխրապատ հանդերձանքը էլ ավելի սևացավ։ Անգույն ու մոլորված հայացքը հատակից չկտրելով՝ նա դանդաղ նստեց բազկաթոռին։

— Գոնե․․․ — վեր պարզեց խոշոր սև աչքերը, երկար սարդանման թարթիչները դանդաղ վեր ու վար եղան,— թողեք վերջին անգամ տեսնեմ էլի․․․

Աղջնակը նորից թռավ առաստաղին ու գրկելով ծնկները նայեց ներքև։

— Դու լավ գիտես, որ դա անհնար է Մանուշ,— լրջությամբ շշնջաց նա ու իր մոտ կանչեց Յորիկին։

Վերջինս թռչկոտելով հարմարվեց բյուրեղյա ջահի թևերից մեկի վրա։

— Է՜ դե,— Յոսիֆը նստեց Մանուշակի խառնիխուռն սեղանի դիմաց,— ատում եմ, երբ ողջ մարդիկ տխրում են, փտում են ու կորցնում հույսը։ Ի՞նչն է ձեզ պակասում, հը՞ն։

— Հեշտ ես ասում․․․ — սառած հայացքով արտաբերեց Մանուշը։

Աչքերը դանդաղ հետևում էին բազկաթոռի շուրջ հավաքված առարկաներին, որոնք անփոփոխ էին։

— Ես միայն մեկ հնարավորություն ունեի, ես՝ գերագույն գուշակս, որը հազարավոր հոգիներ է կանչել, չկարողացավ մի Ղազար կանչել ու․․․

— ․․․ու ու ու,— Յոսիֆը ծաղրանքով թափ տվեց գլուխը։ — Բոլոր մահկանացուները նույնն են։ Շատ բան չե՞ք վերցնում ձեր վրա։ ՆԱ ամեն ինչ տեսնում է,— ծերուկը մաքրեց կոկորդը։ — Քո տաղանդն էլ հա, այնպես չի որ ուղղակի էր տրվել, իսկ դու վերցրիր ու․․․ ասելս անգամ չի գալիս, թե ինչ արեցիր։ Դու կարող էիր կյանքեր փրկել Մանո՛ւշ,— Յոսիֆի աչքերը նորից պսպղացին,— իսկ փոխարենը՝ ընտրեցիր մանր-մունր գործերը․ նավս, թուղթուգիր, անեծքի հիսուն երանգները,— հիասթափությամբ կտրեց տղամարդը։

— Ես չեմ ուզում, որ ինձ ներեն, ես Ղազարիս եմ ուզում,— երեխայի պես նվնվաց Մանուշակը։ — Ուզում եմ, որ նա՛ ինձ ների։

Նրա ձայնը կիսեց սենյակի սառը օդն ու խառնիխուռն արեց հոգիների լուսավոր մարմինները։ Յորիկը սլացավ Մանուշի կողմը՝ նստելով բազկաթոռի փայտե թևքին։

— Պատմի՛ր մայր․․․ — հանդարտությամբ ասաց աղջիկը։ — Հոգիդ վերջին անգամ պիտի լսի պատմությունը,— աղջնակը փակեց աչքերը՝ հենվելով առաստաղի ծաղկավոր թփերին։

Մանուշակը ձեռքով ծածկեց մռայլ դեմքը։

— Կապանը շատ կանաչ էր այդ գարուն,— մի փոքր լռելուց հետո ասաց Մանուշակը՝ աչքերը Յորիկից չկտրելով։ — Տարօրինակ էր նույնիսկ, անձրև չկար, գիշերները լռություն էր, կլոր Լուսին ու չորություն, բայց օդում ինչ-որ խոնավ տենչանք էր պտտվում։ Օր-օրի մոտեցող ամպերը մեր գյուղի վրա էին հավաքում իրենց խոնավ սաստկությունը, բայց անձրև չկար։ Ծիածան կար նույնիսկ, բայց բաղձալի կաթիլները՝ ոչ։

— Հայոց գյուղերում վաղուց չեմ եղել,— Վարդան Մամիկոնյանը լուռ քայլեց պատշգամբի կողմը, ուր փոթորիկը կարծես թե արմատախիլ էր անում բոլոր ծառերը։

— Դե դա նորմալ է բարեկամս, մի՛ մոռացեք, որ Դուք վաղուց արդեն․․․ դե,— Յոսիֆը երկմտեց,— դե հանդերձյալ աշխարհում եք։

