Օլգա Իսաևա | Իմ հայրիկը Շտիրլիցն է

Մանուկ ժամանակ ձմեռն անվերջանալի էր թվում, և միշտ քաղցած էի։ Ամեն օր մայրիկս տասը կոպեկ էր տալիս՝ նախաճաշ գնելու համար, բայց թանկարժեք մանրադրամը դպրոցի բուֆետի աղմուկի և հրմշտոցի մեջ վատնելու ցանկություն չկար։ Բացի այդ՝ ես չէի խանդավառվում դառնահամ կարագի համով շերտավոր խմորեղեններից ու խաշխաշով բուլկիներից, որոնց մեջ շատ հաճախ ամենևին էլ շաքարավազ չէր ճռթճռթում։ Ճոխություն էի ուզում և գիտեի, որ ինքս պետք է ինձ համար ստեղծեի այն։ Եվ դա այնքան էլ դժվար չէր։

Բանն այն է, որ մեր քաղաքում չափից ավելի շատ էին հարբեցողները։ Իսկ հարբած մարդը չի կարող շահադիտականորեն մտածել վաղվա օրվա մասին։ Կսարսափի մի երեք մարդ տեսնելիս, շիշը կդնի ձյան վրա՝ անուշադրության մատնելով այն։ Նույնիսկ կարող է դրան փաթաթված պառկել, բայց հետո կա՛մ զգաստարան կտանեն նրան, կա՛մ ինքնուրույն կսթափվի և, հնազանդ կերպով ոտքերը քարշ տալով, կգնա տուն՝ կնոջ ապտակի հետևից, իսկ այն (շիշը) այդպես էլ կմնա ձանձրալի միայնության մեջ։ Բարեբախտաբար, շատ շուտ գլխի ընկա, թե ինչպես կարելի էր շահ ունենալ այդ հրաշալի քաղաքում, և «դպրոցական հիանալի տարիները» դատարկ շշեր հավաքելով անցկացրի՝ սեփական իրավացիության գիտակցմամբ և միաժամանակ ինձ քաղաքի սանիտար ու վաստակող համարելով։

Պատանեկությունս համընկել է խորհրդային լճացման ամենաանխռով տարիների հետ։ Արդեն վաղուց լռել էին Չեխոսլովակիայի տանկերը, իսկ մինչև Աֆղանստանն ու «Համերաշխությունը» դեռ շատ ժամանակ կար։ Ամեն օր՝ հինգերորդ դասից հետո, անցկացվում էին քաղաքական տեղեկատվության դասախոսություններ, որոնց ժամանակ մեզ պատմում էին Վիկտոր Խարայի կտրված մատների, վիետնամցի եղբայրների՝ Պենտագոնի դեմ մղվող երկարատև պատերազմում ունեցած հաջողությունների և Մերձավոր Արևելքի հակամարտության մասին։ Դրանք անցկացնում էր պիոներական ավագ ջոկատավար Զինաիդա Ալեքսանդրովնան, որն «իսրայելցիներ» բառը չէր կարողանում հոդաբաշխորեն արտաբերել։ Իր գործը հեշտացնելու համար ուղղակի ասում էր «հրեաներ»։ Այդ կերպ ամեն բան իր տեղն էր ընկնում։ Այդ նույն հրեաները հարձակվում էին մեր եղբայր արաբների վրա, որպեսզի իրենց կարիքների համար հնարավորինս մեծ հողակտոր կարողանային թռցնել։ Ինձ համար ստորացուցիչ էր այդ ամենը լսելը։ Ես ինքս հրեա էի և ում ցանկանայի, կարող էի նեղացնել։ Բացի այդ՝ այդպես էլ չկարողացա Իսրայելը գտնել քարտեզի վրա։ Չկար։ Անունը կար, իսկ ինքնին պետությունը չկար, բայց արաբական պետությունները լիքն էին։

Հինգերորդ դասից հետո Զինաիդա Ալեքսանդրովնան դպրոցի ելքի մոտ պիկետներ էր կազմակերպում։ Ջոկատի խորհրդի անդամները գրանցում էին բոլոր նրանց, ովքեր պորտֆելներով էին դուրս գալիս, դրա համար վերջին դասամիջոցի ընթացքում իմը դուրս էի նետում աղջիկների՝ երրորդ հարկի զուգարանի պատուհանից, և քաղաքական տեղեկատվության դասախոսության, ավելի ճիշտ՝ անվանականչի սկզբից հինգ րոպե հետո, միզելու պատրվակով խնդրում էի դուրս թողնել ինձ, վազում էի հանդերձարան, հետո՝ բակ, իսկ այնտեղից արդեն գնում էի տուն՝ դեպի ազատություն, դեպի երջանկություն։

Ազատության այդ ամենօրյա ձեռքբերումը ամբողջ շուքով նշելու համար ճանապարհին բաց չէի թողնում ոչ մի թփիկ, ոչ մի դարպասատակ և ոչ մի աղբահոր։ Դրանք բոլորը շատ հարազատ էին ինձ, և ձյունակույտի մեջ նկատելով այդչափ ցանկալի թույլ փայլը՝ աներկյուղ ձեռքով լույս աշխարհ էի հանում այդ գեղեցկուհուն և տանում էի՝ տասներկու կոպեկով հարազատ պետությանս հանձնելու։ Երբեմն հիասթափվում էի․ ամբողջական շշի փոխարեն թփերի մեջ դավադրորեն փայլփլում էին ապակու կտորներ, բայց մեծամասամբ ջանքերս վարձատրվում էին, և տուն էի վերադառնում ճոխ ուտելիքով ու խմիչքով․ «Դյուշես» գազավորված ըմպելիքով և մի մեծ կտոր խմորեղենով, որի վրա կրեմի նուրբ վարդագույն գնդեր էին։