— Տատս՝ Անթառամը, հայտնի գուշակ էր էդ կողմերում, քաղաքում էլ չէր ուզում մնալ, ստիպված էինք գյուղ տեղափոխվել։ Էնպես չէ ընտրություն ունեի․․․

— Պիտի ընդունեմ՝ Ձեր տատը բոմբ դեմք էր, նույնիսկ իմ բոմբերից ավելի ուժեղ,— Յոսիֆը ծիծաղից քիչ էր մնում ձեռքից գցել ԱԼԱՏԻՐ-ը։

— 15 տարեկան էի,— շարունակեց Մանուշակը,— ծնողներս նոր էին մահացել, ես դեռ գուշակ չէի, ու հույս ունեի որ չեմ էլ ժառանգի․․․ ուզած չուզած պետք է նրա հետ գնայի։ Տատս գիտեր, որ գյուղի ամենածայրին՝ բլրակից յոթ քայլ հեռու, մի փոքրիկ կիսաքանդ տուն կար, որի հենց կողքին մեծ տուն կար, իսկ այդ տան մեջ մի բարի մարդ, որի կովը արդեն 12 ժամ է չէր կարողանում ձագ ունենալ։ Հենց այդպես գիշերով ես ու տատս հայտնվեցինք այդ մարդու մառանի դիմաց։ Տարօրինակ տեսարան էր,— Գուշակ Մանուշակը երազկոտ ժպտաց՝ շոյելով Յորիկի սուր քիթը։ — Խեղճ Պետրոսը, այդ մարդու անունը Պետրոս էր, վախից մոմը ձեռքից գցեց, չնայած հասցրեց ոտքով հանգցնել նոր ծնվող կրակը։

Այդ օրը ես առաջին անգամ տեսա Ղազարին։ Նա չվախեցավ։ Չէ, Ղազարը ոչնչից չէր վախենում։ Նույնիսկ երկու սև ու գորշ կանանցից, որոնք քամուց քշվածների պես հայտնվեցին իրենց տան դիմաց։

Առողջ ցլիկ ծնվեց։ Պետրոսը մեր գալուստը լավ նշան համարեց ու համաձայնվեց կիսաքանդ տունը վարձով տալ։ ես տեղավորվեցի տանիքում, որտեղ կուտակված տարիների փոշին ու սարդոստայնը մի լավ մաքրելուց հետո, կիսամեռ բացեցի լայն պատուհանը՝ ներս թողնելով Լուսնի թունդ լույսը։ Հենց պատուհանիս տակ երկար մետաղյա կղզյակ էր, բազում միաձուլված մետաղյա ձողեր, որոնք ձգվում էին մինչև դիմացի տունը։

Կիսաքուն հենվել էին պատուհանին՝ փորձելով հասկանալ, թե այս տանը որքան ենք մնալու։ Տատս շատ էր սիրում տեղափոխվել։ Իր կյանքի ընթացքում նա մոտ 85 անգամ տուն էր փոխել, մի 7 տարի էլ Կահիրեում էր ապրել։

— Քո քունն է՞լ չի տանում,— հանկարծ լսվեց ինչ-որ մեկի ձայնը։

Աչքերս վախվորած աջ ու ձախ վազեցին, երբ հանկարծ Պետրոսի մեծ տան պատուհանի խավարում մի սև մարմին շարժվեց։ Կիսադեմը նայում էր ինձ, իսկ ես փորձում էի թաքցնել տարօրինակ հուզմունքը, որը դեռ երբեք չէի զգացել։

Մեկ ակնթարթ և նա կանգնեց պատուհանագոգին ու դանդաղ՝ լայն պարզելով ձեռքերը, ոտքը զգուշորեն դրեց երկար ձողերի վրա։ Մի քանի վայրկյան ու նա արդեն կանգնած կենտրոնում։ Լուսինը շոյում էր նրա փոս ընկած այտերը, ու խարտյաշ-խարտյաշ մազերը, որոնք ասես ներսից այրվեին։

Այդպես էլ ամեն ինչ սկսվեց։

Մենք սկսեցինք հանդիպել ամեն գիշեր։

Մետաղյա կամրջակի կենտրոնում ասես երկու մոլորված հոգիներ, որոնց չէին սարսափեցնում նույնիսկ Սյունիքի լայն բացված լեռները։ Հակառակը՝ մեզ գրավում էր դրանց անվերջանալի հոսքը ու աստղային երկինքը, որի հնագույն անդորրում Ղազարս փորձում էր գտնել աշխարհի բոլոր գաղտնիքները։