Ապակե տարաների ընդունման կետն ու գաստրոնոմը գտնվում էին դպրոցի և զորանոցի միջև, որտեղ ես ապրում էի։ Ա կետից մինչև Բ կետն ընկած ճանապարհահատվածից տասնհինգ րոպեում հավաքում էի անհրաժեշտ բերքը․ երեք ռուբլի վաթսուներկու կոպեկանոց օղու մի քանի սպիտակ շշեր, «Ժիգուլյովսկի» գարեջրի և պորտվեյնի երկար կանաչ շշեր։ Կոնյակի և շամպայնի շշերը ստիպված անտեսում էի, քանի որ ոչ մի ընդունման կետ չէր վերցնում դրանք, ասում էին՝ «անորակ են»։ Այնպես որ, եթե հանկարծ մեր քաղաքում օտարազգի լրտես հայտնվեր, ապա, շուրջը նայելով, հիմարիկը միանգամայն սխալ տեղեկություն կհայտներ թշնամի կառավարությանը․ «Օրեխովո-Զուևոյի քաջարի ժողովուրդը խմում է, իհա՛րկե, խմում է, անվիճելի փաստ է, բայց միայն երեքով են խմում, այն էլ՝ բացառապես ընտիր խմիչքներ»։

Այն ժամանակ հերթերը կենցաղի անբաժանելի մասն էին։ Առանց տրտնջալու երկու այդպիսի հերթ էի կանգնում, որոնք ամենևին նման չէին միմյանց․ մեկը՝ տղամարդկանց հետ՝ ապակե տարաների ընդունման կետում, մյուսը՝ կանանց հետ՝ գաստրոնոմում: Այնուհետև սլանում էի տուն, շեմին գցում էի պորտֆելս՝ դրա երիցս նզովյալ իքսերով, հողաթափիկ ինֆուզորիաներով, գաղափարականությամբ և օրագրով, որը կատաղաբար կոչ էր անում՝ «Ձեր դուստրը պարբերաբար կոպտում է ուսուցիչներին», հանում էի երկարաճիթ կոշիկներս, վերարկուս, համազգեստս և վազելով թռնում էի մայրիկիս անկողնու մեջ ու անհետանում դրա փարթամ ընդերքում։

Աստվա՜ծ իմ, ի՜նչ երջանիկ էի այդ պահին։ Առջևում «ազատության և հանգստի» մի քանի ժամ կար դեռ. մայրիկս շատ ուշ էր աշխատանքից վերադառնում։ Այդ տարիներին դեռ չգիտեի, որ «վերամբարձորեն արտահայտվելն» ամոթ էր, դրա համար էլ կարգավիճակս համարձակորեն կոչում էի «երջանկություն» (առհասարակ խոսքս լի էր ծայրահեղություններով)։ Նույնիսկ մշտապես անհետացող «կյանքի ուղեկցի»՝ պահածոների բացիչի որոնումները, որը հայրենիքի խորհրդանիշը՝ մուրճն ու մանգաղն էր հիշեցնում, չէին դառնացնում այդ երջանկությունը։ Անկողնային կերուխումներիս ընթացքում անպայման ինչ-որ մի համով բան էի ընթերցում․ «Եվգենի Օնեգինը», «Պատերազմ և խաղաղություն» վեպի պարահանդեսների և սիրային տեսարանները, «Կոմս Մոնտե-Քրիստոն», «Կուրտիզանուհիների պերճանքն ու թշվառությունը»՝ այսինքն՝ հրաշալի գրականություն, այնքան անհասանելի կյանքի մասին, որքան «Համեղ և առողջ սննդի մասին գրքի» սիրելի կազմի պատկերներն էին։ Դա տան միակ գիրքն էր, որն այդպես էլ չկարդացի, սակայն այնքան էի նայել նկարազարդմանը, որ համարյա ծակեր էին առաջացել։ Ինչպիսի՜ արժեք ուներ հենց միայն նույնիսկ ամենից անհրապույրը՝ նրբերշիկներով և կանաչ ոլոռով նկարազարդումը։ Այնպե՜ս էի ուզում խժռել այն։

Բայց գլխավոր հրապուրանքը, իհարկե, կազմն էր՝ շոկոլադե շագանակագույն, կաշվի վրայի ոսկեգույն, դրոշմատիպ տառերով, որոնք վերցված էին մրգերի, տորթերի, երշիկների և մնացյալ համովությունների շրջանակի մեջ: Ներսում՝ աջ և ձախ էջերին, ուշադրություն էր գրավում անթերի ուտեստներով սեղանը, որի վրայի բյուրեղապակյա և հաղճապակյա երիզվածքի մեջ առնված խավիարի բանկաները, վարդագույն ազդրերը, կճատ ու վեր ցցված քթով գոճիները, տապակած սագերը բթացնում էին միտքդ, իսկ ամենակենտրոնում լողում էր հսկայական թառափով սկուտեղը։ Կազմի հետևամասին հայացք գցելուն պես կարելի էր հեշտությամբ և հաճելիորեն խելագարվել օդային ամրոցներ հիշեցնող տորթերի անասելի գեղեցկությունից, կոնֆետների տուփերի պարունակությունից և արտասովոր մրգերի վազաներից։ Չէի էլ կասկածում, որ նման ճոխություն իսկապես գոյություն ուներ։ Եթե կան լուսանկարներ, ապա այն, անկասկած, գոյություն ունի, միայն թե՝ ոչ մեր քաղաքում։

Նման ճոխություն չուներ նույնիսկ Ալկա Սեդովան, որը ծնողների հետ միասին առանձին բնակարանում էր ապրում։ Բնակարանը գտնվում էր մի շենքում, որը կառուցել էին գերի ընկած գերմանացիները քաղաքի տարբեր պետական հաստատությունների ներկայացուցիչների համար․ քաղկոմ, շուկա, դատախազություն։ Այդ երկհարկանի առանձնատները ժողովուրդը հենց «գերմանական» էլ կոչում էր։ Այնտեղ պատուհաններից չէր փչում, առաստաղից կախված էին բյուրեղապակյա ջահեր, դռներն անաղմուկ էին բացվում, պատերն այնպես էին կառուցված, որպեսզի կարողանային դիմակայել թշնամական հրետանային նախապատրաստություններին, իսկ պատուհանագոգերն այնքան լայն էին, որ մի ամբողջ ջերմոց կարող էր տեղավորվել դրանց վրա։ Ռադիատորներից ընդարձակ սենյակներով հոսում էր արտասահմանյան տաքությունը, պատերն ու հատակները ծածկված էին գորգերով, խոհանոցներում հագեցած կատուների նման ղռղռում էին սառնարանները․ դա շատ հազվադեպ երևույթ էր այն ժամանակների համար։ Հիշում եմ, որ մայրիկիս հետ հինգ տարի հերթի մեջ էինք, մինչև որ ստացանք մեր պստլիկ «Սարատովը», իսկ մինչ այդ մթերքները դնում էինք տոպրակի մեջ և կախում պատուհանից դուրս։

Ալկայի մայրիկը սննդի բազաների տնօրենն էր։ Վերջինս մուգ մորեգույն շրթներկ էր քսում, քառակուսի ուսերին գցում էր սևագորշ աղվեսենի՝ սաթե, ծայրաստիճան չար աչքերով, իսկ աշխատանքի գնում էր ծառայողական «Վոլգայով»։ Եթե չեմ սխալվում, դպրոցն ավարտելուց հետո էր, երբ սկսեցին լուրեր պտտվել, թե ինչ-որ խնդիրներ էր ունեցել Սոցիալիստական սեփականության գողության դեմ պայքարի վարչության հետ, կամ գուցե դրանք բարաքների և զորանոցների բնակիչների վարդագույն երազանքներն էին միայն։

Եվ ահա, նույնիսկ Ալկայի տանը չէի տեսել այդ ճոխությունը, որը կար «Համեղ և առողջ սննդի մասին գրքում»։ Նարինջներ և փակ բանկաներով խավիարներ հավանաբար կային նրանց սառնարանում, բայց դպրոցից վերադառնալուց հետո Ալկան նույն դեմոկրատական կաղամբապուրն ու սև հացն էր ստանում, ինչ բոլոր սովորական մարդիկ, իսկ այն մայրիկս նույնիսկ ավելի լավ էր պատրաստում։ Այսօրվա պես հիշում եմ, թե ինչպես էինք բքից մտնում անվանակարգային, կիսաքնած, ուտելիքներով լի բնակարան։ Ալկան անշտապ գնում էր՝ ձեռքերը լվանալու, այնուհետև տատի սվսվացնող հսկողության ներքո ուղևորվում էր խոհանոց՝ մոտավորապես կես ժամ սոված միայնության մեջ խաղալու հնարավորություն տալով ինձ։ Չնայած աղիքներիցս լսվող ղռղռոցին՝ ես ամենևին էլ դեմ չէի։ Մինչ Ալկան զզվանքով ծայրից ծայր խմում էր եփած կաղամբով և ատամների արանքներում մնացող տավարի մսով գունատ, ճարպոտ ջրիկ խյուսը, ես վայելում էի նրա գերմանական տիկնիկները, իսկ եթե բախտը ժպտում էր ինձ, և բանալին կափարիչի մեջ էր լինում, նույնիսկ կարողանում էի արբեցուցիչ հինգ րոպե անցկացնել նաև նրա դաշնամուրի հետ, որը նույնպես գերմանական էր։ Ալկան նախանձով ուղղում էր ինձ․

— Ոչ թե դաշնամուր, այլ ֆորտեպիանո։

Սակայն այդ ամենը շատ վաղուց, դեռ տարրական դասարաններում էր եղել, երբ դեռ լավ էի սովորում, և ինձ կցել էին նրան՝ վայելչագրության հարցում օգնելու։ Չորրորդ դասարանում գժտվեցինք։ Երբ Ալկան հյուր էր եկել իմ տուն, հատակին էր թափել մայրիկիս «Կարմիր Մոսկվա» օծանելիքի կեսը, և դրա համար բավականին լուրջ պատժվել էի, իսկ ավելի ուշ նրա մայրիկը դստեր պորտֆելում «Բելոմորի» տուփ էր գտել. վերջինս արդարանալու համար ողջ մեղքն ինձ վրա էր գցել, թեև ծխել փորձելու գաղափարը նրանն էր, ես միայն մի տուփ ծխախոտ էի ցրել մայրիկիս «երկրպագուի» գրպանից։ Ալկայի ծնողները մեղադրեցին ինձ իրենց դստեր վրա վատ ազդեցություն ունենալու մեջ, և փորձանքից հեռու՝ հինգերորդ դասարանում ուրիշ դպրոց տեղափոխվեցի։ Այլևս չհանդիպեցինք, բայց գերմանական շենքերի բնակիչների մասին հիշողությունները պահպանվեցին։