— Այ այդտեղ ես համամիտ եմ,— կտրեց Յոսիֆը։ — Ղազարը երազկոտ տեսակ է, գենիուսը պարգևել է նրան ստեղծարար հզոր ոգով, դա անառարկելի է։

— Ղազարը ու երկինքը,— Մանուշակը գլխով արեց։ — Գիշերային երկինքը․․․ Տատս իհարկե հենց սկզբից էլ դեմ էր, որ մենք հանդիպենք․․․

— Դե ձեր ցեղը վտանգավոր է,— հռհռաց Յոսիֆը։

— Հարցը ե՛ս չէի,— չարությամբ պոռթկաց Գուշակ Մանուշակը։

— Յոսի՛ֆ,— բարկությամբ բղավեց Վարդան Մամիկոնյանը։ — Մի խանգարի՛։

— Չլինի՞ սիրային պատմությունների սիրահար եք պարոն Մամիկոնյան։

Յոսիֆը չարաբար ծիծաղեց, բայց Վարդան Մամիկոնյանը նույնիսկ հոնքը չշարժեց։ Նա լուռ առաջ եկավ ու նստեց գորգով պատված գետնին։

— Հարցը գյուղն էր ու մարդիկ,— զարմանքով Մամիկոնյանին նայելով ասաց Մանուշակը։ — Ինձ այդպես էլ չընդունեցին։ Ես ճիշտ Յորիկիս պես էի։

Յորիկը թափ տվեց սև փետուրները։

— Չափազանց սև, չափազանց մութ ու խավարոտ․ այդպիսինն էի ես՝ Մանուշակս, ու ինձ երբեք հանգիստ չէին թողնում։ Դպրոցից տուն ճանապարհին, հասքերի մեջ պաղկված էդ փոքրիկ սատանաները քարկոծում էին ինձ։ Բոշա՛, անճոռնի, կախարդ,— Մանուշակը նայեց Վարդան Մամիկոնյանին։ — Բայց ես ունեի իմ Ղազարին։ Չնայած ես չէի էլ խնդրում՝ նա ինքն էր ինձ համար կռիվ տալիս։ Իր Մանուշակի։ Ես հույս ունեի, որ երբեք չեմ ժառանգի գուշակության տաղանդը և այդպես էլ կար, օրերը անցնում էին, իսկ ես ավելի էի հեռվանում տատուս խավարից ու ավելի էի պատվում Ղազարիս լույսով։ Երեք տարի գլորեցինք գյուղական դպրոցը։ Երեք տարի փախչում էինք բոլորից։ Երեք տարի ու Ղազարը գեթ մեկ օր չլքեց ինձ։ Մինչև չորոշեց տեղափոխվել էդ անիծված Ուլյանովսկ։

— Թառլա՛նս,— շշնջաց նա մի աստղազարդ գիշերով, երբ մենք կրկին կանգնած էինք մեր գողտրիկ մետաղյա կղզյակում,— ե՛կ ամուսնանանք։

Տատուս օրհնությունը ստանալու համար, նա ստիպված էր մոտակա ճահճից յոթ անոտ գորտ գտնել, բայց Ղազարիս համար անհնարին ոչինչ չկար։ Առավոտյան, ամբողջովին ճահճով ու ցեխով պատված, նա տատուս սեղանին գցեց յոթ անոտ գորտերին ու տատս օրհնեց մեզ։ Նրան հինգ դույլ տաք ջրով ու լվացքի օճառով մաքրելուց հետո, մենք վազեցինք Զագս։

Կայծակի ուժեղ հարվածը կտրեց տեղից էլ թունդ օդը։

Հաջորդ առավոտ նա թռավ Ուլյանովսկ։

— Կռիվը տենց բան է,— շշնջաց Մամիկոնյանը։ Խրոխտ աչքերը սրվել էին՝ ասես անցյալ կյանքի բեկորները վերհիշելիս։

— Դե պարոն Մամիկոնյան կասկածում եմ, որ Ուլյանովսկում կռիվ-մռիվ կար,— Յոսիֆը թափ տվեց ուսերը։ — Ասում են նույնիսկ շատ էլ սիրուն քաղաք էր։ Իսկ հետո՞ տիկին Մանուշակ։

Գուշակ Մանուշակը լուռ էր։ Խավարոտ հայացքը ուղղված էր հեռուն՝ ասես չտեսնելով իր դիմաց հավաքված հոգիներին։