Ամբողջ մանկություն հափշտակված կռիվ-կռիվ խաղալիս մեր հակառակորդներին ոչ թե ֆաշիստներ էինք կոչում, այլ գերմանացիներ։ Երբեք չէի լսել, թե նրանք կարող են ամերիկացի լինել, թեև լուրջ վախեցնում էին մեզ նրանց «զինվորականությամբ», իսկ գիշերները, երբ քունս չէր տանում, շուռումուռ էի գալիս ատոմային պայթյունների և զարինից, զոմանից ու վի-գազերից մաշկի վրա առաջացած խոցերի պատկերները հիշելիս, որոնցով լցնում էին մեր գլուխները ռազմավարության դասերին։ Տասը տարեկանում «Ո՞վ լինել» թեմայով շարադրության մեջ անկեղծորեն գրել էի, որ ցանկանում էի դառնալ Միացյալ Նահանգների նախագահ, որպեսզի կարողանայի կանխել միջուկային պատերազմը։

Ամերիկացիներն իրական թշնամիներ էին, որոնց դեռ հարկավոր էր հաղթել, իսկ գերմանացիներն արդեն ասես հեռուստատեսային, խաղալիքային թշնամիներ լինեին. որքան էլ որ դաժան էին պատկերում նրանց ֆիլմերում, նրանք միշտ մի փոքր տխմարավուն էին թվում, և այդ պատճառով այդքան էլ սարսափելի չէին։ Անհասկանալի էր միայն մի բան՝ թե ինչպես էին կարողացել ամբողջ աշխարհով մեկ նման սարսափներ իրագործել։ Գիտակցությանս մեջ ֆիլմերի գերմանացիները և նրանք, ովքեր մեր քաղաքում կառավարության համար շենքեր էին կառուցում, ոչ մի կերպ չէին համապատասխանում այն հրեշներին, որոնք կախել էին Զոյային, կրասնոդոնցիներին հանքահորն էին նետել, Դախաուում այրել էին հրեաներին։

Բացի այդ՝ մանկական գիտակցությանս մեջ խառնաշփոթ էր ստեղծել նաև մայրիկիս՝ Գերմանիայից վերադարձած դպրոցական ընկերուհին՝ մորաքույր Յուլիան։ Նա այնտեղ պատմություն էր դասավանդում խորհրդային դեսպանության աշխատակիցների երեխաներին և գերմանացիներին «կիրթ ազգություն» էր համարում, թեև վերջինիս հայրը զոհվել էր Կուրսկի ճակատամարտի ժամանակ։ Եվ միայն լսեիք, թե ինչպիսի հիացմունքով էր խոսում թանգարանների, ալպիական գեղեցկության, քաղաքների մաքրության, հասարակական տրանսպորտում քաղաքավարի վերաբերմունքի մասին։

Առհասարակ, կյանքում մորաքույր Յուլիայի բախտն ավելի շատ էր բերել, քան մայրիկինս։ Հինգ տարի դպրոցում հարմարավետ աշխատանքից հետո, որտեղ յուրաքանչյուր դասարանում քառասուն հիմարի փոխարեն ութ հոգի էր սովորում, ոչ միայն հնար էր գտել կոոպերատիվ բնակարան գնելու համար գումար կուտակելու, այլ նաև Գերմանիայից ամուսին էր իր համար բերել՝ յուրային, ռուս, բայց բոլորովին չխմող Վոլոդեչկային։ Ամուսինն ի՜նչ է։ Ամեն-ամեն բան՝ կահույք, հագուստ, սպասք, վարագույրներ, լվացարաններ, կախիչներ, այնտեղից էր բերել, այնպես որ, երբ մտնում էիր նրա բնակարան, հայտնվում էիր գողտրիկ, փոքրիկ Գերմանիայում։ Հենց այստեղ էլ առաջին անգամ տեսա սպասքեղենի պահարան, տան հեռախոս և մագնիտոֆոն։ Վերջինիս առաջ նույնիսկ կատարեցի իմ սիրելի «Մի կատու եկավ հովվուհու մոտ» երգը, որը սովորել էի Մանածագործների մշակութային պալատի խորում, և պտտվող կոճը մանրակրկիտ կերպով ձայնագրեց իմ կամացուկ ծվծվոցը։ Իսկ ինձ թվում էր, որ ես շատ գեղեցիկ էի երգում։ Նեղացա մագնիտոֆոնից, իսկ մեծերը սկզբում ծիծաղեցին, այնուհետև ինչ-որ խզզան, տխուր բան էին լսում ամպերի և Կարագանդայի մասին, ինչի պատճառով ինձ մոտ ցանկություն առաջացավ քնելու, իսկ մայրիկիս մոտ՝ լաց լինելու։ Երկուսս էլ զվարճացանք միայն այն ժամանակ, երբ ծիծաղելի անունով մի տղամարդ երգեց կրկեսի դերասանուհու և Վանկա Մորոզովի մասին, որը մեդուզաներով էր սնվում։ Ա՜յ քեզ բան։

Մորաքույր Յուլիայի պատմություններից հետո գիտակցությանս մեջ ստեղծվեց ինչ-որ անթերի Գերմանիա, որով հիացումը ինձ համար խորհրդանշականորեն կենտրոնացավ այն խաղալիք տնակի վրա, որը դրված էր տոնածառի տակ այն միակ անգամը, երբ Նոր տարուն ինձ և մայրիկին իր բնակարան էր հրավիրել։ Մանդարիններ և շոկոլադե կոնֆետներ խժռելով՝ այդ գիշեր չէի հեռանում տոնածառից, որը զարդարված էր չտեսնված խաղալիքներով։ Չէի կարողանում կուշտ հիանալ կիսախավարում առեղծվածորեն փայլփլող ոսկեգույն գնդերով. մայրիկիս «ձեռք չտաս»-ների ներքո ձգվում էի դեպի պսպղուն զարդերով պատված փոքրիկ հրեշտակներն ու բյուրեղապակյա փերիները, բայց ամենից շատ տպավորվել էի և մինչև հիմա էլ տպավորված եմ տոնածառի տակի շաքարե տնակով, որի պատուհաններից իսկական էլեկտրական լույս էր հոսում։ Դրանց հետևում կարելի էր տեսնել կահույքը, փոքրիկ տոնածառը, սեղանի շուրջ նստած գերմանական ընտանիքը, իսկ ինձ հետ միասին այդ պատուհաններից սրտաշարժ ուշադրությամբ ներս էին նայում ձիուկներ, կովիկ և այծիկ։ Այնպես էի ուզում մտնել այդ տնակի մեջ, հայտնվել գերմանական իդիլիայի մեջ, ստուգել՝ արդյոք իսկապես հիասքանչ էր կյանքն այդ հեքիաթային աշխարհում։

Մեծերը մոռացան իմ մասին։ Զույգերով պարում էին հեռուստացույցից հնչող երգի մեղեդու ներքո․ «Եվ գալիս էր ձյունը, և գալիս էր ձյունը, Իսկ շուրջբոլորը տիրում էր ինչ-որ բանի սպասումը․․․»։

Մայրիկս նստել էր պատուհանի մոտ և փայլուն աչքերով նայում էր իսկական ձյանը, որը պտտվելով տեղում էր շղարշե վարագույրներից այն կողմ։ Պարում էին միայն նրանք, ովքեր իրենց ամուսինների հետ էին եկել, իսկ մայրիկս ամուսին չուներ։ Հերթական անգամ ուրախացա այդ փաստից և վերադարձա տնակի մոտ։ Գիշերվա կեսը փորձում էի պոկել դրա տանիքը, բայց այն բարձրորակ կերպով էր սարքված, ինչպես ամեն բան, ինչ անում էին գերմանացիները։ Ոչինչ չստացվեց։ Այդպես էլ քնեցի տոնածառի տակ՝ նապաստակի հագուստը հագիս, կոնֆետի թղթերով և մանդարինի կեղևներով շրջապատված։

Ամուսնու հետ կապված մայրիկս իսկապես խնդիրներ ուներ։ Տեղ չկար, որտեղ կարող էր հանդիպել նրան։ Մեր քաղաքում տղամարդիկ չկային, միայն հարբեցողներ էին։ Մորաքույր Յուլիայի ամուսինը հաշիվ չէր։ Հիմարի մեկն էր, առավոտյան վազում էր փողոցներով՝ սպորտային հագուստ հագին. թե ինչ նպատակով՝ անհասկանալի էր։ Վերջինս բացատրում էր, որ կաթվածից խուսափելու համար էր անում, բայց շատերը ենթադրում էին, որ կնիկների հետևից էր վազում։ Իհարկե, ես կարեկցում էի մայրիկիս, բայց ինքս իմ մեջ թաքուն ուրախանում էի․ ինչի՞ համար էր մեզ ամուսին պետք։ Այնպես էլ էր հրաշալի․ ոչ ոք խմած տուն չէր վերադառնում, չէր խռմփացնում, դասեր չէր տալիս։ Ո՛չ, իհարկե, ես դեմ չէի հայր ունենալուն, օրինակ՝ լիներ Խորհրդային Միության հերոս (հետմահու), տիեզերագնաց, բևեռախույզ, հեռու տեղեր գնացող գնացքի ուղեկցորդ։ Լինելը լիներ, բայց միշտ ինչ-որ հեռու մի տեղում։ Ազատ ժամանակ սիրում էի այդ թեմայով երևակայել, բայց մի հիասքանչ առավոտ երևակայություններս նույնիսկ ինձ մանկական թոթովանք թվացին։

Նստած էի և ինչ-որ հաճելի բան էի ընթերցում։ Եթե չեմ սխալվում՝ «Կոնդուիտ և Շվամբրանիա»-ն։ Հնչեց զանգը, պետք էր տեղափոխվել կենդանաբանության դասասենյակ, որտեղ կրկին ուսուցչուհին վախեցնելու էր ինձ, իբրև թե քանի գնում՝ «թեք հարթությամբ դեպի ներքև էի գլորվում»։ Առանց հայացքս գրքից կտրելու հավաքեցի պորտֆելս և արդեն ուզում էի դուրս գալ դասասենյակից, երբ ճանապարհս փակեց Տոլկա Րեդկինը։