— Ասա՛ ինձ աղջնակ, որի անունը նույնիսկ չգիտեմ, դու երբևիցե սիրահարվե՞լ ես ու հասկացել, որ քեզ չէր կարելի դա անել։

Հանկարծ մրմնջաց Մանուշակը ու նայեց վերևում նստած աղջկան։ Քար լռություն։ Նա միայն գլխով արեց, ուրիշ ոչինչ, չնայած նրա խորը, վաղուց անմահացած աչքերում Գուշակը տեսավ իրական սարսափը։ Վազող մարդիկ, այրվող մարմին գյուղի կենտրոնում ու բղավոցներ։ Նա չգիտեր աղջկա անունը, բայց հենց այդ պահին նա շատ կուզենար բարձր բղավել այն։

— Ամեն շաբաթ ես մեկ նամակ էի ստանում,— ասես իրականություն վերադառնալով ասաց Գուշակը։ — Դրանք կարճ էին, Ղազարս երկար գրել չէր սիրում։ Ամիսները թռչում էին։ Ձմեռը փոխարինում էր ամռանը, գարունը՝ աշնանը։ Տատս գնալով ծերանում էր, բայց նրա գուշակությունները ավելի էին շատանում։ Ես ստիպված էի օգնել նրան, օրական մոտ 50 այցելու էինք ունենում։ Օրերից մի օր՝ գարնան յոթերորդ շաբաթվա մեջ, մեր դուռը թակեց Ղազարի հայրը։ Լայն ժպիտը դեմքին, իսկ ձեռքում՝ երկու տող․ «Գալիս եմ տուն»։

— Ուրեմն կռվում հաղթե՞լ էր,— հանկարծ ասաց Մամիկոնյանը։

— Էդ գարուն Կապանը նորից անամպ ու անձրև էր մնացել։ Առավոտները ցուրտ ու անմարդկային քամիներ, իսկ ցերեկը՝ արևի այրող ու զզվելի շողքեր։ Ամբողջ օրը անցկացրել էի տատուս այցելուների հերթը պահելով, իսկ գիշերը՝ մի կերպ գցեցի ինձ իմ սենյակն ու խորը քնեցի․․․

Մանուշակը մի պահ լռեց։ Խորը շունչ ու կրկին հայացք Յորիկին, որը այլևս չէր կռում։ Փոխարենը՝ չէր կտրում աչքերը իր տիրուհուց։

— Ես երազ տեսա,— արագ արտաբերեց կինը։ — Հիմար, հիմար, հիմար երազ․․․ Փոքրուց թռչել էի երազում, բայց դե երկինքը Ղազարինն էր։ Իմ երազում սակայն, ես սավառնում էի աստղերի շուրջ, նայում իմ ու Ղազարի փոքրիկ ու աննշան տներին ու փորձում ավելի վեր սլանալ։ Հետո սուր քամի սկսվեց։ Ալիքաձև մառախուղը պարուրեց ինձ ու ես հանկարծ կորցրեցի կառավարումն ու այն ինձ սկսեց ավելի վեր տանել։ Սկզբում ամեն ինչ խավարոտ էր, քամին անկանգ փչում էր իմ շուրջն ու տանում վեր, բայց հետզհետե սկսեցին ինչ-որ շողքեր երևալ։ Կկոցեցի աչքերս, կուրացնող էր լույսը։ Անսահման թվացող տարածության մեջ ես մեն-մենակ էի, միայն հսկա լուսատու էր պտտվում աստղազարդ տիեզերքում։ Այն նման էր Արևին, բայց Արև չէր, Սատուռնի նման էր՝ դրա շուրջ հսկա օղակ էր պտտվում, ոսկյա ադամանդների պես պսպղուն ու կուրացնող։ Հսկա աստղ էր։ Բայց ավելի տարօրինակ էր այն, ինչ հետո տեսա․․․ Հազարավոր հոգիներ, որոնք պտտվում էին օղակի շուրջը, անկանգ ու անվրդով, հանդարտ ու հանգիստ։ Նրանք բոլորը տարբեր էին, շողում էին ծիածանի գույներով՝ ասես փոքրիկ կախարդական քարեր,— Մանուշակը գլխով արեց ԱԼԱՏԻՐ-ին։ — Անդորրը սակայն երկար չտևեց․․․ ես ձայն լսեցի՝ ճիչ, այնքան բարձր ու հեղձուցիչ, որ սիրտս ցավից կծկվեց։ Հոգիները խառնվեցին իրար ու աստղազարդ հեռվում ես այրվող ինքնաթիռ տեսա․․․ — Գուշակ Մանուշակը սեղմեց դողացող ձեռքը։ — Այն ամբողջ ուժով սլանում էր աստղի կողմը․․․