— Բալալայկա՞ (Մինչև վեցերորդ դասարան մականունս Իսայկա-Բալալայկա էր)։ Դու «Տասնյոթ ակնթարթները» տեսե՞լ ես։

Փորձեցի շրջանցել նրան, բայց ձեռք չէր քաշում։

— Ա՜յ քեզ գյուղացի, իբր շատ կարդացած է։ Այն բարեկամիդ մասին է, իսկ դու չես էլ նայել։ — Ի՞նչ բարեկամ, — ապշեցի ես։ — Դե՜, հետախույզ Իսաևի մասին է՝ Շտիրլից մականվամբ։

Ասվածն ուժեղ տպավորություն գործեց ինձ վրա։ Մինչև այդ պահը ազգանվանս չէի հանդիպել ո՛չ իրական կյանքում, ո՛չ ֆիլմերում, ո՛չ էլ գրականության մեջ, և բնականաբար հետաքրքրվեցի։ Ընդ որում՝ ինձ համար այդքան կարևոր խոսակցությունը ընթանում էր մաթեմատիկայի դասասենյակի դռների մոտ. արդեն հնչել էր երկրորդ զանգը, և եթե ուշանայի, կենդանաբանության ուսուցչուհին աղմուկ էր բարձրացնելու, տնօրենի մոտ էր ուղարկելու․․․ Րեդկինի համար լավ էր, նա գրանցված էր ոստիկանության անչափահասների դեմ պայքարի բաժանմունքում, նրա համար դասերին հաճախելը պարտադիր չէր։ Լկտիաբար թարթելով իր գեղեցիկ, կատվային աչքերը՝ Րեդկան սպասում էր, որ հրեի նրան, որպեսզի լիարժեք իրավունք ունենար ամեն կերպ շոշափելու ինձ։ Այդ ձմեռ տղաները միայն նման բաներով էին զբաղվում․ բարձրացնում էին մեր կիսաշրջազգեստները, իրենց կոշիկներին հայելի էին ամրացնում, որպեսզի սանդուղքով բարձրացող աղջիկների ոտքերի արանքը նայեին, բարձր ճչում էին «ընկա՜վ», գաղտագողի մոտենում էին, բռնում ու դեպի անկյունն էին մղում։ Ինձնից իսկապես վախենում էին․ ես անսահման խիզախ էի։ Իրավիճակը գնահատելով՝ գնացի դեպի ուսուցչի սեղանը, վերցրի աթոռը և սլացա։ Րեդկինը հօդս ցնդեց։

Այնինչ մեր խոսակցությունից հետո միանգամայն անհասկանալի էր, թե ինչպես կարող էի մինչև այդ ոչինչ չիմանալ «Գարնան տասնյոթ ակնթարթների» մասին։ Անհամբերությամբ սպասում էի երկրորդ սերիային, առավել ևս, որ Շտիրլիցի դերակատարն իմ սիրելի իշխան Անդրեյն էր՝ «Պատերազմ և խաղաղություն» ֆիլմից։

Զորանոցում նույնպես խոսակցությունները միայն նրա մասին էին։

— Մռութին մի նայա՛։ Նոյկա Մորդյուկովայի հետ է պսակված։ Կնիկներն ասում են՝ տղա էլ ունեն։ — Մի՛ խաբիր։ Էտի կիրթ է, իսկ Նոյկան մերն է, ջուհակներից է, կա՛մ Դրեզնայից է, կա՛մ էլ Պավլով Պոսադից։ Էտի սրա հետ է՝ Սավելևայի։ — Սո՜ւս մնա, հա՛։ Ի՞նչ Սավելևա։ Մոռացե՞լ ես «Տեղի է ունեցել Պենկովոյում»-ի մասին։ Մերն է, մերոնքական է, գյուղացիներից է, մինակ կրթված։

Դժբախտաբար, բոլորին իրար խառնած ֆիլմի յուրաքանչյուր հաջորդող սերիան շաբաթը մեկ անգամ էր ցուցադրվում։ Հերթական ցուցադրման օրը քաղաքը մեռնում էր. այդպիսի բան չէր լինում նույնիսկ այն ժամանակ, երբ «մերոնք» կանադացիների հետ հոկեյ էին խաղում։ Նույնիսկ հարբեցողներն էին տանը մնում՝ հայացքները արկղին հառած, ինչպես սովորական մարդիկ։ Անհամբերությունս կառավարելու համար սրբում էի ամբողջ տան փոշին՝ սկսելով, անկասկած, մեր հին «Ռեկորդի» խավոտ էկրանից։ Երկրորդ սերիայի սկսելուց առաջ րոպեները ժամեր էին թվում։ Եվ ահա, սև-սպիտակ էկրանին հայտնվեցին մակագրերը, կադրից այն կողմ հնչեց Կոբզոնի կամ «Կոբզդոնի», ինչպես զորանոցում էին ասում, սրտակից ձայնը, սիրտս ճմլվեց․ ահա և նա՝ Իսաևը՝ Շտիրլիցը։