Արթնացա պատուհանիս ապակու բարձր թխկոցից։ Արծաթագույն շողքի տակ նա էր՝ իմ Ղազարը։ Կանգնած նույն մետաղյա կղզյակի վրա, ինչպես տարիներ առաջ․․․

Սենյակում քար լռություն տիրեց։

Ես վեր թռա անկողնուց ու շխկոցով բաց արեցի պատուհանը։ Չհասցրեցի և երկու բառ ասել, երբ Ղազարը ինձ որքան ուժ ուներ գրկեց։

— Էսօր լուսաբացին տղերքով թռչում ենք,— ոգևորությամբ ասաց նա։

— Չէ՛,— ասես տենդի մեջ շշնջացի ես։

— Ի՞նչը չէ,— Ղազարս խոթեց հաստ հոնքերը։

Ու ես պատմեցի նրան էդ հիմար երազս։

Դեռ երկար պիտի փորձեի կանգնեցնել նրան, բայց Ղազարս պնդաճակատ էր։ Արդեն ցրվում էր մառախուղը ու առավոտը դանդաղ սողոսկում էր մեր գյուղ։ Ղազարը մի քանի վայրկյան լուռ կանգնեց ու ինձ մի կողմ բրդելով հեռացավ։

Երկինքը մութ էր այդ առավոտ։ Սև ամպերը հավաքել էին իրենց գարնանային ոգին գյուղի վրա՝ պատրաստ ամեն վայրկյանի հարվածել, թափել շունչը՝ ազատվել շաբաթներ տևած պատրանքից։

Ես շնչակտուր բռնվեցի դարամյա կաղնու հաստ ճյուղերից՝ փորձելով որսալ Ղազարիս։ Տղամարդկանց ձայները խլացնում էր հասքերի կենտրոնում դռդռացող ինքնաթիռի շարժիչը։ Ամենուր խոնավության մշուշ էր, թունդ ու անանցանելի։ Երկինքը գնալով խավարվում էր՝ խառնվելով սառը գարնանային քամու հետ։

Հանկարծ ես տեսա Ղազարին։

Նա կանգնեց ինքնաթիռի թևքին՝ նայելով հեռուն։ Սառը քամին հարվածում էր նրա բարակ վերնաշապիկին։ Խրոխտ հայացքում վախի մի նշույլ անգամ չկար։

Ես կանչեցի նրա անունը։

Նա ժպիտով նայեց ինձ ու վեր պարզեց ձեռքը։

Մի քանի վայրկյան ու նա թռավ ինքնաթիռի մեջ։

Տղամարդիկ մի կողմ քաշվեցին մինչ ինքնաթիռը դանդաղ քշեց առաջ՝ հանդիպելով քամու թունդ պատյանին։

Ուժասպառ՝ մարմինս ձգվեց խոնավ գետնին։

․․․ու Ղազարը թռավ։

— Կայծակը միանգամից հարվածեց,— քար լռության մեջ շշնջաց Գուշակ Մանուշակը։ — Տղամարդիկ խառնվեցին իրար, վազեցին աջ ու ձախ։ Ես լուռ նայում էի օդից վայր ընկնող մետաղի կտորին, որի մեջ երևի թե դեռ շնչում էր իմ Ղազարը։

Դրսում անձրևը ավելի ուժեղացավ։ Երևանի շողացող ավտոմեքենաները ֆսացնում էին ասֆալտի վրայով։

— Ինչ-որ անկոչ ուժով ես սլացա անտառի խորքերը։ Անձրևի հորդ կաթիլները թափում էին այնպիսի ուժով՝ որ ես նույնիսկ չէի տեսնում իմ ճանապարհը։ Անթիվ ծառեր, սև ճյուղեր ու ցեխ՝ խորը ու անանցանելի։ Մի կերպ հիշելով ուղիս՝ ես վերջապես հայտնվեցի մեր մանկության մարգագետնում։ Եվս մի քանի քայլ ու ես կհասնեի գյուղ, բայց սահելով հայտնվեցի խորը ցեխի մեջ։ Ամպրոպն ու անձրևը գնալով հզորացան ու հանկարծ մարմինս պատվեց անծանոթ դողով։ Ես վեր պարզեցի դողացող ձեռքս ու նույն վայրկյանին լսեցի կայծակի հերթական հարվածը։