Առաջին հայացքից սիրեցի նրան. նրանում մարմնավորվեց իմ ամոթալի երազանքը հոր մասին։ Նա գեղեցիկ էր, խելացի, խիզախ, քաղաքավարի։ Նա ինձ դուր էր գալիս և՛ տնային սվիտերով, և՛ Ռեյխսֆյուրերի անվտանգության ծառայության սպայի նրբագեղ համազգեստով, և՛ կաշվե վերարկուով, և նույնի՛սկ արհամարհված գլխարկով։ Նա իմ ազգանունն էր կրում, հարազատ ու մտերիմ էր, ապրում և աշխատում էր Գերմանիայում, որտեղ նույնիսկ պատերազմի ժամանակ նրան «սալյամի» երշիկ էին տալիս, բավական էր միայն, որ հրամայեր, իսկ ես և մայրիկս կյանքում ընդամենը մեկ անգամ էինք կերել այդ երշիկից՝ այն էլ հյուր գնացած ժամանակ։ Մենակ էր ապրում այդ ճոխ գերմանական տանը, երթևեկում էր փայլուն գերմանական ավտոմեքենայով, հետախուզական ծառայության հոգսերից հանգստանում էր հարմարավետ գերմանական ռեստորանում, իսկ ես և մայրիկս զորանոցի խղճուկ սենյակում էինք ծվարում, երթևեկում էինք լեփ-լեցուն ավտոբուսներով, իսկ ռեստորաններում ծնված օրվանից չէինք էլ եղել․ բայց հեշտությամբ ներում էի նրան այդ ամենը։ Սեփական կամքով չէր նման ճոխության մեջ ապրում․ հայրենիքն էր հրամայել։ Բացի այդ՝ տառապում էր միայնությունից։

Գերմանուհիները՝ պարկեշտ գեղեցկուհի Գաբին և նրա հանդեպ մայրական քնքշությամբ համակված տիկին Զաուրիխը, չէին կարողանում մեղմացնել նրա կարոտը կնոջ և հայրենիքի հանդեպ, որքան էլ որ ջանում էին։ Ես ու մայրիկս նույնպես շատ միայնակ էինք և հալումաշ էինք լինում նրա սիրո կարոտից և, ինչ մեղքս թաքցնեմ, այն հայրենիքի կարոտից, որը մեր քաղաքի սահմաններից հեռու մի տեղ էր։

Շտիրլիցի կնոջ դերը կատարող դերասանուհին շատ նման էր մայրիկիս։ Չնայած այնքան տիպիկ արտաքին ուներ, որ նման էր բոլոր խորհրդային կանանց։ Վերջիններս բոլորը սիրահարված էին նրան։ Չկար մեկը, որ անտարբեր կմնար նրա՝ ծերերի, հղի կանանց, խելագար գիտնականների հանդեպ հոգատարությանը, որը չէր ցանկանա նրա վզովն ընկնել հենց միայն նրա համար, որ Խորհրդային բանակի օրը խմեց տոնի առթիվ, և մեկ գավաթից հարբեց, այնուհետև գորգերի վրայով զիգզագաձև քայլեց, իսկ հետո կեղտոտվեց բուխարու մեջ սեփական ձեռքերով եփած կարտոֆիլի մոխրով։ Ա՜խ, Աստվա՜ծ իմ։ Իսկ գիտնական մորաքրոջ այցելությունները ո՜նց դադարեցրեց։ Ոչ թե մի լավ տեղ ուղարկեց, ինչպես որ նրա փոխարեն մեկ ուրիշ տղամարդ կվարվեր, այլ սիրալիր կերպով առաջարկեց գնալ՝ մի երկու բանաձև գրելու։

Մինչև հոգուս խորքը սիրեցի ոչ միայն հայրիկ Շտիրլիցին, այլև «նրա գերմանացիներին»՝ Պլեյշներին և պաստոր Շլագին։ Իբրև խելքով նրանց գերազանցող եղբոր դուստր՝ հանդուրժողական քնքշությամբ էի համակված նրանց նկատմամբ։ Ուզում էի շոյել նրանցից մեկի ճաղատը, որը համահունչ էր նրա ազգանվանը, և պաշտպանել անխուսափելի դժբախտությունից, իսկ մյուսին ցանկանում էի լուսավորել հավատի տեսանկյունից, և, իհարկե, ուզում էի երկուսին էլ իբրև բարեկամ ընդունել։ Պապիկներ չունեի, և ահա՝ մեկի փոխարեն երկուսը, այն էլ՝ այսքան հաճելի։

Գերմանացիները ի՜նչ։ Այդ ֆիլմում նույնիսկ էսեսականներն են համակրանքի արժանի։ Միայն Կլաուսը մի փոքր փչացրեց, բայց, ինչպես հայտնի է, ամենուր էլ կան շներ։ Ֆաշիստների դերը կատարելու համար ամենասիրելի և ամենահմայիչ դերասաններին էին ընտրել, իսկ հագուստնե՜րը։ Հիշո՞ւմ եք։ Շելենբերգը քայլում է թռիչքի դաշտով՝ սպիտակ ծալքերով երկարափեշ կաշվե շինելը հագին։ Վայելչակազմ, հանգիստ, խորիմաստ։ Իսկ Մյուլլե՞րը։ Հետո ի՞նչ, որ գեստապոյի պետն էր, փոխարենը հոգյակ էր։ Վա՜, իսկ նա խնձորը սերմերով էր ուտում, ճիշտ այնպես, ինչպես մեր ամբողջ զորանոցը։ Հասարակ գյուղացի էր, բայց տեսե՛ք, թե ինչ ծառայողական բարձունքների էր հասել։