Ինձ գտան հենց այդ նույն տղամարդիկ, որ հավաքվել էին ինքնաթիռի շուրջը։ Ասում են՝ սկզբում չէին էլ նկատել․ ցեխի մեջ կորած էի։ Հասցրեցին տուն՝ տատուս մոտ․․․

— Հենց այդ օրն էլ ստացա էս անտեր գուշակության տաղանդը,— Գուշակ Մանուշակը ուղղեց մեջքը։ — Տատս մի քանի տարի ապրեց ու հետո մեռավ։ Գուշակությունները թուլանում էին ու այցելուները արդեն գալիս էին ինձ մոտ։ Էդպես էլ սկիզբ դրվեց Գուշակ Մանուշակին։ Չկար մի օր, որ չփորձեի Ղազարիս հոգին կանչել, գոնե մեկ անգամ․․․ ու ի՞նչ, վերջին ուժս ծախսեցի ինչ-որ երեք ուրվական կանչելու վրա։

Յոսիֆը թույլ ժպտաց ու նայեց Վարդան Մամիկոնյանին, որը հենվել էր իր միջնադարյան թրի բռնակին։ Աղջնակը մինչ այդ ինչ-որ կախարդանքով դանդաղ իջավ ներքև ու բռնեց Մանուշակի ձեռքը։

Գուշակ Մանուշակը մի պահ վեր թռավ, բայց զգալով աղջկա անբնական կենդանությունը՝ դանդաղ վեր պարզեց ապշահար աչքերը։ Աղջիկը ոչինչ չասաց, բայց նրա հայացքում նույնիսկ Գուշակը ամեն ինչ կարդաց։

— Ուզում եմ․․․, ուզում եմ որ Ղազարիս ասեք․․․ — Մանուշակը սեղմեց արցունքներով խեղդվող կոկորդը։

— Հիմա՛ր կին, սերը չի ճանաչում դրախտ ու դժոխք, ժամանակ կամ տարածություն, սև կամ սպիտակ,— լայն ժպիտով արտաբերեց Յոսիֆը։ — Իսկ հիմա ե՛կ, ժամանակն է։

Գուշակ Մանուշակը դանդաղ ոտքի ելավ՝ դեռ սեղմելով աղջկա ձեռքը։

Կանգնելով պատշգամբի թաց գետնին Գուշակ Մանուշակը վերջին անգամ հայացք նետեց անձրևոտ Երևանին, որը շողշողում էր իր՝ մանուշակագույն լույսով։

— Կկարոտե՞ք քաղաքը,— գործնական տոնով հարցրեց Յոսիֆը։

— Բա դա հա՞րց է,— կնոջ խորշոմած բերանը երեխայաբար ժպտաց։ Անձրևը թռչել էր նրա մանուշակագույն մազերը։

— Պարոն Մամիկոնյա՛ն,— հպարտությամբ հայտարարեց Յոսիֆը ու վեր պարզեց ծիածանագույն ԱԼԱՏԻՐ-ը։

Միջնադարյան ծանր թուրը բարձրացավ անձրևոտ երկնքում ու հզոր հարվածով խոցեց բյուրեղը՝ արձակելով հզոր լույսի ալիք։

— Յորիկ․․․ Յորի՞կ,— հանկարծ բղավեց կինը։ — Ո՞ւր է ագռավս,— նա պինդ սեղմեց աղջկա ձեռքը։

Աղջնակը լուռ ժպտաց ու նայեց վեր։

Մետաղյա խողովակի ամենածայրին բազմել էր սպիտակասպի ագռավը։

— Կներե՛ս ինձ, իմ միակ բարեկամ,— բղավեց կինը։

Չհասցրեց նա ավարտել իր խոսքը, երբ հանկարծ թռչունը սլացավ նրա կողմը։

Յորիկը պարզեց իր խավարոտ թևերը, որոնք հիմա այնքան հսկա էին, որ ծածկում էին ետևում կանգնած հոգիներին ու ԱԼԱՏԻՐԻ լուսավոր շողքը։ Ագռավը Մանուշակին ուղղեց իր խորը՝ կարծես մարդկային աչքերը ու պարուրեց իր հսկա ստվերային թևերով։

— Ղազա՞ր․․․ — միայն շշնջացին Գուշակ Մանուշակի շուրթերը։

Ժամը 17։17 էր։