Յուրաքանչյուր սերիայից հետո բոլորն ամբոխով վազում էին զուգարան և խոհանոց՝ թեյնիկը գազօջախին դնելու։ Միջանցքներն աշխուժանում էին։ Երեխաները կռիվ-կռիվ էին խաղում, և անընդհատ լսվում էր՝ «Ուշադրություն, ուշադրություն։ Խոսում է Գերմանիան, այսօր գիշերը կամրջի տակ բռնել են Հիտլերին»։ Տղամարդիկ ծխում էին՝ եռանդով քննարկելով գերմանական ավտոմեքենաների մակնիշները, ռազմական տեխնիկայի առավելություններն ու թերությունները. կնիկները հավաքվում էին ինչ-որ տեղ՝ այս անգամ ոչ թե քննարկելու հարևաններին, այլ շատ սիրելի հեռուստասերիալի հերոսներին։ Նրանց աչքերը բոցկլտում էին, այտերը կարմրում էին։ Քննարկում էին բոլորին՝ բացի Շտիրլիցից, հատկապես ռադիովարուհուն, որը ծննդաբերելիս ճչաց «մայրիկ» և քիչ էր մնում փչացներ օպերացիան։

— Դե՜, ինչի՞ է ճչում։ Այ քեզ ծիտիկ, իսկ մենք ո՞նց ենք հինգ երեխա ծնել ու ոչ մի ծպտուն։

Քննարկում էին նաև Պլեյշներին․

— Անպետք։ Չէ՞ որ զգուշացնում էին։ Չէ՜է, պետք է առանց նայելու խցկվեր։ Դրա համար էլ ստացավ թշվառ ինտելիգենտը։

Եվ միայն տեսնեիք, թե ինչպես էին բոլորը քարացել, երբ Մյուլլերն արտասանեց իր հայտնի խոսքերը․

— Իսկ Ձեզ, Շտիրլի՛ց, կխնդրեմ մնալ։

«Համընդհանուր ոգևորությամբ» համակված երկիրը, որը հիսուն տարուց ավելի ապրել էր արտադրական-հերոսական թեմաներից զուրկ, տրվեց առաջին հեռուստատեսային հիթին՝ արևելյան գաղափարախոսության և արևմտյան էսթետիկայի անօրինական որդուն։ Տրվեց, հաճույքով կերավ, բոլոր կողմերից մանրակրկիտ կերպով ծծեց ոսկորները և որձկաց հարյուրավոր զավեշտապատումների տեսքով։ Ամենածիծաղելին այն ժամանակ հետևյալն էր․

Մյուլլերը հարցնում է․ — Շտիրլի՛ց, Դուք հրեա՞ եք։ Վերջինս մեքենաբար պատասխանում է․ — Ո՛չ, ռուս եմ։

Բոլորին ուրախացնում էր այսպես ասած կրկնակի հումորը։ Իսկ Մյուլլերի դերակատարն ո՞վ էր։ Ֆիլմերում ֆաշիստների դերերը հրեաներին վստահելն այն ժամանակ նորաոճ բան էր։ Չէ՞ որ ես գիտեմ։ «Գարնան տասնյոթ ակնթարթների» հիշարժան դիտումից տասը տարի հետո ինձ բախտ վիճակվեց բարեկամանալու Կալտենբրունների հետ, այսինքն՝ ամուսնանալու նրա դերը կատարող դերասանի զարմիկի թոռան հետ, բայց խոսքն այստեղ դրա մասին չէ։

«Տասնյոթ ակնթարթների» ցուցադրությունից հետո այլևս ոչ ոք «Իսայկա-Բալալայկա» չէր անվանում ինձ։ Մեկընդմիշտ դարձա «Շտիրլից»։ Դասամիջոցներին դասարանցիներս հարցախեղդ էին անում․

— Դե՜, Օլ, իսկապես ասա՛, թե քո ինչն է «Շտիրլիցը»։ — Հայրս է, — իսկ ես իսկապես պատասխանում էի։

Թող միայն փորձեին վիճել ինձ հետ։ Անթերի երազանքիս համար ես պատրաստ էի հարված հասցնելու ցանկացածի դեմքին։ Այնքան էի մտերմացել դրա հետ, որ նույնիսկ ուսուցիչներն էին հաշտվել այդ մտքին։

— Շտիրլի՛ց, — գրատախտակի մոտ էին կանչում ինձ՝ հազիվ նկատելի քմծիծաղով, — տեսնենք, թե ինչքանով ես արդարացնելու հայտնի ծնողիդ վստահությունը։

Վեր էի կենում և գնում էի գրատախտակի մոտ՝ հերթական երկուսը ստանալու՝ թաքուն ներողություն խնդրելով․ «Ների՛ր, հայրի՛կ, որ քո բացակայության ընթացքում նման խուլիգանուհի և ծույլիկ եմ դարձել»։ Եվ նա ներում էր (հետմահու)։ Իմ հայրիկ Շտիրլիցը հերոսաբար զոհվեց Բեռլինում՝ պատերազմի ավարտից երկու օր և իմ ծնվելուց տասներեք տարի առաջ։

Թարգմանությունը ռուսերենից՝ Էլիզա Ստեփանյանի